FRAN VUKA NË JETËN KULTURORE PUKJANE
Regjisura, folklori, letërsia dhe transmetimi i kujtesës kulturore
Me rastin e Ditës së Kulturës Pukjane
Autorë:
Dr. Fatos Hasani
Dr. Luljeta Hasani
Abstrakt
Historia kulturore e një treve nuk ndërtohet vetëm nga veprat që ajo prodhon, por edhe nga njerëzit që i zbulojnë, i organizojnë, i interpretojnë, i promovojnë dhe i transmetojnë vlerat e saj nga një brez te tjetri. Në këtë perspektivë, veprimtaria shumëvjeçare e regjisorit Fran Vuka përbën një kapitull me rëndësi në historinë e kulturës pukjane.
I lidhur ngushtë me jetën institucionale dhe artistike të Pukës, Fran Vuka shfaqet si regjisor, organizator, interpretues, moderator dhe bashkëpunëtor i një numri të gjerë artistësh e krijuesish. Veprimtaria e tij ndërthuret me trashëgiminë e Artistit të Popullit Ndue Shyti, Artistit të Merituar Frrok Haxhia, si dhe me punën e Riza Hoxhës, Sabrie Nushit, Gjovalin Dushajt, Tonin Haxhisë dhe të një brezi të gjerë këngëtarësh, instrumentistësh, regjisorësh, poetësh e krijuesish.
Një dimension tjetër i profilit të tij lidhet me festivalet folklorike, dokumentimin audioviziv, interpretimin e poezisë, promovimin e botimeve pukjane, mbështetjen e krijuesve të rinj dhe organizimin e veprimtarive që synojnë ruajtjen dhe transmetimin e kujtesës kulturore.
Në këtë kuptim, Fran Vuka nuk mund të shihet vetëm si regjisor i skenës. Veprimtaria e tij e vendos atë edhe në rolin e ndërmjetësuesit kulturor dhe bartësit të kujtesës artistike pukjane.
- Puka dhe tradita e organizimit kulturor
Puka përfaqëson një hapësirë me identitet të dallueshëm etnokulturor, ku kënga, vallja, instrumentet popullore, kostumografia, poezia dhe rrëfimi kanë qenë pjesë e pandarë e jetës komunitare.
Gjatë shekullit XX, një pjesë e kësaj pasurie kaloi gradualisht nga mjedisi tradicional në institucionet e kulturës dhe në skenën e organizuar. Ky proces kërkonte interpretues të talentuar, por edhe regjisorë, koreografë, instrumentistë, studiues dhe organizatorë që ta njihnin traditën dhe njëkohësisht të dinin ta komunikonin atë artistikisht.
Në këtë mjedis u zhvillua edhe veprimtaria e Fran Vukës.
Prania e tij në jetën kulturore të Pukës lidhet me punën institucionale, regjisurën, organizimin e aktiviteteve, bashkëpunimin me artistët dhe paraqitjen publike të kulturore.
Regjisura, në këtë kontekst, bëhej mekanizëm ndërmjetësimi ndërmjet kulturës që vinte nga komuniteti dhe formës së saj të organizuar skenike.
- Regjisura si ndërmjetësim ndërmjet traditës dhe skenës
Regjisura e folklorit ka një specifikë të veçantë. Regjisori nuk krijon në një hapësirë bosh. Përpara tij ekziston një traditë: kënga ka historinë e saj, vallja ka strukturën e saj, instrumenti ka tingullin dhe teknikën e trashëguar, ndërsa kostumi mbart shenja të identitetit të komunitetit.
Detyra e regjisorit është që këto elemente t’i organizojë për skenën pa ua humbur karakterin dhe autenticitetin.
Në këtë kuptim duhet parë puna e Fran Vukës.
