Në pyllin e kundërshtive.Esse nga J.M.G. Le CLézio.Perktheu: Zymber Elshani

Filed under: Poezi |

Si mund të veprojë shkrimtari, kur krejt çka di është të kujtohet për diçka?

 

 

Në pyllin e kundërshtive

 

-“Shkrimtari kurrë nuk është dëshmitar i mirë përveç në rastin kur është dëshmitar padashje, me pahir. Kundërshtia është se ai nuk e bart dëshminë për diçka që e ka parë, apo për diçka që e ka sajuar. Hidhërimi, nganjëherë bile dëshpërimi, rritet pasi ai nuk është i pranishëm në fajësim. Tolstoi mund të na tregojë vuajtjen që armata e Napoleonit i shkaktoi Rusisë, dhe megjithatë asgjë s’është ndryshuar në rrjedhën e historisë. Zonja Claire de Duras shkroi Ourika, dhe Harriet Beecher Stowe Kasolla e xha Tomit, por ishin njerëzit skllevër, që ndryshuan fatin e tyre, të cilët u rebeluan dhe luftuan kundër padrejtësisë me krijimin e rezistencës së skllevërve zezakë, në Brazil, në Guajanën Franceze, dhe në Antile e republikën e parë zezake në Haiti.”

-“Përse shkruajmë? Marr me mend se secili prej nesh ka përgjigje në këtë pyetje të thjeshtë. Janë prirjet, mjedisi shoqëror, rrethanat. Shkurtimet në plotësuarjen e dëshirave poashtu. Nëse jemi duke shkruar, kjo tregon se nuk jemi duke vepruar. Se të përballur me realitetin e kemi gjetur veten në vështirësi, dhe kështu kemi zgjedhur mënyrë tjetër të reagojmë, mënyrë tjetër bashkëbisedimi, largësinë që jep siguri, kohën për përsiatje.”

Nga J.M.G. Le CLézio

 

 

Nëse i shqyrtoj rrethanat të cilat më frymëzuan për të shkruar – dhe kjo nuk është thjesht vetë-kënaqësi, por dëshirë për saktësi – e shoh qartë se pikë nisëse e krejt kësaj ishte lufta. Lufta, jo në kuptimin e një momenti të veçantë të rrëmujës së madhe, ku ngjarjet historike, si fushata frënge në fushëbetejen në Valmy, janë rrëfyer nga dy krahët, nga Goethe në krahun gjerman dhe nga paraardhësi im François(Fransua) në krahun e ushtrisë revolucionare. Ky moment duhet të këtë qenë moment plot me lavde dhe patetikë. Jo, lufta për mua është çka civilët e përjetojnë, së pari dhe para së gjithash fëmijët e vegjël. Lufta nuk më dukej kurrë moment historik. Ne ishim të uritur, të frikësuar, ndienim të ftohtë dhe kjo është e tëra.Më kujtohet të kem parë si nën dritaren time trupat e Mareshalit Rommel iu ngjiteshin Alpeve, duke e kërkuar një shteg kalimi drejt veriut të Italisë dhe Austrisë. Nuk kam kujtesë veçan të ndezur të kësaj ndodhie. Sjell ndër mend, megjithatë, se gjatë viteve të cilat e përcollën luftën ne ishim nevojtarë të gjithçkaje, në veçanti të librave dhe letrës së shkrimit. Patëm mungesë të letrës dhe bojës së shkrimit. Bëra vizatimet e para dhe shkrova tekstet e para në shpinë të librave të racioneve, duke përdorur lapsin kuq e blu të marangozit. Kjo në mua la parapëlqimin e sigurt për letër të ashpër dhe lapsa të rëndomtë. Në mungesë të librave për fëmijë, kam lexuar fjalorët e gjyshes. Ata ishin hyrje e mrekullueshme nëpërmjet të cilëve fillova zbulimin e botës, u enda e ëndërrova përpara faqeve të ilustruara, hartave, listave të fjalëve të panjohura.Libri i parë që shkrova, në moshën gjashtë apo shtatë vjeçe, ishte titulluar, veç kësaj,  Le Globe à mariner/Marinoj në Glob.Menjëherë pastaj erdhi biografia e një mbreti imagjinar me emrin Daniel III – mund të kishte qenë ai Suedez? – dhe një rrëfenjë e treguar nga një pulëbardhë. Ishte kohë e jetës në vetmi.Si fëmijë ishim pak të lejuar të loznim jashtë në natyrë, pasi në arat dhe kopshtet pranë atyre të gjyshes kishte mina.Sjell ndër mend që ndërsa isha duke ecur pranë detit një ditë erdha përgjatë vendit të rrethuar me tel me gjemba: në rrethojë ishte tabela me shkrim në gjuhë frënge dhe gjermane e cila të ardhurit atypari i jipte mesazhin kërcënues, me kafkën e cila i bënte gjërat plotësisht të qarta.Në gjendje të tillë, është lehtë ta kuptosh dëshirën të shpëtosh nga rreziku – pra, të ëndërrosh, dhe t’i vësh ato ëndrra në shkrim.Gjyshja ime nga nëna, veç kësaj, ishte treguese e jashtëzakonshme e rrëfenjave, dhe ajo për t’i treguar rrëfenjat ruante pasditet e gjata. Ato rrëfenja qenë gjithnjë shumë të imagjinuara, dhe ishin vendosur në pyll –në Afrikë mbase, apo në Maurice, ndoshta në pyllin e Makabit – ku personazhi kryesor ishte një majmun tinëzar që kishte talent të madh për prapësi, dhe i cili  në mënyrën e tij të shkathët gjithnjë ia dilte edhe në situatat më të rrezikshme. Më vonë, unë do të udhëtoja tek Afrika dhe atje do të kaloja kohë, me ç’rast zbulova pyllin e vërtetë, ku kafshë pothuaj nuk kishte.

 

2.

