MARRËMËNDËS….
Një moment reflektimi pas leximit të romanit ‘’Violinë gruaje’’ të Mehmet Elezit, Enti Botues ‘’Gjergj Fishta’’2014
.
Mesditë…
Zhegu përvëlon jashtë në një heshtje të frikshme, e cila sikur ti shuan në çast të gjitha dëshirat, përveç dremitjes së gjatë, e cila i ngjan një agonie absurde, ku njeriu ndihet i kurthyer brenda xhamit të kotësisë. Mbi komodinën skaj vetes tërheq një libër, nga ata të zgjedhurit për ti lexuar kësaj vere, pavarësisht se disa kanë disa vite aty, në grumbullin e konsiderueshëm që me zor po e mban mbajtësja e drunjtë…
Është romani ‘’Violinë gruaje’’ i Mehmet Elezit, të cilin disa herë e kisha marrë në duar me kërshëri, duke u përpjekur ta gjej një çast qetësie dhe prehje shpirtërore për t’ju kushtuar i bindur se do të gjeja këndjelljen e kërkuar pas mbarimit të tij, duke e ditur qasjen dhe finesën e autorit, bashkëqytetarit dhe mikut tim, sidomos ndaj ngjarjeve dhe historive të pambarimta të vendlindjes tonë në rrjedhat e shumta historike.
Sfondi dhe fabula e ngjarjeve të romanit, moria e personazheve , gjuha e tyre e komunikimit dhe historia që frymon brenda tij si dhe mesazhi që zbërthehet tejet i fortë dhe i qartë i japin joshje dhe etje leximit ndaj nuk mund të ndalesh pa i shkuar deri në fund, asesi ta lësh për nesër, anipse vapa bën të veten.
Thellë misterit të ngjarjes, përzier me nota tronditëse filozofike të traditës e të sotmes shkrimtari luan në disa role, duke qënë herë protagonisti, herë kronikani, herë ciceroni, herë gazetari i kohës, por edhe gjykuesi i mëvonshëm i asaj që ka ndodhur dikur dhe tash si fenomen social duhet trajtuar në raportet krahasuese të kohëve dhe ndryshimeve të thella të shoqërisë shqiptare.
Një hetues province, një personazh fillestar i parëndësishëm diku pranë fundit të vet,Kanuni me fragmentet e tij që shfaqen befas,tragjeditë që kanë pjellë veprat e mëdha të letersisë botërore dhe filozofët më të mëdhenj, pëlhura e vjetër e sistemit që po shkyhet dhe mjegulla si tis mëngjesi e kohës së re rrotullohen në një kaleidoskop marrëmëndës në shtatin e hollë të romanit, shoqëruar nga muzika e përkryer e frazës dhe lidhjet logjike mes ngjarjeve dhe ndikimit të tyre në ndryshimet në kryeshekullin e ri për botën, për vendin tonë, por edhe për këtë qytetfshat akoma fshehur fundi alpeve.
I vogël por me frymëmarrje gjigande dhe galeri të patjetërsueshme të përjetimeve dhe karaktereve njerëzorë, duke mbijetuar i strehuar këngëve, vajeve dhe luftrave të veta për të ruajtur të qënit unik në trojet dhe zakonet e tij, por edhe gjithmonë në kërkim dhe përqafim të së resë, duke mbajtur pranë vetes vlerat dhe duke flakur tashmë njollat ndaluese të së shkuarës.
Romani “Violinë gruaje” i Mehmet Elezit është një vepër që kërkon të lexohet jo vetëm si një rrëfim letrar, por edhe si një përvojë e brendshme, ku njeriu, dashuria, kujtesa dhe koha përplasen vazhdimisht me njëra-tjetrën. I botuar në vitin 2014, romani dëshmon qartë një nga veçoritë themelore të krijimtarisë së Elezit: prirjen për ta parë dramën njerëzore përtej ngjarjes së jashtme, duke depërtuar në shtresat e padukshme të shpirtit.
Që në titull, “Violinë gruaje” krijon një metaforë të fuqishme. Violina është një instrument i ndjeshëm, i brishtë dhe njëkohësisht i aftë të prodhojë tinguj me intensitet të jashtëzakonshëm. Ajo mund të shihet si simbol i vetë gruas, i shpirtit të saj, i dashurisë dhe i dhimbjeve që nuk shprehen gjithmonë me fjalë. Në këtë kuptim, “violina” nuk është thjesht një objekt artistik, por një mënyrë për ta dëgjuar njeriun nga brenda.
