PËR PROJEKTLIGJIN E RI TË KINEMATOGRAFISË DHE FESTIVALIN KOMBËTAR TË FILMIT SHQIPTAR
LSHA: PROPOZON TRYЕZË TË HAPUR PËR KINEMATOGRAFINË SHQIPTARE
Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, si një nga institucionet historike të jetës letrare dhe artistike shqiptare, e ndien si përgjegjësi publike dhe kulturore të shprehë qëndrimin e saj mbi zhvillimet e fundit në fushën e kinematografisë shqiptare, veçanërisht lidhur me projektligjin e ri për kinematografinë dhe me Festivalin e 14-të Kombëtar të Filmit Shqiptar.
Qëndrimi ynë buron nga bindja se kinematografia nuk është vetëm një industri krijuese apo një sektor administrativ i kulturës. Ajo është një nga format më të fuqishme të kujtesës kolektive, të identitetit kulturor dhe të komunikimit të shoqërisë shqiptare me botën.
Prandaj, çdo reformë ligjore dhe çdo politikë publike për filmin duhet të gjykohet mbi një kriter themelor: a e forcon ajo prodhimin, autorësinë, lirinë krijuese, profesionalizmin dhe identitetin e kinematografisë shqiptare, apo i dobëson ato?
- PËR PROJEKTLIGJIN E RI TË KINEMATOGRAFISË
LSHA mbështet çdo përpjekje serioze dhe të argumentuar për modernizimin e legjislacionit shqiptar në fushën e kinematografisë.
Ligji duhet të përshtatet me zhvillimet teknologjike, me format e reja të produksionit dhe shpërndarjes audiovizive, me bashkëprodhimet ndërkombëtare dhe me praktikat bashkëkohore evropiane.
Por modernizimi i ligjit nuk mund të nënkuptojë dobësimin e filmit shqiptar si krijim artistik, si industri kulturore dhe si pasuri kombëtare.
Në çdo reformë duhet të ruhet një ekuilibër i drejtë ndërmjet hapjes së Shqipërisë ndaj produksioneve të huaja dhe detyrimit të shtetit për të krijuar kushte që kineastët shqiptarë të prodhojnë filma në vendin e tyre.
Shqipëria nuk duhet të shndërrohet thjesht në një hapësirë shërbimesh teknike për produksionet e huaja. Bashkëpunimi ndërkombëtar është i domosdoshëm dhe i dobishëm, por ai duhet të shoqërohet me rritjen e kapaciteteve krijuese shqiptare.
Në këtë kuptim, çdo formulim ligjor që mund të sjellë paqartësi mbi statusin, mbështetjen ose prioritetin e prodhimit shqiptar duhet të analizohet me shumë kujdes.
LSHA vlerëson se projektligji duhet t’i nënshtrohet një konsultimi të gjerë publik dhe profesional, ku të përfshihen kineastë, regjisorë, producentë, skenaristë, aktorë, kritikë filmi, studiues, pedagogë të arteve dhe përfaqësues të institucioneve kulturore.
Nuk mund të ketë një ligj të qëndrueshëm për kinematografinë pa dëgjuar vetë komunitetin e kinematografisë.
- PËR FESTIVALIN E FILMIT SHQIPTAR
LSHA e konsideron rikthimin e Festivalit të Filmit Shqiptar pas një ndërprerjeje shumëvjeçare si një zhvillim pozitiv për kulturën shqiptare.
Vetë fakti që filmi shqiptar është rikthyer në qendër të vëmendjes publike meriton të përshëndetet.
Por një festival kombëtar nuk duhet të jetë vetëm një event ceremonial. Ai duhet të jetë një institucion i qëndrueshëm i jetës kinematografike shqiptare, me rregulla transparente, kritere profesionale, konkurrencë të drejtë dhe përfaqësim sa më të gjerë të krijimtarisë shqiptare.
Në këtë pikë, LSHA mendon se duhet të hapet një diskutim i thellë mbi modelin e festivalit.
Së pari, duhet të përcaktohet qartë koncepti i “kinematografisë shqiptare”. Kultura shqiptare nuk përfundon në kufijtë administrativë të Republikës së Shqipërisë. Filmi shqiptar krijohet edhe në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në diasporë dhe në hapësira të tjera ku jetojnë dhe krijojnë shqiptarë.
Për këtë arsye, një festival që mban emërtimin “Kombëtar i Filmit Shqiptar” duhet të reflektojë në mënyrë sa më të plotë këtë realitet kulturor.