Por në fshatin Obudu, pranë kufirit me Kamerunin, një oficer regjioni më tregoi si në kodrën e afërt mund të dëgjoja rëniet si të daulleve të gorillave, që rrahnin fort gjokset e tyre. Dhe prej atij udhëtimi, e kohës që kalova aty (në Nigeri, ku im atë ishte mjek fshati), nuk ishte vetëm lënda që solla për romanet e ardhshëm, por një lloj personaliteti i dytë, ëndërrtari me sy hapur që në të njëjtën kohë ishte i magjepsur me jetën e vërtetë, ky personazh më ka shoqëruar gjithë jetën – dhe në mua ka ndërtuar përmasë kundërshtie, kohë të pashpjegueshme, të veçantë, të jashtëzakonshme, që herë pas here më ishte burim vuajtjesh. Më dha ngadalësi jete, më mori pjesën më të mirë të jetës të kuptoja domethënien e kësaj kundërshtie.

Librat në jetën time kanë hyrë në periudhë më të vonë. Kur ishte ndarë trashëgimia e tim eti, në kohën e dëbimit të tij nga shtëpia e vendlindjes në Moka, në Maurice, ai ia doli t’i mblidhte bashkë disa biblioteka nga librat që mbeten. Kjo asokohe më bëri të kuptoja të vërtetën, jo menjëherë të qartë për fëmijët, se librat janë thesar më i çmuar nga pasuria e patundshme apo llogaria bankare.Ndodhi që në ato vëllime, shumica të vjetra dhe të lidhura, zbulova veprat e mëdha të letërsisë botërore: Don Kishotin, e ilustruar nga Tony Johannot, La vida de Lazarillo de Tormes/Jeta e Lazarillo Tormes-it/; The Ingoldsby Legends/Legjendat e Ingoldsby-it/; Udhëtimet e Guliverit; romanet e mëdhenj të frymëzuar të Victor Hygo-s, Quatre-vingt-treize (Katër – Nëntëdhjetë e Treshe), Les Travailleurs de la Mer (Punëtorët e detit), dhe L’ Homme qui rit (Njeriu që qesh). Poashtu Les Contes drôlatiques (Tregime humoristike) të Balzakut.

Por librat që paten ndikim më të fuqishëm në mua ishin antologjitë e përshtypjeve të udhëtimit, shumica e tyre lidhur me Indinë, Afrikën dhe ishujt Masacare, apo historitë e mëdha të hulumtimeve nga Dumon d’Urville apo Abbé Rochon, Bougainville, Cook-u, dhe natyrisht Udhëtimet e Marco Polo-s. Në jetën e rëndomtë të një lagjeje të vogël province  të përgjumur nën diell, pas viteve të lirisë në Afrikë, ata libra më dhanë shijen e aventurës, më lejuan të parandiej madhështinë e botës reale, më dhanë mundësinë ta hulumtoj këtë më tepër nga intuita dhe shqisat se sa nga njohuritë. Në një mënyrë, poashtu, ata libra më dhanë, qysh herët, një vetëdije të natyrës kundërthënëse të jetës së fëmijës: fëmija do të ngjitet te një hierore, për ta harruar dhunën dhe garën, dhe poashtu të marrë kënaqësi në shikimin e botës së jashtme nëpërmjet xhamit të dritares së tij.Pakëz para se të merrja lajmin – për mua befasues – se Akademia Suedeze ishte duke më shpërblyer me këtë nderim, isha duke e ri-lexuar një libër të vogël të Stig Dagerman-it që më pëlqen në veçanti: koleksionin e eseve politike të titulluar Essäer och texter (Ese dhe tekste). Nuk ishte krejt rastësi që isha duke e ri-lexuar këtë libër me kritikë të ashpër, të mprehtë.Isha duke e përgatitur udhëtimin për Suedi të merrja çmimin që Shoqata e miqve të Stig–Dagerman-it më kishte dhënë verën e kaluar, me qëllim që të vizitoja vendet ku shkrimtari kishte jetuar si fëmijë.

 

3

Kam qenë gjithnjë veçanërisht perceptues ndaj shkrimeve të Dagermanit, mënyrën si ai bashkon butësinë e ngjashme  të fëmijës me naivitetin dhe sarkazmin. Perceptues ndaj idealizmit të tij. Ndaj largpamësisë së qartë me të cilën e gjykon epokën e tij të shqetësuar, të pas luftës – për të kohë e viteve të pjekurisë, e për mua kohë e fëmijërisë. Vëmendjen time e tërhoqi sidomos një fjali, dhe në atë çast dukej sikur ajo më drejtohej pikërisht mua – sepse sapo kisha botuar romanin me titull Ritournelle de la faim/Refreni i Urisë.Kjo fjali, apo më parë kjo pjesë, është si vijon: “Si është e mundur të sillemi, nga njëra anë, njëlloj sikur në botë të mos këtë asgjë më shumë rëndësi sesa letërsia, ndërsa nga ana tjetër, është e pamundur që të mos shohim rreth e qark si njerëzit luftojnë kundër urisë dhe si janë të detyruar të mbajnë më të rëndësishme atë çka fitojnë në fund të muajit? Sepse ai (shkrimtari) pengohet në kundërshti të re: ai që nuk donte të shkruante për gjë tjetër, veçse për ata që kanë uri, zbulon se vetëm të tjerët, ata të cilët kanë për të ngrënë kanë dhe mundësinë për t’ia vënë veshin jetës së tij”   (Shkrimtari dhe ndërgjegja).

