As nuk mendova pse babi ia hoqi kambanën ogiçit!

Isha humbur.

Më nuk kisha as pyetje.

Për dymbëdhjetë vjet rrite, më dukej sikur  nuk kam pyetur as nuk kam mësuar asgjë. As nuk kam dëgjuar të ketë pyetur dikush dikën për diçka në familjen tonë. Sa shumë pyetje që kisha dhe ato shtoheshin përditë.

Mbi të gjitha, doja të kuptoja pse nuk fliste gjyshja?!

Të gjithë kemi ecur në kolonë pesë  ditë e net drejt Pejës!

Nuk udhëtonim shtigjeve të kalueshme nëpër të cilat kanë kaluar edhe njerëz të tjerë,  por ecnim andej nga nuk kishte shkelur këmbë njeriu.

Shumë më vonë e kam kuptuar pse ecnim andej nga nuk mund të na shihte dikush. Mendoja se Babi me siguri po na fshihte nga lugetërit që mund të na e presin rrugën!

Vetëm babai e dinte sa njerëz e sa krerë bagëti ka kolona.

Secili prej nesh mendonte diçka për veti.

Askush nuk pyeste sa larg është Peja?

Në mendjen time ishte vetëm Pas Bjeshka.

Peja, të cilës ia kisha mësuar emrin nga babi, për mua ishte e  huaj.

Me dukej sikur kishim humbur rrugën e jetës.

Çdo hap që bënim, me dukej vetëm  bjerrje kohe. Mendoja që do ishte më mirë sikur të kisha vdekur aty ku kam lindur. Aty do të isha më e lumtur.

I thosha vetës nuk dua të vdes pa mësuar edhe shumë fjalë e fjali të bukura që ka gjuha jonë.

E dija se gjuha shqipe ka shumë fjalë, por unë nuk pata nga t’i mësoja. E dija se nëna nuk ka shkuar asnjë ditë në shkollë, por isha e bindur se ajo dinte shumë fjalë shqipe. Ajo m’i ka mësuar krejt këto fjalët shqip që i di deri tash. E kam dëgjuar nënën duke folur edhe  me sorrat që fluturonin e lëshoheshin vrik teposhtë për të pushuar mbi çatinë e shtëpisë sonë.

Pyesja vetën; athua fëmijët e fëmijëve tanë do ngulin këmbë dhe do vjen një ditë që ata nuk do të ikin?!

Mendoja që secili nga ne ka ditëlindjen, por nuk e  kemi të shënuar askund në defter. Për dymbëdhjetë vjet, vetëm kur më ka pëlcitur zemra, krejt dy tre herë e kam pyetur nënën për diçka që doja ta di.

Nuk durova më!

Të parën herë e kamë pyetur nënën për datëlindjen time!

Ajo më tregoi që unë kisha lindur dy javë para Shëmitrit!

O zot i madh, thash vet me veti, kush qenka ky Shëmitri?

Pastaj, nënën e pyeta për ditëlindjen e saj.

Ajo më tha, se i kishte thënë nëna e saj, që ajo ka lindur në të korra të elbit!

Hajt merre vesh këtë, i thash vetes!

Unë, deri në moshën që po ikja nga vendlindja, kur i kisha vetëm dymbëdhjetë vjet, nuk kisha parë elb në arë. Mendoja se ndoshta do ta shoh atë elbin pas shtatë palë bjeshkësh? Ndoshta kur të mbërrijmë në Pejë është bash ajo dita kur korret elbi?

Kolona ecte pa zë, si pashpirt.

E lodhur e rraskapitur, kolona ndalonte kur donte babi.

Babi nuk fliste!

Ai nuk  thoshte as ndaluni!

Ashtu e kuptonim ne!

Ishim mësuar ta kuptojmë babin pa fol!

Nëse ndalej kolona, bagëtia shkëpuste ndonjë fije bari, po të gjendej me fat aty afër!

Pa pyetur askënd numëroja bjeshkët që kalonim.