Materiali i paraqitur ngre pikërisht çështjen e mungesës së filmave nga Kosova në edicionin e sivjetshëm, duke e vendosur atë në kontekstin më të gjerë të marrëdhënieve kulturore shqiptare.
Së dyti, kriteret e përzgjedhjes duhet të jenë të qarta, publike dhe profesionale.
Një festival serioz nuk mund të perceptohet si pronë e një individi, grupi, institucioni apo rrethi të caktuar. Përzgjedhja e filmave, juritë, çmimet dhe programimi duhet të bazohen në kritere artistike të bëra publike dhe në procedura që garantojnë besimin e komunitetit të kineastëve.
Së treti, duhet të përcaktohet qartë raporti ndërmjet institucionit publik dhe organizatorit privat.
Nëse një institucion shtetëror ia beson organizimin teknik të një aktiviteti një operatori privat, kjo nuk duhet të nënkuptojë delegimin e përgjegjësisë publike për standardet, transparencën, përfaqësimin dhe integritetin artistik të festivalit.
Pikërisht për këtë arsye, sugjerojmë që në të ardhmen të shqyrtohet krijimi i një Këshilli Artistik dhe Profesional të Festivalit, me përfaqësim të kineastëve, studiuesve, kritikëve dhe profesionistëve të pavarur të fushës.
III. ÇFARË DUHET TË PËRMIRËSOJMË?
LSHA propozon që për edicionet e ardhshme të shqyrtohen, ndër të tjera, këto drejtime:
- përcaktimi i një statuti të qartë të Festivalit të Filmit Shqiptar;
- garantimi i zhvillimit të tij në mënyrë periodike dhe të qëndrueshme;
- kritere transparente për pranimin dhe përzgjedhjen e filmave;
- përfshirja e kinematografisë shqiptare nga Shqipëria, Kosova dhe hapësirat e tjera shqiptare;
- juritë profesionale dhe të pavarura;
- publikimi i kritereve të vlerësimit;
- ndarja e qartë ndërmjet organizimit administrativ dhe vendimmarrjes artistike;
- krijimi i programeve të veçanta për filmin artistik, filmin dokumentar, filmin e shkurtër dhe prodhimet e reja;
- përfshirja më e madhe e studentëve dhe kineastëve të rinj;
- krijimi i një fondi të posaçëm për promovimin dhe shpërndarjen e filmit shqiptar;
- rikthimi gradual i një rrjeti të qëndrueshëm sallash kinematografike publike;
- forcimi i bashkëpunimit me festivalet ballkanike dhe evropiane;
- krijimi i mundësive më të mëdha për bashkëprodhime ndërkombëtare, pa cenuar identitetin dhe autorësinë shqiptare.
Një nga problemet e evidentuara është pikërisht mungesa e promovimit, shpërndarjes dhe e hapësirave të përshtatshme për shfaqjen e filmit shqiptar.
Qeveria shqiptare duhet të rrisë ndjeshëm, madje të shumëfishojë, fondet publike për prodhimin e filmit artistik shqiptar, si një investim strategjik në kulturën dhe identitetin kombëtar, duke synuar ringritjen e një industrie të qëndrueshme dhe konkurruese të filmit. Paralelisht, nevojitet një politikë e re për rritjen e interesit publik ndaj filmit dhe kinemasë, përmes promovimit, edukimit artistik dhe rikthimit të kinemasë si një hapësirë e rëndësishme e jetës kulturore. Një vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet formimit të brezit të ri të kineastëve, veçanërisht ringritjes dhe modernizimit të kurseve e programeve profesionale për skenaristë, regjisorë dhe profesionistë të tjerë të filmit. Sot ekziston një boshllëk i dukshëm në këtë drejtim, ndërsa një pjesë e problemeve të filmave shqiptarë lidhet pikërisht me mungesën e skenarëve të fuqishëm, dramaturgjisë së konsoliduar dhe përgatitjes së specializuar të autorëve të rinj. Nuk mund të ketë një kinema të fortë pa skenarë të fortë, pa autorë të formuar dhe pa një sistem të qëndrueshëm edukimi, financimi, prodhimi dhe promovimi.
- NJË FESTIVAL QË DUHET TË BASHKOJË, JO TË NDAJË
LSHA nuk dëshiron që debati mbi kinematografinë shqiptare të reduktohet në përplasje individuale, akuza apo polemika mbi organizatorë të veçantë.