Ky “pyll kundërshtish”, si Dagerman e quan, është, saktë, mbretëria e shkrimit, vendi prej ku artisti nuk duhet të provojë të ikë, përkundrazi, ai apo ajo duhet të “dalë fushim” në të me qëllim që të njohë çdo hollësi, të hulumtojë çdo shteg, të emërtojë çdo dru. Kjo nuk është gjithmonë ndjenjë e këndshme. Ai që mendonte se në atë pyll kishte gjetur strehën, ajo që ishte duke iu folur në mirëbesim në fletën e saj, sikur pylli ishte mik besnik, i butë, ja, ata tash janë duke u përballur me realitetin, jo thjesht si vrojtues, por si aktorë. Ata duhet zgjedhur anët e tyre, të vënë largësi. Ciceroni, Rabelais-i, Condorcet-i, Rousseau, Madam de Stawl, apo, shumë më vonë, Soljenitsyn-i apo Hwang Seokyong, Abdelatif Laâbi, apo Milan Kundera: të gjithë ishin të detyruar të ndiqnin udhën e ekzilit.Për dikë sikur unë, që gjithnjë – me përjashtim të asaj periudhe të shkurtër të luftës – kam gëzuar lirinë e lëvizjes, ideja se dikush mund të pengohet të jetojë në vendin që ka zgjedhur është aq e papranueshme sa të qenit me liri të hequr.Por kjo liri lëvizjeje si privilegj, ka për pasojë kundërshtinë.Shihni për një moment, në drurin me gjemba shpues domethënë në zemrën e vërtetë të pyllit ku shkrimtari jeton: ky burrë, ajo grua, të zënë me shkrimin, me sajimin e ëndrrave të tyre – a nuk i takojnë ata një happy few shumë fatlume dhe të zgjedhur? Le të bëjmë një pushim dhe ta përfytyrojmë një situatë të skajshme, tmerruese – si ajo ku jeton shumica e njerëzve në planetin tonë. Situatë e cila, kaherë, në kohën e Aristotelit, apo Tolstojit, ishte ndarë nga ata të cilët nuk kishin gjendje shoqërore – skllevërit, shërbëtorët, vasalët e Europës në Mesjetë, apo njerëzit që të plaçkitur nga bregu i Afrikës, ishin shitur gjatë Iluminizmit në Gorée, El Mina, apo Zanzibar.   Dhe edhe sot madje, derisa po flas për ju, atje janë të gjithë ata që nuk e kanë lirinë e shprehjes,

 

4

që janë  nga krahu tjetër i gjuhës. Unë jam i rënduar nga mendimet pesimiste të Dagermanit, më tepër se me shpirtin luftarak të Gramscit, apo sfidën e pashpresë të Sartrit. Përshtypja se letërsia është luks i klasës dominuese, duke ushqyer idetë dhe imazhet që mbesin të huaja për pjesën dërrmuese: kjo është zanafillë e shqetësimit që secili nga ne është duke e ndier – u drejtohem atyre që lexojnë dhe shkruajnë.Natyrisht dikush do të donte ta shpërndante fjalën të të gjithë ata të cilët kanë qenë përjashtuar, t’i ftojmë me bujari në shtruarjen e gostisë së kulturës. Pse është kjo kaq e vështirë? Popujt pa shkrim, siç antropologët dëshirojnë t’i quajnë, kanë pasur sukses në shpikjen e një forme komunikimi të plotë, nëpërmjet këngës dhe mitit. Pse në ditët e sotme për shoqëritë tona të industrializuara, kjo është bërë e pamundshme?

Duhet ta rishpikim kulturën?

Duhet të kthehemi të një lloj komunikimi i menjëhershëm, i drejtpërdrejtë? Është tunduese të besosh se në kohën tonë kinemaja e plotëson një rol të tillë, apo muzika popullore moderne me ritmin dhe rimat e saj, me jehonat e vallëzimit. Ndoshta xhazi, e,  në viset tjera, kalipsoja, maloja, sega. Kundërshtia nuk është e re. François Rabelais (Fransua Rabële), shkrimtari më i madh i gjuhës Franceze, shumë kohë më parë bëri luftë kundër mburrjes me dijen të shkollarëve në Sorbonë, duke ua përplasur në fytyrë talljen me fjalët e këputura nga gjuha e thjeshtë. Ishte duke folur ai për ata që kishin uri? Tepri, dehje, dëfrim.  Ai vuri në fjalë oreksin e jashtëzakonshëm të atyre që hanin lloj të veçantë ushqimi, varfërinë e fshatarëve dhe punëtorëve, pak a shumë mjaft të mirë për një ballo me maska, botë të kthyer me kokë përmbys. Paradoksi i revolucionit, si vargani kalorësiak epik i kalorësit fytyrë-pikëlluar, jeton në ndërgjegjën e shkrimtarit. Nëse aty është një virtyt të cilin penda e shkrimtarit gjithnjë duhet ta ketë, kjo është se atë kurrë nuk duhet përdorur të ngre lart të fuqishmin, qoftë edhe me shkarravitjen më të pakët. Dhe prapë vetëm nga që një artist e thotë këtë sjellje të virtytshme nuk do të thotë se ai mund të ndihet i larë nga të gjitha dyshimet. Zemërimi i tij, mohimi i tij, dhe të metat pa dyshim qëndrojnë në njërën anë të pengesës, anën e gjuhës së fuqishme.  Fjalë të pakëta, ca fraza mund të kenë shpëtuar. Po pjesa tjetër? Palimpsest i gjatë, kohë elegante dhe e përhumbur e varrakatjes. Dhe aty është humori, ndonjëherë, që nuk është mirësjellje dëshpërimi, por dëshpërim i atyre që i dinë shumë mirë të metat e tyre; humori është bregu ku vala e trazuar e padrejtësisë i ka lëshuar ata.Pse, atëherë, të shkruhet? Sepse ka ca kohë, që shkrimtarët nuk e kanë më mendjemadhësinë sa të besojnë se ata mund ta ndryshojnë botën, se përmes rrëfimeve e romaneve të tyre, do ta lindin modelin më të mirë si duhet të jetë jeta. Thjesht, ata do të pëlqenin të dëshmojnë.Shihe këtë pemë tjetër në pyllin e kundërshtive. Shkrimtari do të donte të dëshmojë, kur në fakt, shumicën e kohës, nuk është asgjë më shumë se vrojtues i thjeshtë.

 

5

Dhe ndodh që artisti të jetë i tillë, dëshmitar. Dante në Komedinë Hyjnore, Shekspiri në Shtrëngata - dhe Aime Césaire në përshtatjen madhështore të kësaj shfaqje, titulluar me Une Tempête/Një Shtrëngatë, në të cilën Caliban-i, ulur mbi një fuçi baroti, kërcënon të hedh në erë veten dhe të marrë me vete padronët e tij të urryer.Dëshmitarët nganjëherë janë poashtu të paqortueshëm, sikur është Euclides da Cunha në Os Sertões/Zonat e thella/humbëtirat, apo Primo Levi.Shohim absurditetin e botës në Der Prozess/Procesi (apo në filmat e Çarli Çaplinit); papërsosurinë e botës në La Naissance du jour/Dita e lindjes/, fantazmagorinë e saj në baladën Irlandeze që Joyce-i e krijoi në Finnegans Wake. Bukurinë që shndrit me shkëlqim të papërballueshëm në The Snow Leopard/Leopardi prej dëbore Peter Matthiessen-it apo në A Sand County Almanac?Almanaku bashkiak prej Rëre/ të Aldo Leopold-it. Ligësinë e saj në Sanctuary/Faltorja të William Faulkner-it, apo në First Snow/Bora e parë Lao She-së. Brishtësinë e fëmijërisë në Ormen (Gjarpëri) të Dagerman-it.