Një nga vlerat më të dukshme të romanit është psikologjia e personazheve. Elezi nuk kënaqet me përshkrimin e tyre nga jashtë; ai kërkon të zbulojë çfarë ndodh në botën e tyre të brendshme, çfarë fshehin, çfarë kujtojnë, çfarë duan dhe çfarë nuk arrijnë ta harrojnë. Personazhet mbartin gjurmët e kohës në të cilën kanë jetuar, por njëkohësisht përballen me pyetje universale: çfarë mbetet nga dashuria kur koha kalon? A mund të çlirohet njeriu nga e kaluara? Dhe sa kushton kujtesa?
Në roman ndihet edhe ajo prirje e Mehmet Elezit për ta trajtuar ekzistencën njerëzore në raport me dramat dhe deformimet e historisë. Vetë autori e ka përshkruar një pjesë të romaneve të tij si romane ekzistencialiste, duke e lidhur këtë me plagët që historia ka lënë mbi jetën dhe shpirtin e njerëzve.
Por ajo që e bën veçanërisht të dallueshëm këtë roman është gjuha. Elezi është njëkohësisht shkrimtar dhe gjuhëtar, dhe kjo nuk është një bashkëjetesë e rastësishme në veprën e tij. Gjuha për të nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është pjesë e identitetit të personazheve dhe e atmosferës së rrëfimit.
Kritika ka vënë në dukje pikërisht këtë veçori të tij, duke e cilësuar Elezin si një “shkrimtar të gjuhës”, për shkak të pasurisë dhe autenticitetit gjuhësor të veprës së tij. Në “Violinë gruaje”, fjala nuk shërben vetëm për të treguar. Ajo tingëllon. Ka ritëm, ngjyrë, nuancë dhe shpesh një ngarkesë poetike. Në këtë aspekt, romani i afrohet muzikës: si një violinë, edhe rrëfimi ka nota të larta e të ulëta, heshtje, tension, dhimbje dhe çaste lirizmi. Kjo e bën prozën e Elezit të dallueshme dhe i jep romanit një atmosferë të veçantë.
Një tjetër element i rëndësishëm është raporti mes individuales dhe universales. Historia e personazheve nuk mbetet vetëm historia e tyre. Përmes tyre autori prek përvoja që mund t’i përkasin shumë njerëzve: dashurinë e pamundur, humbjen, nostalgjinë, plagët e së shkuarës, nevojën për të dashur dhe dëshirën për t’u kuptuar.
Në këtë kuptim, gruaja e romanit nuk duhet parë vetëm si personazh. Ajo merr edhe një dimension simbolik. Ajo mund të lexohet si figurë e dashurisë, e kujtesës, e bukurisë së plagosur dhe e një bote emocionale që kërkon të dëgjohet. Prandaj titulli “Violinë gruaje” mbetet një nga çelësat më të bukur interpretues të veprës: një grua që nuk është vetëm për t’u parë, por për t’u “dëgjuar”.
Mehmet Elezi është një autor me një profil të gjerë krijues – shkrimtar, poet, gjuhëtar, eseist, publicist dhe diplomat – dhe kjo përvojë e shumëfishtë reflektohet në mënyrën e tij të të shkruarit. Në romanin e tij, letërsia nuk ndahet lehtë nga kultura, historia, gjuha dhe kujtesa. Violinë gruaje” është, në fund të fundit, një roman për tingullin e asaj që mbetet pa u thënë. Për fjalët që nuk u thanë në kohën e duhur, për dashuritë që nuk u shuan edhe kur jeta i largoi njerëzit nga njëri-tjetri, për kujtimet që koha nuk arrin t’i varrosë.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga meritat e tij: romani nuk kërkon vetëm ta çojë lexuesin drejt fundit të një historie; ai kërkon ta bëjë lexuesin të ndalet, të rikthehet te disa faqe dhe të dëgjojë atë “muzikë” të brendshme që personazhet nuk arrijnë gjithmonë ta shprehin me zë.
“Violinë gruaje” është një roman i ndjenjës, i kujtesës dhe i gjuhës; një vepër ku drama njerëzore merr trajtë poetike dhe ku fjala, ashtu si tingulli i violinës, vazhdon të jehojë edhe pasi faqja është mbyllur. Dhe ti si lexues ndihesh i plotësuar, i gjallëruar, ke mposhtur vapën, plogështinë dhe absurdin e kotësisë dhe je marrëmëndur këndshëm deri në faqen e fundit të librit pa pushuar…
Tropojë, 06.08.2026