Ai ishte pjesë e një mjedisi profesional ku regjisori, koreografi, instrumentisti, këngëtari, valltari dhe krijuesi plotësonin njëri-tjetrin. Bashkëpunimi i tij me Riza Hoxhën dhe Sabrie Nushin merr rëndësi pikërisht brenda këtij procesi të përpunimit dhe paraqitjes artistike të folklorit pukjan.
Regjisura nuk ishte vetëm vendosje e artistëve në skenë. Ajo kërkonte njohjen e materialit, harmonizimin e elementeve artistike, ritmin e programit dhe krijimin e një marrëdhënieje emocionale me publikun.
Kjo marrëdhënie ndërmjet traditës dhe skenës është një nga çelësat për të kuptuar veprimtarinë e Fran Vukës.
- Ndue Shyti dhe tradita e madhe instrumentale pukjane
Në historinë kulturore të Pukës, Artisti i Popullit Ndue Shyti zë një vend qendror.
Ai përfaqëson një nga figurat emblematike të muzikës tradicionale instrumentale pukjane dhe shqiptare. Mjeshtëria e tij, repertori dhe aftësia interpretuese e kthyen në një pikë referimi për breza artistësh.
Fran Vuka pati një bashkëpunim të rëndësishëm me këtë botë artistike.
Vlera e kësaj marrëdhënieje nuk qëndron vetëm te aktivitetet e realizuara, por edhe te mundësia që, përmes kujtesës së njerëzve që e jetuan atë periudhë, të rindërtohet atmosfera e një etape të rëndësishme të kulturës pukjane.
Marrëdhënia e Fran Vukës me figurën e Ndue Shytit vazhdoi edhe në planin e ruajtjes së kujtesës. Në veprimtaritë kushtuar mjeshtrit, Fran Vuka është shfaqur si interpretues dhe përcjellës i jetës dhe veprës së tij.
Në këtë mënyrë, nga bashkëkohës i një epoke artistike, Fran Vuka bëhet edhe një prej transmetuesve të kujtesës së saj.
- Frrok Haxhia dhe mjeshtrit e traditës
Një vend të rëndësishëm në historinë profesionale të Fran Vukës zë bashkëpunimi me Artistin e Merituar Frrok Haxhia.
Në këtë marrëdhënie ndërthureshin dy elemente: autenticiteti i bartësit të traditës dhe konceptimi profesional i skenës.
Frrok Haxhia sillte përvojën, repertorin dhe individualitetin artistik; regjisura organizonte mënyrën se si kjo pasuri do t’i komunikohej publikut.
Pikërisht në bashkëpunime të tilla kuptohet se jeta kulturore e Pukës nuk ishte produkt i një individi të vetëm. Ajo ishte rezultat i një bashkësie artistësh që ndërtonin së bashku programin, skenën dhe identitetin e përfaqësimit.
- Riza Hoxha, Sabrie Nushi, Gjovalin Dushaj dhe Tonin Haxhia
Në rrethin e bashkëpunimeve profesionale të Fran Vukës një vend të rëndësishëm zënë Riza Hoxha, Sabrie Nushi, Gjovalin Dushaj dhe Tonin Haxhia.
Riza Hoxha, me kontributin e tij në koreografi, përfaqësonte një hallkë të rëndësishme në kalimin e valles tradicionale në skenën e organizuar.
Sabrie Nushi, e lidhur me punën artistike, muzikën dhe folklorin, ishte pjesë e atij mjedisi profesionistësh që punuan për evidentimin dhe përpunimin e vlerave të kulturës pukjane.
Gjovalin Dushaj, si artist dhe regjisor, përfaqëson një tjetër dimension të këtij bashkëpunimi kulturor. Prania e regjisorëve dhe artistëve me përvojë krijonte mundësinë e shkëmbimit profesional dhe të ndërtimit të programeve me identitet të qartë artistik.
Tonin Haxhia, si instrumentist, përfaqësonte atë hallkë pa të cilën folklori muzikor nuk mund të konceptohet. Instrumentisti nuk është thjesht shoqërues i këngës apo valles; ai është bartës i një gjuhe muzikore të trashëguar.