Shkrimtari kurrë nuk është dëshmitar i mirë përveç në rastin kur është dëshmitar padashje, me pahir. Kundërshtia është se ai nuk e bart dëshminë për diçka që e ka parë, apo për diçka që e ka sajuar. Hidhërimi, nganjëherë bile dëshpërimi, rritet pasi ai nuk është i pranishëm në fajësim. Tolstoi mund të na tregojë vuajtjen që armata e Napoleonit i shkaktoi Rusisë, dhe megjithatë asgjë s’është ndryshuar në rrjedhën e historisë. Zonja Claire de Duras shkroi Ourika, dhe Harriet Beecher Stowe Kasolla e xha Tomit, por ishin njerëzit skllevër, që ndryshuan fatin e tyre, të cilët u rebeluan dhe luftuan kundër padrejtësisë me krijimin e rezistencës së skllevërve zezakë, në Brazil, në Guajanën Franceze, dhe në Antile e republikën e parë zezake në Haiti.

Të veprojë kjo është ajo çka, para së gjithash, shkrimtari do të donte të jetë në gjendje për të bërë. Të veprojë, më tepër se të dëshmojë. Të shkruajë, përfytyrojë, dhe ëndërrojë në mënyrë të tillë që fjalët dhe krijimet e ëndrrat të kenë ndikim të fuqishëm mbi realitetin, t’i ndryshojnë mendjet dhe zemrat e njerëzve, të përgatisin rrugën për botë më të mirë. Dhe megjithatë, pikërisht në atë çast, atij (shkrimtarit) një zë është duke i pëshpëritur se kjo nuk do të jetë e mundur, se fjalët janë fjalë që i merr me vete era e shoqërisë, dhe se ëndrrat janë thjesht iluzione. Çfarë të drejte ka ai të dëshirojë të jetë më mirë? Është kjo vërtet punë e shkrimtarit të gjejë zgjidhjet? A nuk është ai në vendin e një roje pylli në shfaqjen Knock ou Le Triomphe de la medicine/Trokitja apo triumfi i medicinës, i cili do të pëlqente të pengojë tërmetin?

Si mund të veprojë shkrimtari, kur krejt çka di është të kujtohet për diçka?

Vetmia do të jetë fati i tij në jetë. Kjo ka qenë kështu gjithnjë. Si fëmijë, ai qe djalosh i brishët, i shqetësuar, së tepërmi i zgjuar për ide, apo ajo vajza e përshkruar nga Colette, e cila nuk mund të ndihë por vetëm të vështrojë derisa prindërit e saj ndajnë në dysh njëri tjetrin, sytë e saj të zi të mëdhenj zmadhuar me një lloj vëmendjeje që dhemb. Vetmia është e dashur për shkrimtarët, dhe shkrimtari rri në shoqërinë e vetmisë pasi aty gjen thelbin e lumturisë. Kjo është lumturi kundërthënëse, përzierje e dhimbjes dhe kënaqësisë, ngadhënjim iluzor, torturë e heshtur, e gjithëpranishme, jo ndryshe nga muzika e ulët e bezdisshme. Shkrimtari, më mirë se cilido, di si ta kultivojë bimën jetësore, a helmuese,

 

6

atë e cila zhvillohet vetëm në dheun e pafuqisë së tij. Shkrimtari dëshiron të flas për secilin, dhe për çdo epokë:  aty është ai, ajo, secili i vetëm në dhomë, përballur me pasqyrën shumë të bardhë të fletës së zbrazët, nën abazhurin që distilon dritë të fshehtë. Apo ulur tek ekrani tepër- i ndritshëm i kompjuterit, duke i mbajtur veshë zërit të gishtave të tij që kërcasin mbi tastet. Ky, pra, është pylli i shkrimtarit. Dhe çdo shkrimtar në atë pyll njeh fare mirë secilin shteg. Nëse, herë pas here, diçka i ikë, si kur zogu ngrihet beftë në fluturim nga një qen në ag, atëherë shkrimtari sheh para, i habitur – kjo ndodhi thjesht rastësisht pa dashjen e tij.

Nuk është dëshirë imja, megjithatë, të gëzohem në të qenët negativ.

Letërsia – dhe kjo është çfarë doja të them – nuk është ndonjë relikë e vjetëruar që duhet, logjikisht, të zëvendësohet nga artet audiovizuele, nga kinemaja në veçanti. Letërsia është shteg i ndërlikuar, i vështirë, por unë e gjej të jetë sot bile më jetësore sesa në kohën e Bajronit apo Viktor Hygos.

Janë dy arsye pse letërsia është e nevojshme: Para së gjithash, sepse letërsia është e bërë me gjuhë. Me domethënien parësore të fjalës: shkronjat, atë çka është shkruar. Në gjuhën frënge, fjala roman ka të bëjë me tekstet në prozë që për herë të parë pas Mes Jetës përdoren gjuhë të re të folur nga njerëzit, gjuhën e atmosferës fantastike. Dhe fjala për tregim të shkurtër, nouvelle, poashtu vjen prej nocionit gjë e re (novelë). Në kohë përafërsisht të njëjtë, në Francë, fjala rimeur (prej rime, apo rhyme) ndodhi të përdorej për të treguar poezinë dhe poetët – fjalët e reja vijnë nga folja greke poiein, të krijosh. Shkrimtari, poeti, novelisti, janë të gjithë krijues. Kjo nuk do të thotë se ata e zbulojnë gjuhën por kjo do të thotë se ata e përdorin gjuhën të krijojnë të bukurën, idetë, metaforat. Dhe kjo është pse ne nuk mund të rrimë pa ata.