Për mua, deri tash kur po ecim drejt askundit, ai   vendi ku do të shkonim duhej të ishte pas shtatë palë bjeshkësh!

Edhe pasi kishim kaluar shtatë palë bjeshkë, para nesh serish dukej një bjeshkë tjetër më e lartë se të gjitha ato që i kishim  kaluar.

Kemi pushuar para se të vazhdojmë rrugën  drejt majës së bjeshkës tjetër.

Duke kalëruar këmbë, herë në krye e herë në fund të kolonës, babi, vjedhurazi  e shikonte nënën në heshtje! Më dukej që ajo e kuptonte krejt çka mund t’i thoshte ai edhe pa fol fare.

Gjyshja ecte me ne! Dukej sikur askush nuk mendonte për moshën e saj Ajo ishte më e vjetra në këtë kolonë, fundin e të cilës nuk e pashë asnjëherë. Para se të mësyjmë bjeshkën tjetër përpjetë, jemi ndalur për aq kohë sa nuk e shihnim fytyrën e babit.

Nëna hapi një trastë dhe na ndau bukë të gjithëve. Nxori edhe disa copa të djathit. Më shumë na dha djathë se bukë. Të gjithë sa ishim, pos babit që endej herë në krye e  herë në fund të kolonës, u ulëm afër një kroit. Nuk ndjeva asnjë shije të asaj buke të cilën vetëm sa e kërkova,  tinëz ia dhashë një deleje që e kisha më afër.

Nga ai hap që kemi bërë kur jemi nisë, zemra ime më nuk ka rrahur si më parë.

Më dukej gjithçka ka lidhje me zemër.

E di që sa herë më ka fol nëna, më ka thënë që më ka zemër.

Habitesha si mund të isha unë zemra e saj?! Kjo fjalë tash më duket e saktë.

Pushuam pak!

Shalli i bardhë i babit u duk afër.

Të gjithë e pritem në këmbë. Nëna nuk e luti për bukë. Ajo, si duket e kuptoi me sy zemrën e të shoqit.

-Kjo është bjeshka e Kaliçanit, tha babi!

Deri  në mëngjes duhet të ngjitemi në maje të saj. Prej aty Peja nuk është edhe shumë larg!

Shumë kthesa kishim për të kaluar deri në maje të bjeshkës.

Kolona me bagëti e njerëz ecte dredhas si një gjarpër i gjatë, i lodhur, i uritur, që nuk është në gjendje të sulmojë askënd.

Rrugën e gjarpërimit të kolonës sonë e caktonte babi.

Kemi ecur shumë orë, por nuk ishim as afër majës së bjeshkës, pasi atë akoma e shihja si një pritë që nuk na hiqej nga syri.

Filloi të zdritët!

E dija se edhe dielli do të lind pas pak.

Që kur u nisëm, kishin kaluar tri ditë e net.

Më asnjëherë nuk jam gëzuar për lindjen e diellit si në shtëpi.

Babi, sapo shihte diellin në horizont, i printe kolonës andej kah nuk mund të na shihte askush!

Ecja jonë nëpër shtigje të padukshme zgjaste rrugëtimin tonë dyfish.

Mbrëmja e katërt na zuri në maje të Kaliçanit!

Pushim nuk bëmë fare!

Lëshimi teposhtë bjeshkës ishte më i lehtë. Po mendoja vet me veti , një zot e di sa kodra më të vogla se maja e asaj bjeshke do të ketë deri atje ku i thonë Bjeshka e Pejës.

Ishte dita e katërt e udhëtimit tonë!

Prej aty ku ishim, shihej një rrafshinë e madhe pafund, e zhytur në mjegull. Nuk dukej asgjë nga bjeshka ku ishim. Babi, sa dukej afër, tretej diku sikur ta lëshonte toka. Ai kontrollonte kolonën fund e krye.

Ishim mësuar me heshtjen e gjyshes.