Këta personalitete plotësojnë panoramën e një mjedisi kulturor ku regjisura, koreografia, muzika dhe interpretimi bashkëjetonin dhe ndërvepronin.
- Një galeri artistësh pukjanë
Rreth kësaj veprimtarie u krijua një galeri e gjerë artistësh dhe interpretuesish.
Në të përfshihen Marjana Leka, Zoje Pali, Fran Pali, Dionis Delia, Vitore Rusha, Perlat Sheqeri, Dava Gjergji dhe shumë artistë të tjerë.
Këta emra nuk duhen parë si një listë e thjeshtë. Ata përfaqësojnë një rrjet të jetës kulturore pukjane, ku këngëtari, instrumentisti, valltari, koreografi, regjisori dhe krijuesi ndërtonin së bashku një produkt artistik.
Veçanërisht bashkëpunimi me artistë të profileve të ndryshme dëshmon aftësinë e Fran Vukës për të punuar në një mjedis ku individualiteti artistik duhej ruajtur, por njëkohësisht duhej integruar në konceptin e përgjithshëm të veprimtarisë.
Në këtë kuptim, Fran Vuka nuk duhet parë i shkëputur nga artistët.
Ai duhet vendosur mes tyre.
Historia e tij profesionale është edhe histori e njerëzve me të cilët punoi.
- Festivalet folklorike – Puka në skenë
Festivalet folklorike përbëjnë një kapitull të rëndësishëm të veprimtarisë së Fran Vukës.
Përgatitja e një grupi folklorik nuk fillon në momentin e daljes në skenë. Ajo nis me kërkimin e materialit, përzgjedhjen e repertorit, identifikimin e interpretuesve, provat, muzikën, vallen, kostumin dhe konceptimin regjisorial.
Festivali bëhet kështu një laborator i identitetit kulturor.
Për Pukën, pjesëmarrja në festivale kishte rëndësi përtej konkurrimit artistik.
Në skenë nuk dilte vetëm një grup artistësh.
Nëpërmjet këngës, valles, instrumentit dhe kostumit prezantohej një trevë, historia e saj dhe mënyra e saj e të shprehurit.
Kontributi i Fran Vukës në aktivitetet dhe festivalet folklorike duhet parë pikërisht në këtë dimension: si përpjekje për ta kthyer pasurinë tradicionale të Pukës në një komunikim artistik të denjë për publikun.
- Nikolin Prendi dhe Fadil Hyseni – dokumentimi audioviziv
Një dimension i rëndësishëm i historisë kulturore është dokumentimi audioviziv.
Në këtë drejtim merr rëndësi bashkëpunimi i Fran Vukës me operatorët Nikolin Prendi dhe Fadil Hyseni.
Roli i operatorit nuk është thjesht teknik.
Kamera regjistron interpretuesin, por njëkohësisht ruan kostumin, instrumentin, lëvizjen e valles, mjedisin, publikun dhe atmosferën e një kohe.
Ajo që në momentin e realizimit është kronikë, pas disa dekadash mund të shndërrohet në dokument historik.
Prandaj raporti ndërmjet regjisorit dhe operatorit mund të përmblidhet në një formulim domethënës:
Tradita prodhonte ngjarjen; regjisura i jepte strukturë; kamera e kthente në kujtesë të dokumentuar.
Materialet e realizuara nga Nikolin Prendi dhe Fadil Hyseni, aty ku ruhen, mund të përbëjnë një pasuri me vlerë për studimin e historisë kulturore pukjane.
- “Krushqit e Folklorit” – kronika e një kohe
Brenda marrëdhënies ndërmjet folklorit, regjisurës dhe dokumentimit audioviziv merr një vend të veçantë “Krushqit e Folklorit”.
Vetë emërtimi është domethënës.