Gjuha në historinë e njerëzimit është shpikja më e jashtëzakonshme, ajo e cila i paraprin gjithçkaje, dhe e cila mundëson të arrihet gjithçka me të. Pa gjuhë nuk do të kishte as shkencë, as teknologji, as ligj, as art, as dashuri. Por kjo shpikje, pa person tjetër me të cilin ndërveprohet, bëhet virtuale. Mund të zbehet, rrëgjohet, zhduket. Shkrimtarët, deri diku, janë ruajtësit e gjuhës. Kur i shkruajnë novelat, poezitë, shfaqjet e tyre, ata e mbajnë gjuhën të gjallë. Ata nuk janë thjesht duke i vënë në punë fjalët – përkundrazi, janë në shërbim të gjuhës. Duan për ta bërë atë me emër, të mprehur, të ndryshuar, pasi gjuha është ajo që jeton nëpërmjet tyre dhe prej tyre, dhe shoqëron gjithë transformimet shoqërore dhe ekonomike të epokës së tyre.

Kur, në shekullin e kaluar, ishin ardhur në shprehje teoritë raciste, aty ishte biseduar për ndryshimet themelore në mes kulturave. Në një lloj hierarkie absurde, ishte tërhequr një lloj lidhje reciproke në mes suksesit ekonomik të fuqive koloniale dhe epërsisë domethënëse të kulturave të tyre. Teoritë e tilla, ngjashëm me dëshirën e ethshme, të sëmurë, kujdesen përsëri aty këtu, kohë pas kohe, të përligjin neo-kolonializmin dhe imperializmin. Aty janë, le të themi, kombe të caktuara që mbeten prapa, të cilat nuk i fituan të drejtat e tyre dhe privilegjet ku gjuha është e përzier, pasi janë ekonomikisht prapa apo me teknologji të vjetruar. Por a kanë menduar ata të cilët janë të prirur për epërsinë e tyre kulturore se të gjithë njerëzit, në mbarë botën, në çfarëdo shkalle të tyre të zhvillimit, e përdorin gjuhën? Dhe se secila nga këto gjuhë ka, njëjtë, modelin e tipareve logjike, sistemin, strukturen, tërësinë analizuese që mundëson të shprehurit e botës, që mundëson të flitet për shkencë, apo që mundëson të krijohen mitet?

 

7

 

Tash pasi unë kam mbrojtur ekzistencën e krijesës së ngatërruar dhe disi të dalë mode me emrin shkrimtar, do doja të kthej sytë tek arsyeja e dytë për nevojën e letërsisë, sepse kjo ka të bëjë më tepër me profesionin e bukur të publikimit.

Këtyre ditëve flitet me të madhe për globalizmin. Njerëzit harrojnë se në të vërtetë dukuria filloi në Europë gjatë Renesancës, me fillimin e epokës koloniale.Globalizmi nuk është një diçka e keqe brenda e jashtë vetes. Komunikimi ka shpejtuar përparimin në medicinë dhe shkencë. Mbase përgjithësimi i informacionit do të ndihmojë të parandalojë konfliktet. Kush e di, nëse Interneti do të kishte ekzistuar në atë kohë, mbase komploti kriminal i Hitlerit nuk do të kishte pasur sukses – ana qesharake e komplotit mund ta kishte parandaluar atë ta shihte ndonjëherë dritën e diellit.Jetojmë në epokën e Internetit dhe komunikimit virtual. Kjo është diçka e mirë, por për çka do të kishin vlerë këto zbulime befasuese, nëse jo për mësimin e gjuhës së shkruar dhe librave? Ta pajisesh pothuaj secilin në planet me ekran kristali të qartë/ëmbël është diç utopike.Prandaj, a nuk jemi në proces të krijimit të élites së re, të heqjes së vijës së re për të ndarë botën në mes të atyre që kanë çasje në komunikim dhe dijeni, dhe atyre që janë lënë jashtë? Kombet e mëdha, civilizimet e mëdha janë zhdukur pasi ato dështuan të kuptojnë se kjo mund të ndodhte. Jam i sigurt, ka kultura të mëdha. që mund të jenë në vetë popujt e vegjël, të cilët kanë qenë të aftë të qëndrojnë deri në ditët e sotme, falë përcjelljes gojore të dijes dhe miteve. Është e domosdoshme, dhe e dobishme, të pranohet ndihmesa e këtyre kulturave.Deshëm apo s’deshëm, edhe pse ende nuk e kemi arritur pleqërinë e vërtetë, ne nuk jemi duke e jetuar më epokën e miteve. Nuk është e mundshme të sigurojmë themelin për barazi dhe respektin e të tjerëve nëse çdo fëmijë nuk merr përfitimet e shkrimit.Dhe tash, në këtë epokë që përcjell dekolonizimin, në kohën tonë letërsia për burra e gra është bërë mënyrë të shprehin njëjtësinë e tyre, të kërkojnë të drejtën për të folur, dhe të jenë të dëgjuar në tërë larminë e tyre.Pa zërat e tyre, të drejtat e tyre, ne do të jetonim në një botë të heshtjes.Kultura në shkallë globale është diçka që na shqetëson të gjithëve. Por kjo është para së gjithash përgjegjësi e lexuesve –me fjalë të tjera e botuesve. E vërtetë, është e padrejtë që Indianit prej veriut të largët të

 

8

Kanadës, nëse dëshiron të dëgjohet, i duhet shkruar në gjuhën e pushtuesve – në Frengjisht, apo në Anglisht. E vërtetë, është mashtrim të pritet që gjuha Creole (negro-spanjolle, negro-frënge) e Mauric-ve apo e Antileve të mund të dëgjohet aq lehtë rreth e qark botës si pesë apo gjashtë gjuhët që zotërojnë sot si gjuhë sovrane të mediave. Por nëse,

nëpërmjet përkthimit, zërat e tyre bëhen të dëgjuar, ahere diçka e re është duke ndodhur, arsyeja për optimizëm. Kultura, siç kam thënë, u përket të gjithëve, gjithë racës njerëzore. Por me qëllim që kjo të bëhet e vërtetë, secilit duhet dhënë çasja e barabartë në kulturë.

