Portrete të artit dhe të kujtesës tropojane
Nga Geghyseni e Vlora te skena e Tropojës: historia e një çifti artistësh që e kthyen dashurinë, familjen dhe përkushtimin ndaj kulturës në një udhëtim të përbashkët jetësor.
Nga Gëzim Prengzi
Nga Geghyseni i Tropojës te Vlora, nga auditorët e Shkollës së Kulturës në Tiranë te skenat e Pallatit të Kulturës “Dardania” në Bajram Curr, rrugët e Hysni dhe Qederie Prengzajt u bashkuan për të shkruar një histori të veçantë dashurie, arti dhe përkushtimi njerëzor. Ata nuk ishin vetëm një çift në jetë. Ishin dhe mbetën një çift artistësh, dy bashkëudhëtarë që ia kushtuan pjesën më të madhe të jetës kulturës, skenës dhe njerëzve të vendlindjes.
Në festat e përvjetorëve të shkollës së Geghysenit, përmendja e Hysni Prengzajt është njëherazi nderim për një bir të kësaj treve dhe për një nga njerëzit që i kushtoi jetën zhvillimit të kulturës tropojane. I lindur në Lekurtaj të Geghysenit, aty ku kreu edhe shkollën shtatëvjeçare, Hysniu do të merrte më pas rrugën drejt Tiranës për të ndjekur Shkollën e Lartë të Kulturës.
Ai do të bëhej i pari student nga Tropoja i kësaj fushe, një fakt që tregon qartë se sa larg shikonte ky djalë i ardhur nga trevat alpine dhe sa e madhe ishte etja e tij për dije, art dhe kulturë.
Në Shkollën e Kulturës në Tiranë, Hysniu u formua profesionalisht dhe u njoh me figura që më vonë do të bëheshin emra të rëndësishëm të kulturës shqiptare. Ndër bashkëstudentët e tij ishin kompozitori i njohur Enver Shengjergji, Dervish Zaimi dhe poeti e tekstshkruesi Agim Hajdar Doçi. Por pikërisht aty do të ndodhte edhe një takim që do t’i ndryshonte përgjithmonë jetën: njohja me Qederien, vajzën nga Vlora, e cila do të bëhej bashkëshortja, shoqja dhe bashkëudhëtarja e tij në art e në jetë.
Qederie Prengzaj ishte edhe ajo një grua e lidhur ngushtë me artin dhe kulturën. Pasi u martuan, të dy do ta ndërtonin jetën e tyre në Tropojë, duke u bërë një nga ato çiftet e rralla ku profesioni, pasioni, familja dhe dashuria për skenën shkrihen natyrshëm në një tërësi.
Hysniu do t’i kushtohej tërësisht kulturës tropojane. Si instrumentist i talentuar, organizator, skenarist, regjisor, aktor, prezantues dhe drejtues, ai do të ishte për shumë vite një nga figurat qendrore të jetës kulturore të Bajram Currit dhe të gjithë rrethit të Tropojës. Nën drejtimin e tij, Pallati i Kulturës “Dardania” do të bëhej një vatër e gjallë e artit, ku talentet e reja dhe artistët e afirmuar gjenin hapësirën për të shpalosur vlerat e tyre.
Vitet ’70–’80 ishin një periudhë e artë për zhvillimin e artit popullor tropojan. Ansambli “Valbona” dhe më pas “Dardania” do të korrnin suksese të rëndësishme në Festivalet Folklorike Kombëtare dhe në veprimtari të tjera artistike brenda e jashtë vendit. Pas këtyre sukseseve qëndronte puna e shumë njerëzve, ndër të cilët një vend të rëndësishëm zinte edhe Hysni Prengzaj.
Ai ishte një njohës i shkëlqyer i folklorit burimor të trevave të Tropojës dhe një kërkues i vazhdueshëm për ta ngritur atë në nivele të reja artistike. Për të, folklori nuk ishte thjesht një repertor këngësh e vallesh. Ishte kujtesa e një populli, zëri i brezave, shpirti i malësorit dhe një nga format më të fuqishme të identitetit kulturor.
Gjatë veprimtarisë së tij profesionale, Hysniu punoi me një plejadë të tërë artistësh e krijuesish të njohur: aktorin dhe regjisorin Sali Doçi; kompozitorët Kolë Susaj, Bashkim Gjyriqi, Skënder Doshlani e Martin Progni; tekstshkruesit Hamit Aliaj, Selim Aliaj, Marash Mehilli, Shkëlzen Zalli e Skënder Buçpapaj; orkestruesit Ali Mula, Shaban Mula, Shkëlzen Zalli, si dhe këngëtarë, valltarë e koreografë të njohur si Fatime Sokoli, Isuf Halili, Murat Alia, Fatmira Breçani, Gëzim Nika, Zef Beka, Vjollca Hoxha Susaj, Emirjeta Çela, Shkëlzen Zalli, Skënder Haklaj, Deli Metaliaj, Hazir Rrustemi, Ram Miftari, Xhevahire Gashi, Zog Hysenaj e shumë të tjerë.