Në traditën shqiptare, krushqia përfaqëson lidhjen dhe afrimin ndërmjet familjeve e komuniteteve. Në planin kulturor, “Krushqit e Folklorit” mund të lexohen si metaforë e bashkimit të artistëve, trevave, këngëve dhe traditave.
Në këtë mënyrë, kronika nuk përfaqëson vetëm regjistrimin e një aktiviteti.
Ajo bëhet pjesë e kujtesës së një epoke.
Identifikimi, katalogimi dhe digjitalizimi i materialeve të tilla do të kishte sot vlerë të konsiderueshme për krijimin e një arkivi të kulturës pukjane.
- Riza Tafilaku, Qamil Furriku dhe fjala poetike
Veprimtaria e Fran Vukës nuk u kufizua në folklorin skenik.
Një dimension i rëndësishëm lidhet me poetët dhe krijuesit pukjanë, mes të cilëve Riza Tafilaku, Qamil Furriku dhe Ndrec Mustafa.
Marrëdhënia ndërmjet regjisorit dhe poetit krijon një formë tjetër komunikimi kulturor.
Në këtë rast nuk kemi më këngën dhe vallen si elemente qendrore, por fjalën.
Fran Vuka, përmes organizimit, moderimit dhe interpretimit, krijoi ura ndërmjet autorit dhe publikut.
Kujtimet dhe dokumentet që lidhen me poetët e këtij brezi janë pjesë me interes të veçantë për rindërtimin e atmosferës letrare të Pukës.
- Ndrec Mustafa – kur poezia merr zë
Një vend të veçantë zë marrëdhënia e Fran Vukës me krijimtarinë e Ndrec Mustafës.
Interpretimi i herëpashershëm i vargjeve të tij përbën një dimension të dallueshëm të profilit artistik të Fran Vukës.
Në këtë rast, regjisori bëhet interpretues.
Poezia nuk mbetet vetëm në faqen e librit.
Zëri, ritmi, intonacioni, pauza dhe emocioni e shndërrojnë tekstin në një përvojë publike.
Në një veprimtari të vitit 2012 kushtuar krijimtarisë së Ndrec Mustafës, Fran Vuka dokumentohet në rolin e moderatorit.
Kjo e vendos atë në një pozicion domethënës: ndërmjet poetit dhe publikut.
Ai nuk e zëvendëson poetin.
Ai i jep zë poezisë.
- Libri, botimet pukjane dhe krijuesit e rinj
Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së Fran Vukës është marrëdhënia me librin.
Ai ka qenë i pranishëm në prezantimin dhe promovimin e botimeve pukjane, duke krijuar një hapësirë komunikimi ndërmjet autorit, veprës dhe publikut.
Në promovimin e monografisë “Gjon Gjoni – Intelektuali që nuk mund të harrohet”, Fran Vuka u angazhua si moderator dhe redaktor i botimit.
Në veprimtari të tilla, roli i tij nuk kufizohej te drejtimi formal i ceremonisë. Ai interpretonte materiale, prezantonte autorët dhe krijonte lidhjen ndërmjet librit dhe auditorit.
Kështu shfaqen tri dimensione të marrëdhënies së tij me botimin:
redaktimi, moderimi dhe interpretimi.
Po aq i rëndësishëm është dimensioni i mbështetjes së artistëve, autorëve dhe botuesve të rinj.
Një kulturë nuk mund të jetojë vetëm duke nderuar të kaluarën.
Ajo duhet të krijojë hapësirë për vazhdimësinë.
Prezantimi i një krijuesi të ri është, në këtë kuptim, një investim në të ardhmen e kulturës.
- “Oda Pukjane” – një institucion simbolik i kujtesës
Një nga veprimtaritë që sintetizon më mirë këtë filozofi është “Oda Pukjane”.
Në traditën shqiptare, oda ishte më shumë se një dhomë.
Ajo ishte vend i mikpritjes, kuvendimit, këngës, rrëfimit, humorit dhe transmetimit të përvojës.