Libri, sado i modes së vjetër të jetë, është mjet ideal.

Sepse është praktik, i lehtë të mbahet, ekonomik. Nuk kërkon ndonjë zotësi të veçantë teknologjike dhe ruhet mirë në cilëndo klimë. E meta e vetme e tij – dhe kjo është ajo që do doja në veçanti t’ua them botuesve– është se në një numër të madh shtetesh çasja te librat ende është shumë e vështirë. Në Republikën e Mauricit çmimi i një romani apo e një përmbledhjeje poezish është i barasvlershëm me një pjesë të konsiderueshme të buxhetit familjar.  Në Afrikë, Azi Juglindore, Meksikë, apo Ujdhesat e Detit Jugor, librat mbeten luks i paarritshëm. Dhe ilaçi për këtë situatë megjithatë ekziston. Publikimi i përbashkët me vendet e zhvilluara, themelimi i fondeve me bibliotekat huadhënëse dhe bibliotekat shëtitëse / bibliobusët, dhe, në përgjithësi, vëmendja më e madhe për veprat në gjuhët e ashtu-quajtura të kombeve të vogla – që shpesh janë qartë në shumicë – do mundësonte që letërsia të vazhdonte të jetë mjet i mrekullueshëm për vetë-njohje, për zbulimin e të tjerëve, dhe për dëgjimin e koncertit të bashkëpunimit të races njerëzore, në tërë larminë e begatë të temave dhe përndryshimeve tonike.

Mendoj se do pëlqeja të them edhe ca fjalë më tepër rreth pyllit. Nuk ka dyshim shkak për këtë është fjalia e vogël e Stig Dagermanit që rri duke jehuar ende në kujtesën time, dhe për këtë arsye dëshiroj ta lexoj dhe rilexoj, ta mbush veten me te.

Aty në fjalët e tij është një notë dëshpërimi, dhe në të njëjtën kohë diçka ngadhënjyese, pasi në ashpërsi të fjalës mund të gjejmë grimcën e së vërtetës atë që secili nga ne e kërkon.

Si fëmijë, ëndërroja për atë pyll. Ai në të njëjtën kohë më frikësonte dhe magjepste– marr me mend se Gishtoja dhe Hanseli duhet të jenë ndier ashtu, kur ata qenë lënë thellë në pyll, rrethuar me gjithë rreziqet dhe mrekullitë e tij. Pylli është botë pa mezhdë. Mund të.humbesh në dendurinë e drurëve dhe errësirën e padepërtueshme. E njëjta mund të thuhet për shkretëtirën, apo oqeanin e hapur, ku çdo dunë, çdo kodër jep rrugë tek kodra tjetër e njëjtë, secila valë tek vala tjetër përsosurisht e njëjtë.

E sjell ndër mend herën e parë kur mësova çka mund të ishte letërsia – në The Call of the Wild, të Xhek Londonit, më saktë, aty ku njëri nga personazhet, i humbur në dëborë, e ndien duke fituar në të të ftohtët pikërisht derisa rrethi i ujqve ishte duke u mbyllur përqark tij. Ai shikon në dorën e tij, e cila pothuajse ishte e ngrirë, dhe provon të lëvizë njërin pas tjetrit secilin gisht. Kishte diçka magjike në këtë zbulim për mua, si fëmijë.

Kjo e kishte emrin vetë-dije.

 

9

Në jetën time si i rritur njërin nga emocionet më të fuqishme letrare e kam për pyllin. Ndodhi kjo afro tridhjetë vite më parë, në regjionin e Amerikës Qendrore të njohur si El Tapón del Darién, gryka Darién, pasi ky regjion është vendi ku, në ato ditë (dhe besoj se situata në ndërkohë nuk ka ndryshuar), atje ishte ndërprerja në udhën Pan-Amerikane që kishte qëllim të lidhte dy Amerikat prej Alaskës deri te maja e Tierra del Fuego-s.  Në këtë regjion të Ismuth-it të Panama-s pylli tropikal është tepër i dendur, i vetmi mjet i udhëtimit përpjetës së lumit është me pirogë.

Atje në pyll jeton popullatë vendëse, e ndarë në dy grupe, grupi Emberá dhe grupi Wounaans, të dyja këto që i takojnë familjes gjuhësore Ge-Pano-Caribe. Zbrita rastësisht atje, dhe isha aq i mahnitur me njerëzit sa qëndrova disa herë në periudha bukur të gjata, mbi tri vite.

Gjatë gjithë kohës nuk bëra asgjë tjetër pos brodha pa qëllim prej njërës tek shtëpia tjetër – sepse në atë kohë popullata refuzonte të jetojë në fshatra – dhe u mësova të jetojë në pajtim me ritmin që ishte krejtësisht ndryshe nga diçka që kisha njohur deri në atë kohë. Sikur gjithë pyjet e vërteta, ky pyll ishte veçanërisht armiqësor. Më duhej për ta hartuar listen e të gjitha rreziqeve të mundshme, dhe të të gjitha mjeteve përgjegjëse të mbijetesës. Kam për të thënë se në përgjithësi Emberá-sit ishin shumë të durueshëm me mua. Ata dëfreheshin me ngathtësinë time, dhe mendoj se deri në një shkallë të caktuar, isha në gjendje t’ua kthej borxhin kur e ndanin me mua zbavitjen në mençurinë time. Nuk shkrova diçka të madhe aty. Pylli tropikal nuk është vend i rehatshëm për këtë vërtet. Letra bëhet e njomur nga lagështia, nxehtësia thanë majat e stilografëve. Asgjë që punon me rrymë nuk qëndron kohë të gjatë. Kisha mbërritur atje me bindjen se të shkruarit ishte privilegj, dhe se do të isha në gjendje të mbështetesha gjithnjë në te me qëllim zgjidhjeje të të gjitha problemeve të mia ekzistenciale. Një mbrojtje, në njëfarë mënyre; një lloj dritareje virtuale që mund ta mbyllja pasi kisha nevojë të gjeja strehë prej shtrëngatës.

