Shefki Karadaku , një klasik i pavlerësuar sa duhet i letërsisë moderne shqiptare
Në historinë e letërsisë shqipe ekzistojnë autorë që gëzuan privilegjin e vlerësimeve zyrtare, të promovimit institucional dhe të pranisë së vazhdueshme në studimet akademike. Por ekzistojnë edhe ata shkrimtarë që, pavarësisht nivelit të lartë artistik të veprës së tyre, mbetën në një farë mënyre në periferi të vëmendjes së kritikës dhe institucioneve. Një ndër rastet më domethënëse është ai i Shefki Karadakut (1941–2021), poetit dhe prozatorit që këtë vit do të kishte mbushur 85 vjeç.
Sot, kur emocionet e ndarjes së tij nga jeta kanë lënë vendin për gjykime më të qeta e më objektive, bëhet gjithnjë e më e qartë se Shefki Karadaku është një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Ai i përket asaj plejade krijuesish që nuk mund të maten me jehonën mediatike apo me dekoratat e marra, por me cilësinë dhe qëndrueshmërinë e veprës.
Në një krijimtari që shtrihet për më shumë se pesë dekada, Karadaku ndërtoi një univers artistik krejtësisht personal. Ai nuk ishte ndjekës i shkollave letrare, as imitues i modeleve të gatshme. Ai krijoi stilin e vet. Dhe pikërisht ky individualitet është një nga vlerat më të mëdha të veprës së tij.
Në poezi, Shefki Karadaku mbetet një nga lirikët më origjinalë të gjuhës shqipe. Poezia e tij lëviz mes ëndrrës dhe realitetit, mes kujtesës dhe dëshirës, mes dashurisë dhe vetmisë. Në qendër të saj qëndron njeriu, jo si figurë ideologjike, por si qenie e brishtë, e ekspozuar ndaj kohës, mallit, humbjes dhe shpresës.
Kritika e vëmendshme ka vërejtur te poezia e Karadakut elemente të simbolizmit, ekspresionizmit dhe surrealizmit evropian. Megjithatë, këto ndikime nuk e errësojnë individualitetin e tij. Përkundrazi, ato treten në një gjuhë poetike krejt personale, të pasur me metafora të papritura, me imazhe vizuale dhe me një muzikalitet të brendshëm që e bën poezinë e tij menjëherë të dallueshme.
Nuk është rastësi që Moikom Zeqo e quante një “Esenin shqiptar”. Krahasimi nuk lidhet vetëm me lirizmin, por me aftësinë e rrallë për ta kthyer natyrën në gjuhë shpirtërore. Te Karadaku, retë, shirat, ylberët, lumenjtë, drurët dhe stinët nuk janë elemente dekorative. Ato janë personazhe të poezisë së tij. Janë pjesë e dramës njerëzore.
Në këtë aspekt, ai përfaqëson një nga kulmet e lirikës moderne shqiptare pas Lasgush Poradecit, duke krijuar një urë të natyrshme ndërmjet traditës së madhe lirike shqiptare dhe ndjeshmërisë moderne evropiane.
Por po aq i rëndësishëm është kontributi i tij në prozë.
Në historinë e letërsisë sonë, shpesh është folur për Karadakun poet, ndërsa më pak për Karadakun romancier. Kjo është një padrejtësi kritike. Romanet e tij përfaqësojnë një nga korpuset më të pasura narrative të letërsisë shqiptare të dekadave të fundit.
Vepra si “Një mijë vjet dashuri”, “Puthja e ngrirë”, “Argonautët”, “Vila e magjepsur”, “Salamandrat”, “Gjergj Elez Alia”, “Filantropi”, “Panagjerikus” dhe të tjera dëshmojnë një autor me fuqi të jashtëzakonshme imagjinuese, me kulturë të gjerë historike dhe me aftësi për të ndërtuar struktura narrative komplekse.
Në këto romane lexuesi gjen historinë dhe mitin, realitetin dhe alegorinë, dramën individuale dhe fatin kolektiv. Karadaku është ndër ata autorë që nuk e trajton realitetin si kronikë, por si metaforë. Ai e shndërron përvojën shqiptare në art, duke e ngritur mbi kufijtë e dokumentit dhe publicistikës.
Një nga tiparet më të rëndësishme të prozës së tij është lirizmi narrativ. Edhe kur shkruan roman, Karadaku mbetet poet. Fjalitë e tij kanë ritëm, ngjyra dhe atmosferë. Personazhet nuk lëvizin vetëm nëpër ngjarje, por edhe nëpër peizazhe shpirtërore.
Njëkohësisht, ai është një nga autorët që pas viteve 1990 pati guximin të përballej me plagët e diktaturës dhe të tranzicionit shqiptar. Në një kohë kur shumë autorë preferuan heshtjen ose kompromisin, Karadaku zgjodhi realizmin kritik. Ai nuk i fshehu kontradiktat e shoqërisë shqiptare, por i shndërroi ato në material artistik.
Dhe megjithatë, lind pyetja: a e mori Shefki Karadaku vendin që meritonte në kritikën dhe studimet akademike shqiptare?
Përgjigjja, fatkeqësisht, është jo.
Është e vështirë të gjesh një tjetër autor me më shumë se tridhjetë vepra madhore në poezi dhe prozë, i vlerësuar nga Dritëro Agolli, Petro Marko, Llazar Siliqi, Moikom Zeqo dhe studiues të huaj, por që nuk ka zënë ende vendin e merituar në historitë zyrtare të letërsisë shqiptare.
Ky është një nga paradokset e kulturës sonë. Kritika letrare shqiptare, sidomos pas viteve ’90, shpesh u përqendrua te emrat e promovuar nga qendrat e pushtetit kulturor, ndërsa autorë me individualitet të fortë artistik mbetën në hije. Shefki Karadaku ishte një nga këta autorë.
Ndoshta sepse ai nuk iu përkiste klaneve letrare. Ndoshta sepse nuk ishte pjesë e qarqeve të influencës akademike. Ndoshta sepse zgjodhi të mbetet i lirë. Por letërsia e vërtetë nuk matet me modat e kohës. Ajo matet me aftësinë për t’i mbijetuar kohës.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e Shefki Karadakut.
Sot, kur rilexojmë veprën e tij, kuptojmë se kemi përballë një autor që i dha letërsisë shqipe një gjuhë të re poetike, një vizion të veçantë estetik dhe një univers artistik krejt origjinal. Ai është një nga ata shkrimtarë që e pasurojnë traditën kombëtare jo vetëm me numrin e veprave, por me cilësinë e tyre.
Në 85-vjetorin e lindjes së tij, detyra e kritikës, e universiteteve, e institucioneve kulturore dhe e studiuesve të rinj është të rikthehen te vepra e Shefki Karadakut me syrin e paanshëm të historisë letrare. Sepse vendi i tij nuk është në margjinat e letërsisë shqipe moderne. Vendi i tij është në radhën e parë të atyre autorëve që ndërtuan identitetin estetik të saj.
Koha ka filluar ta bëjë këtë korrigjim. Dhe sa më shumë kalojnë vitet, aq më qartë duket se Shefki Karadaku nuk ishte thjesht një poet i shquar apo një romancier i talentuar. Ai ishte një fenomen letrar, një zë i veçantë dhe një ndër ndërgjegjet më të pastra artistike të letërsisë shqiptare bashkëkohore.