Në formën e saj kulturore bashkëkohore, “Oda Pukjane” rikrijon simbolikisht këtë hapësirë.
Organizimi dhe moderimi i saj nga Fran Vuka kërkonte aftësinë për të lidhur njerëzit, kujtimet, interpretimet dhe emocionin e publikut.
Në këtë hapësirë bashkohen dy dimensione të përvojës së tij:
regjisura e skenës dhe regjisura e komunikimit kulturor.
Artisti, poeti, këngëtari, instrumentisti dhe rrëfimtari bëhen pjesë e së njëjtës hapësirë.
Puka, në një farë mënyre, fillon të rrëfejë vetveten.
Për këtë arsye, “Oda Pukjane” mund të shihet si një institucion simbolik i kujtesës së gjallë.
- Fran Vuka si dëshmitar i një epoke
Me kalimin e viteve ndodh një transformim i rëndësishëm.
Njeriu që ka qenë protagonist i ngjarjeve bëhet edhe dëshmitar i tyre.
Përvoja e Fran Vukës me Ndue Shytin, Frrok Haxhinë, Riza Hoxhën, Sabrie Nushin, Gjovalin Dushajn, Tonin Haxhinë, Marjana Lekën, Zoje Palin, Fran Palin, Dionis Delian, Vitore Rushën, Perlat Sheqerin, Dava Gjergjin, Riza Tafilakun, Qamil Furrikun dhe Ndrec Mustafën, si dhe me shumë artistë të tjerë, përbën një dritare të rëndësishme për të kuptuar jetën kulturore të një periudhe.
Dokumenti mund të tregojë datën e një aktiviteti, programin dhe pjesëmarrësit.
Kujtesa e protagonistit mund të na ndihmojë të kuptojmë atmosferën, marrëdhëniet, vështirësitë, emocionet dhe historitë që nuk u shkruan në dokumentet institucionale.
Por për një studim shkencor, kjo kujtesë merr vlerë më të plotë kur ballafaqohet me fotografi, programe, kronika, shtypin e kohës dhe materiale audiovizive.
Në këtë pikë, Fran Vuka nuk është vetëm objekt i studimit.
Ai është edhe dëshmitar i historisë kulturore të një epoke.
- Nga regjisura te kujtesa kulturore
Kur veprimtaria e Fran Vukës shihet në tërësinë e saj, dallohen disa dimensione.
Ai shfaqet si regjisor dhe organizator; si bashkëpunëtor i artistëve; si pjesëmarrës në jetën folklorike; si interpretues i poezisë; si moderator; si promovues dhe redaktor botimesh; si organizator i “Odës Pukjane”; si bashkëpunëtor në dokumentimin audioviziv dhe, me kalimin e viteve, si bartës i kujtesës së një brezi artistësh.
Të gjitha këto dimensione mund të përmblidhen në konceptin e ndërmjetësimit kulturor.
Fran Vuka krijoi ura ndërmjet traditës dhe skenës, artistit dhe publikut, poezisë dhe dëgjuesit, librit dhe lexuesit, mjeshtërve të traditës dhe krijuesve që erdhën pas tyre.
Përfundime
Historia kulturore nuk ndërtohet vetëm nga emrat e mëdhenj.
Ajo ndërtohet edhe nga marrëdhëniet që krijohen ndërmjet tyre.
Në këtë kuptim, historia profesionale e Fran Vukës është edhe histori bashkëpunimesh.
Nga Ndue Shyti dhe Frrok Haxhia, te Riza Hoxha, Sabrie Nushi, Gjovalin Dushaj dhe Tonin Haxhia; nga Marjana Leka, Zoje Pali, Fran Pali, Dionis Delia, Vitore Rusha, Perlat Sheqeri dhe Dava Gjergji, te poetët Riza Tafilaku, Qamil Furriku dhe Ndrec Mustafa; nga skena e festivaleve te puna dokumentuese e Nikolin Prendit dhe Fadil Hysenit, krijohet një mozaik njerëzish që përfaqësojnë dimensione të ndryshme të kulturës pukjane.