Dikur kur kisha përvetësuar sistemin e komunizmit primitiv të praktikuar nga Amerindianët, si dhe neverinë e tyre të thellë për autoritet dhe prirjen e tyre drejt anarkisë së natyrshme, arrita të shoh se arti, si formë shprehjeje individuale, nuk kishte ndonjë rol me rëndësi në atë pyll. Pastaj, këta njerëz nuk kishin asgjë që i ngjasonte asaj që në shoqërinë tonë konsumuese e quajmë art. Në vend të varjes së pikturave në mur, burrat e gratë pikturonin në trupat e tyre, dhe në përgjithësi urrenin të krijonin diçka që do të zgjaste. Unë pastaj fitova hyrjen në mitet e tyre. Kur flasim për mitet, në botën tonë të librave të shkruar, kjo duket sikur përmendim diçka e cila është shumë e largët, ose në kohë, ose në hapësirë. Unë poashtu besoja në atë largësi. Dhe tash papritmas mitet ishin aty t’i dëgjoja, rregullisht, pothuaj çdo natë. Pranë zjarrit të pyllit që njerëzit e ndiznin në shtëpitë e tyre mes tre gurëve në një vatër, në mes vallëzimit të mushkonjave dhe fluturave të natës,   zëri i tregimtarëve – i ngjashëm të burrat dhe gratë- do t’i vinte në lëvizje rrëfimet, legjendat, përrallat, thuajse ata ishin duke folur për një realitet ditor. Tregimtari ligjëronte në një zë të mprehtë, duke e goditur gjoksin e tij,

 

10

fytyra e tij do të shprehte me mimikë shfaqjet e mendimit dhe ndjenjat e forta dhe frikat e personazheve. Kjo mund të kishte qenë diçka e romanit, jo e mitit.

Por një natë, aty erdhi një grua e re. Emri i saj ishte Elvira.

Ishte e njohur anembanë pyllit të Emberá-sve për shkathtësitë e saj rrëfyese.  Ishte aventuriere, dhe nuk jetonte me njeri, as kishte fëmijë – njerëzit thoshin se ishte cazë pijanece, cazë lavire, por unë për asnjë çast s’e besova këtë – ajo do të shkonte nga shtëpia në shtëpi për të kënduar, në këmbim të një haje, shisheje me alkool apo nganjëherë për ca monedha. Megjithëse nuk kisha çasje të rrëfimet e saj ndryshe pos nëpërmjet përkthimit – gjuha Emberáse ka një variant letrar që është shumë më i ndërlikuar nga forma e të folurit të çdoditshëm – shpejt kuptova se ajo ishte, në kuptimin më të mirë të fjalës, artiste e madhe. Tingulli i zërit të saj, varësja e madhe prej monedhave të argjendta në gushën e saj, dhe mbi të gjitha ndjenja e zotërimit që i ndriçonte fytyrën dhe vështrimin, një lloj dalldie e matur, ritmike ushtronte ndikim mbi të gjithë të pranishmit.  Në sistemin e thjeshtë të miteve të saj – gjetja e duhanit, binjakët e parë të fillesës njerëzore, rrëfimet lidhur me zotat dhe njerëzit e lashtësisë – ajo do të shtonte rrëfimin e saj, jetën e saj prej endacakeje, dashuritë e saj, tradhtitë dhe vuajtjet, gëzimin e gjallë të dashurisë seksuale, sëmbimin e xhelozisë, frikën e saj prej mplakjes, prej vdekjes.

Ajo ishte poezi në veprim, teatër i lashtë, pjesa më moderne e romaneve, gjithë këto në të njëjtën kohë. Krejt ato rrëfime me pasion, dhunë, i kishte krijuar në errësirën e pyllit, mes korit rrethues të insekteve dhe thithëlopave e shakullimës së lakuriqësve, ndjenjë që nuk mund të thirret ndryshe pos bukuri.

Në këngën e saj ajo thuajse e bartte fuqinë e vërtetë të natyrës, dhe kjo ishte me siguri kundërshtia më e madhe: sepse ky vend i izoluar, ky pyll, aq i largët sa vështirë të mund të përfytyrohej nga stërhollimet e letërsisë, ishte vendi ku arti kishte themeluar shprehjen e tij më të fuqishme, më autentike.

Pastaj unë lashë atë regjion, Elvirën nuk e pashë kurrë më, as ndonjërin nga tregimtarët e pyllit të Darién-it. Mirëpo isha lënë me diçka shumë më të madhe se nostalgjia – me sigurinë se letërsia mund të ekzistonte, bile edhe kur kjo liget e grihet nga norma dhe kompromisi, edhe nëse shkrimtarët janë të paaftë në ndryshimin e botës. Diçka e madhe dhe e fuqishme, që i tejkalon ata, që në raste të ndryshme mund t’i gjallërojë dhe rifytyrojë, të rivendosë sensin e harmonisë me natyrën. Diçka e re dhe shumë e lashtë në të njëjtën kohë, e pakapshme sikur era, eterike sikur retë, e pafund sikur deti. Është kjo diçka që kumbon e dridhet në poezinë e Jalal ad-Din Rumi-it, për shembëll, apo në arkitekturën imagjinare të Emanuel Swedenborg-ut. Dridhja që dikush e ndien në leximin e teksteve të shumtën të bukura të racës njerëzore, si fjalimi që Chief Stealth e dha në mesin e shek. 19 për Kryetarin e Shteteve të Bashkuara në lëshimin/dhënien e tokës së tij:

“Ne mund të jemi vëllezër në fund të fundit …”

 

11

Diçka e thjeshtë, dhe e vërtetë, që ekziston në vetë gjuhën.

Një hijeshi, nganjëherë dinakëri, vallëzim i bezdisshëm apo fjalë magjike të heshtjes. Gjuha e talljes, e ndërhyrjeve, e mallkimeve, dhe pastaj, menjëherë pas kësaj, gjuha e parajsës.

Kjo është për të, Elvirën, që unë e drejtoj këtë nderim – asaj i kushtoj Çmimin të cilin Akademia Suedeze është duke ma dhënë mua. Për të dhe gjithë shkrimtarët me të cilët – apo nganjëherë kundër të cilëve – kam jetuar. Për Afrikanët Wole Soyinka, Chinua Achebe, Ahmadou Kourouma, Mongo Beti, për Qaj vend i dashur të Alan Paton-it, për Chaka të Thomas Mofolo-s. Për autorin e madh Mauricien Malcolm de Chazal, i cili shkroi, mes tjerash, Judas.