Janë këta emra, bashkë me shumë të tjerë, që në dekada shkruan historinë e artit popullor tropojan, një traditë e jashtëzakonshme që sot ka gjetur vendin e saj edhe në trashëgiminë kulturore botërore, me Kcimin e Tropojës të përfshirë në UNESCO.
Por Hysni Prengzaj nuk ishte vetëm drejtues dhe organizator i kulturës. Ai ishte edhe autor i disa teksteve këngësh, ku ndër më të njohurat janë “Kënga e komisarit Birçe Sinemati” dhe “Në mes Alpesh unë u rrita”, të dyja të kënduara nga këngëtari, instrumentisti dhe poeti Shkëlzen Zalli. Këto krijime janë një tjetër dëshmi e lidhjes së tij të thellë me kulturën, me historinë dhe me shpirtin artistik të trevës së tij.
Hysniu ka qenë gjithashtu realizues i dokumentarëve televizivë dhe recensues në botimet që i janë kushtuar kulturës së rrethit. Edhe sot, pas shumë dekadash pune, krijimtaria vazhdon të mbetet pjesë e jetës së tij. Është dëshmi e një pasioni që nuk njeh moshë dhe e një dashurie për artin që nuk shuhet me kalimin e viteve.
Por, krahas historisë së Hysniut, ekziston edhe historia e Qederies.
Qederie Prengzaj, vajza e ardhur nga Vlora, e ndërtoi jetën e saj në Tropojë dhe iu përkushtua edhe ajo kulturës. Puna e saj në Teatrin e Kukullave dhe në Shtëpinë e Pionierit në Bajram Curri e lidhi me breza të tërë fëmijësh dhe të rinjsh. Ajo dhe Hysniu do të ishin së bashku pjesë e një galerie rolesh dhe shfaqjesh në teatrin e Tropojës, duke dëshmuar se për ta skena nuk ishte vetëm vend pune, por një hapësirë ku shprehej shpirti.
Hysni dhe Qederie ishin çift artistësh në skenë, por mbi të gjitha ishin çift në jetë.
Dhe kjo është ndoshta pjesa më e bukur e historisë së tyre.
Ata krijuan familjen, rritën djemtë dhe vajzën dhe i edukuan me ato vlera që kishin udhëhequr edhe vetë jetën e tyre: dashurinë për familjen, respektin për njerëzit, punën, kulturën, ndershmërinë dhe dinjitetin. Sot janë gjyshër të lumtur dhe, megjithëse vitet kanë kaluar mbi ta, ata vazhdojnë të mbeten njerëz të dashur e të respektuar nga të gjithë ata që i kanë njohur.
Jeta e tyre është një dëshmi e bukur se një martesë mund të jetë edhe një bashkëpunim shpirtëror e artistik. Ata nuk e penguan njëri-tjetrin të shkëlqente; përkundrazi, e plotësuan njëri-tjetrin. Hysniu, me përvojën e tij në kulturën dhe folklorin tropojan, Qederie, me formimin dhe përvojën e saj artistike të sjellë nga Vlora, ndërtuan së bashku një identitet familjar ku arti dhe jeta ecën krah për krah.
Në jubileun e Geghysenit, Hysni Prengzaj vjen natyrshëm si një nga bijtë që e ka nderuar vendlindjen me punën dhe kontributin e tij. Por, krahas tij, meriton të përmendet me të njëjtin respekt edhe Qederie Prengzaj, gruaja që erdhi nga Vlora, u bë pjesë e Tropojës dhe e lidhi jetën e saj me këtë trevë, me kulturën e saj dhe me njerëzit e saj.
Dy njerëz, dy prejardhje, një familje.
Dy artistë, dy përvoja, një skenë.
Dy jetë, një dashuri.
Dhe ndoshta kjo është mënyra më e bukur për t’i përkufizuar: Hysni dhe Qederie Prengzaj janë një çift që nuk jetoi vetëm pranë artit, por jetoi përmes artit.
Sot, kur kujtesa e një treve kërkon të mbledhë emrat, fytyrat dhe historitë e njerëzve që i kanë dhënë asaj vlerë, emri i tyre meriton të jetë aty. Jo vetëm për atë që bënë, por edhe për mënyrën si e bënë: me përkushtim, me kulturë, me dashuri dhe me dinjitet.
Geghyseni i kujton bijtë e vet me krenari. Tropoja i kujton artistët e saj me mirënjohje. Ndërsa ata, Hysniu dhe Qederie, tashmë në moshën e urtësisë dhe të kujtimeve, mund të shohin pas dhe të ndihen mirë për një jetë të mbushur me punë, art, familje dhe njerëz.
Sepse ka jetë që kalojnë.
Ka edhe jetë që mbeten.
Jeta e Hysni dhe Qederie Prengzajt është nga ato që mbeten – në kujtesën e skenës, në këngë, në kulturë, në familje dhe në zemrat e njerëzve që patën fatin t’i njohin.
Mirënjohje për Hysniun dhe Qederien!
Mirënjohje për dy artistë që e kthyen dashurinë për artin në një jetë të tërë shërbimi ndaj kulturës dhe njerëzve!