Festivalet folklorike përfaqësojnë traditën e organizuar në skenë.
“Krushqit e Folklorit” përfaqësojnë përpjekjen për ta kthyer ngjarjen në dokument.
“Oda Pukjane” përfaqëson kujtesën e gjallë.
Interpretimi i vargjeve të Ndrec Mustafës përfaqëson komunikimin e fjalës poetike.
Promovimi i botimeve dhe mbështetja e krijuesve të rinj përfaqësojnë vazhdimësinë.
Ndërsa puna e operatorëve Nikolin Prendi dhe Fadil Hyseni përfaqëson përpjekjen për t’i dhënë kujtesës një jetë përtej çastit.
Në këtë perspektivë, Fran Vuka duhet parë në tri dimensione themelore: si regjisor dhe organizator; si ndërmjetësues ndërmjet artistit, traditës dhe publikut; dhe si bartës e transmetues i kujtesës kulturore pukjane.
Vlera e veprimtarisë së tij nuk qëndron vetëm në numrin e aktiviteteve të realizuara.
Ajo qëndron te njerëzit e bashkuar rreth tyre, te artistët me të cilët bashkëpunoi, te traditat e sjella në skenë, te poetët e rikthyer përmes fjalës, te librat e promovuar dhe te kujtesa e ruajtur.
Dokumentimi sistematik i kësaj veprimtarie, mbledhja e fotografive, programeve të festivaleve, kronikave filmike dhe dokumenteve të kohës do të përbënte një kontribut me vlerë për historiografinë kulturore të Pukës.
Fran Vuka nuk përfaqëson vetëm historinë profesionale të një regjisori. Përmes njerëzve me të cilët bashkëpunoi, festivaleve, poetëve, librave, “Krushqve të Folklorit” dhe “Odës Pukjane”, ai përfaqëson një dritare përmes së cilës mund të lexohet një pjesë e historisë kulturore të Pukës.
Sepse skena mbyllet me uljen e perdes, ndërsa kultura vazhdon të jetojë në kujtesën e njerëzve.
Dhe në këtë kujtesë, Fran Vuka ka vendin e tij.
SHËNIME DHE BIBLIOGRAFI
- Bashkia Pukë, materiale institucionale mbi Pallatin e Kulturës “Ndue Shyti” dhe veprimtaritë kulturore të zhvilluara në Pukë.
- Forumi Pukjan, “Ansambli ‘Puka’”, material mbi historinë e ansamblit, regjisurën, koreografinë, muzikën dhe interpretuesit pukjanë, 2012.
- Forumi Pukjan, “Në miqësinë poetike të krijuesit Ndrec Mustafa”, 3 nëntor 2012.
- Forumi Pukjan, materiale mbi veprimtaritë historike, artistike dhe folklorike të Pukës, 2012.
- Forumi Pukjan, material mbi veprimtarinë kushtuar Mark Pjetër Currit, 10 prill 2012.
- Bashkia Pukë, materiale mbi festivalet dhe veprimtaritë folklorike të zhvilluara në qytetin e Pukës.
- Prendi, Vlash, “Një jetë në shërbim të dijes, komunitetit dhe gazetarisë…”, Bota Sot, 14 gusht 2022.
- Ndoi, Llesh, “Drejt Pukës si drejt vendlindjes”, material kulturor dhe memorialistik mbi veprimtarinë kushtuar Gjon Gjonit.
- Kronika, programe artistike, materiale fotografike dhe audiovizive mbi jetën kulturore dhe folklorike të Pukës.
- Dokumentacioni i institucioneve kulturore vendore dhe materiale të shtypit periodik mbi artistët dhe krijuesit pukjanë.1. Bashkia Pukë, materiale institucionale mbi Pallatin e Kulturës “Ndue Shyti” dhe veprimtaritë kulturore të zhvilluara në Pukë.