Për romansierin e gjuhës –Hindi Abhimanyu Unnuth, për Lal passina, për romansieren Urdu Qurratulain Hyder për romanin e saj epik Ag ka Darya (Lumi i zjarrit). Për të pabindurin Danyèl Waro të La Réunion-it, për këngët maloya të tij, për poeteshën Kanake Déwé Gorodey, që iu kundërvu fuqive koloniale gjithë rrugës deri në burg; për të rebeluarin Abdourahman Waberi. Për Juan Rulfo-n dhe Pedro Paramo-n, dhe tregimet e tij të shkurtra El llano en llamas/Rrafshina e nxehtë, dhe fotografitë e thjeshta e tragjike që ai i mori Meksikës fshatarake.

Për John Reed-in e Insurgent Mexico/ Meksikoja kryengritëse/; për Jean Meyer-in i cili ishte zëdhënës, për Aurelio Acevedo-n dhe kryengritësit Cristeros të Meksikës Qendrore. Për Luis González-in, autorin e Pueblo en vilo/Qyteti në skaj. Për John Nichols-in, që shkroi rreth tokës së acartë të The Milagro Beanfield War/Lufta e fushëbathës Milagro; për Henry Roth-in, fqinjin tim në New York Street në Albuquerque, New Mexico, për Call it Sleep/Quaje atë fjetje. Për Jean-Paul Sartre, lotët e përmbajtur në shfaqjen e tij Morts sans sépulture/Fituesit. Për Wilfred Owen-in, poetin i cili vdiq në brigjet e Marne-s në vitin 1914. Për J.D. Salinger-in, pasi ai ia doli mbanë të na vërë në këpucët e një djaloshi katërmbëdhjetë-vjeçar me emrin Holden Caulfield. Për shkrimtarët e kombeve të para në Amerikë – Sherman Alexie the Sioux, Scott Momaday the Navajo-n e The Names/Emrat/. Për Rita Mestokosho-n, një Innu poeteshë nga Mingan-i, Quebec-u, që u huazoi zërin e saj drurëve dhe kafshëve. Për José Maria Arguedas, Octavio Paz, Miguel Angel Asturias. Për poetët e oazave Oualata dhe Chinguetti. Për fantazinë e madhe të tyre, Alphonse Allais-in dhe Raymond Queneau-n. Për Georges Perec të Quel petit vélo à guidon chromé au fond de la cour? Për autorët e Antileve Edouard Glissant dhe Patrick Chamoiseau, për René Depestre prej Haitit, për André Schwartz-Bart të Le Dernier des justes. Për poetin meksikan Homero Aridjis që na lejon të përfytyrojmë jetën e breshkës me rrashtë lëkure, dhe që sjell ndër mend lumenjtë me ujë rrjedhës portokalli dhe fluturat Sovrane rrugëve të fshatit të tij, Contepec. Për Vénus Koury Ghata-n që flet për Libanin si për tifoz tragjik, të pathyeshëm. Për Khalil Gibran-in. Për Rimbaud-in. Për Emile Nelligan. Për Réjean Ducharme-n, përjetë.

Për fëmijën e panjohur të cilin e takova një ditë në brigjet e lumit Tuira, në pyllin e Darién-it. Natën, ulur në dyshemenë e një dyqani, ndriçuar nga flaka e llampës me vajguri,

12

ai rri duke lexuar libër e duke shkruar, përkulur para, pa i kushtuar më të vockëlën vëmendje ndonjë gjëje rretheqark, i harruar ndaj bezdisë apo zhurmës apo trazimit të jetës së ashpër, të dhunshme aty krejt pranë tij.

Ai fëmijë ulur këmbëkryq në dyshemenë e atij dyqani, në zemrën e pyllit, duke lexuar në dritë llampe krejt i vetmuar, nuk është aty rastësisht.  Ai ngjan sikur vëlla me atë fëmijën tjetër për të cilin fola në fillim të këtyre faqeve, i cili ishte duke provuar të shkruante me një kalem marangozi në shpinën e librit të racionit, në vitet e errëta menjëherë pas lufte. Fëmija na sjell ndër mend dy detyra të ngutshme të historisë njerëzore, detyra që, medet, jemi larg t’i përmbushim. Çrrënjosjen e urisë, dhe mënjanimin e analfabetizmit.

Për krejt pesimizmin e tij, shprehja e Stig Dagermanit rreth kundërshtisë themelore të shkrimtarit, të pakënaqur pasi ai nuk mund të komunikojë me ata të cilët janë të uritur – qoftë për ushqim, qoftë për dije – prek në të vërtetën më të madhe.   Arsimimi dhe lufta kundër urisë janë të lidhur, të ndërvarur ngusht. Njëri nuk mund të ketë sukses pa tjetrin. Të dy këto kërkojnë, me të vërtetë shtysë, ne të veprojmë. Që në mijëvjeçarin e tretë, i cili sapo ka filluar, asnjë fëmijë në planetin që ndajmë, pamarrë parasysh gjininë, gjuhën apo fenë, nuk duhet lënë me uri apo mosdije, as të larguar prej gëzimit. Ky fëmijë bart brenda tij të ardhmën e racës sonë njerëzore. Mbretëria i përket fëmijës, këtë e tha kaherë, filozofi Grek Herakliti.

J.M.G. Le Clézio, Brittany, 4 November 2008

                               Prej anglishtes: Zymber Elshani

 

 

 

 

 

 

 

 

Shkrime të ngjashme:

  1. Protonizmi ekziton në të gjitha kritikat dhe studimet e gazetës NACIONAL.Esse nga Zymber Elshani
  2. POEZI NGA BRAZILI, perktheu Anton Papleka
  3. Enciklopedia e të vdekurve, nga Danilo Kish, perktheu: Feride Papleka
  4. Poezi nga Jean-Luc WAUTHIER, Belgjikë. Perktheu Anton Papleka
  5. Pikërisht te kjo fletë.POEZI NGA KEBEKU (Kanada).Perktheu: Anton Papleka

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>