Debati duhet të jetë më i madh se individët.
Pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: Çfarë kinematografie shqiptare duam të ndërtojmë në dekadat e ardhshme?
Duam një kinema që të prodhojë vepra artistike me identitet, të jetë konkurruese në rajon dhe në Evropë, të krijojë vende pune dhe profesionistë të rinj, të ruajë kujtesën historike dhe të pasqyrojë shoqërinë shqiptare në kompleksitetin e saj.
Kjo kërkon më shumë se një festival. Kërkon një politikë të qëndrueshme kombëtare për filmin.
Prandaj, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë i bën thirrje institucioneve përgjegjëse dhe komunitetit artistik që debati aktual të shndërrohet në një mundësi për një reformë të vërtetë dhe gjithëpërfshirëse.
- Fonde minimale, politika financimi të fragmentuara.
Shqipëria duhet të shohë me vëmendje modelet e financimit të kinematografisë në vendet e rajonit. Vetëm në vitin 2025, Serbia parashikoi afërsisht 9,4 milionë euro, për Qendrën e Filmit të Serbisë, ndërsa Bullgaria akordoi rreth 16,2 milionë euro, për mbështetjen shtetërore të industrisë së filmit; Sllovenia, ndërkohë, disponoi mbi 12 milionë euro për Qendrën e saj të Filmit, ndërsa alokimi i përgjithshëm qeveritar për filmin arriti në 14,4 milionë euro. Këto të dhëna, tregojnë qartë se vendet e rajonit e konsiderojnë kinematografinë një sektor strategjik të kulturës dhe ekonomisë krijuese.
Shqipëria akordoi në vitin 2025 rreth 1,67 milionë euro për Qendrën Kombëtare të Kinematografisë, një nivel financimi që mbetet modest në raport me nevojat e prodhimit të filmit dhe me fondet publike që mobilizojnë disa vende të rajonit. Kjo e bën të domosdoshme rritjen e ndjeshme të financimit publik për kinematografinë shqiptare dhe krijimin e një politike shumëvjeçare që garanton prodhim të qëndrueshëm, zhvillimin e talenteve të reja dhe ringritjen e industrisë kombëtare të filmit.
Shqipëria duhet të synojë një rritje të ndjeshme dhe të qëndrueshme të financimit publik për filmin shqiptar, krahas krijimit të mekanizmave të rinj të financimit përmes bashkëprodhimeve, incentivave fiskale dhe investimeve private. Nuk mund të kërkojmë një industri kombëtare të filmit me fonde minimale dhe me politika financimi të fragmentuara.
- TRYЕZË E HAPUR PËR KINEMATOGRAFINË SHQIPTARE
Në funksion të këtij debati, LSHA do të organizojë një tryezë profesionale dhe publike mbi të ardhmen e kinematografisë shqiptare, ku do të ftohen regjisorë, skenaristë, producentë, aktorë, studiues, pedagogë, kritikë filmi dhe përfaqësues të institucioneve përkatëse.
Tryeza do të trajtojë veçanërisht:
- Projektligjin e ri të kinematografisë;
2. Modelin institucional të Festivalit të Filmit Shqiptar;
3. Financimin dhe prodhimin e filmit shqiptar;
4. Promovimin dhe shpërndarjen e filmave;
5. Marrëdhëniet ndërmjet filmit shqiptar dhe produksioneve të huaja;
6. Përvojat e vendeve ballkanike dhe evropiane;
7. Perspektivat e bashkëpunimit kulturor mbarëkombëtar shqiptar.
LSHA beson se kultura nuk përparon përmes heshtjes, përjashtimit apo përplasjeve personale, por përmes dialogut profesional, mendimit kritik dhe konkurrencës së ndershme të ideve.
Ne mbështesim çdo reformë që e forcon kinemanë shqiptare.
Por pikërisht për këtë arsye, kërkojmë që çdo reformë të mos e dobësojë prodhimin shqiptar, të mos e zbehë autorësinë krijuese dhe të mos e shkëpusë kinemanë nga misioni i saj kulturor.
Filmi shqiptar nuk është vetëm një produkt audiovizual.
Është art, kujtesë, identitet dhe pjesë e trashëgimisë kulturore të kombit shqiptar.
Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë
KRYETARI
Dr. Mujë Buçpapaj
Tiranë, 11 shtator 2026