Ajo plakë as nuk gjëmonte kurrë.

Dukej sikur nuk merrte as frymë.

Askush nuk u sëmurë gjatë rrugës.

Fëmija që  kishim marr me gjithë djep, nuk u dëgjua të ketë qarë asnjëherë.

Kjo ikja jonë dukej sikur kishte diçka të shenjtë që e ndihmon, por që nuk shihet.

Gjatë gjithë kësaj rruge pa rrugë që kaluam, asnjëri nga ne nuk u ankua për lodhje.

Dielli ngadalë largoi mjegullën!

Para nesh shihej rrafshi, por jo edhe shehri. Kemi ecur tutje, teposhtë. Vetëm pasi filloi të binte muzgu, kemi parë një shtëpi me njerëz, por jo edhe shehrin që kisha ndërmend.

Pa pyetje, pa zë, pa zemër, bëmë tutje.

Para nesh sa vinte e shtohej numri i shtëpive buzë rrugës.

Dielli kishte perënduar kur kolona jonë me krejt çka kishim, u ndal për të pushuar. Të gjithë ishim lodhur, por askujt nuk iu dëgjua një fjalë.

Babi sillej si çdo herë!

Në fytyrë i shihej gjithçka!

Dukej  sikur donte të thoshte që edhe sonte natën do ta kalojmë jashtë!

Kolona shmangu rrugën në një lendinë të gjerë e të gjatë.

Bagëtia që ishte me ne, filluan të kullosin bar të butë rrafshi. Si me urdhër, të gjithë jemi ulur galuc mbi bar. Toka kishte lagështi. Edhe kësaj radhe filluam të hamë copat e bukës dhe të djathit që na i ndau nëna.

Pas pak kohe, pashë që një njeri iu afrua babit dhe foli diçka me të.

Ai njeri i panjohur iku shpejt! Pa kaluar shumë kohë, pas tij u duken edhe tre njerëz të tjerë të moshuar, që serish filluan të  bisedojnë me babin.

Ku me ditë për çka?!

Shumë vjet më vonë kam kuptuar se ata njerëz i kishin treguar babit se çka duhej të bënte tutje dhe prej kujt duhej të kërkonte ndonjë vend për vendosjen tonë të re.

Edhe të nesërmen vazhduam të qëndrojmë aty.

Tre njerëzit e panjohur morën babin dhe shkuan në shehër. Më vonë kam kuptuar se atje kishin biseduar me një  zotëri që ai t’ua jepte përkohësisht  një pjesë tokë për ngulitjen e re të familjes sonë. Serish nuk bëhej fjalë për rrafsh. Serish do të shkonim rrëzë një bjeshke që i thoshin Gurishtë.

Thoshin, se tash për tash ka mundësi të vendosemi vetëm rrëzë Gurishtës. Aty duhet të ndërtoni shtëpi, kishin thënë ata. Vet duhet të ndërtoni një strehë dushku për fjetje. Deri në dimër duhet të bëni konakun tuaj edhe torishtën për bagëtinë që keni.

Ato biseda të babit me njerëz të panjohur, nuk ishin edhe aq të shkurtra!

Atë ditë, në mëngjes, gjyshja që nuk fliste, dha shpirt!

Nuk bëri as of as oh!

Ajo, ashtu siç rrinte zakonisht kaçul, vetëm shtriu këmbët. Askujt prej nesh nuk i shkoi mendja se gjyshja ka vdekur. Të gjithë ishim mësuar me heshtjen e saj. Ajo nuk fliste kurrë dhe as që mund të prisnim që të nxirrte zë nga goja. Nëna e preku me dorë, por gjyshja nuk kishte asnjë shenjë jete. Dukej sikur ishte në gjumë. Dukej sikur po merrte frymë ashtu në qetësi, siç ishim mësuar ta shohim çdo herë.

Nëna i tregoi babit menjëherë.

Pa nxjerr zë askush, u tubuam kokë me kokë afër gjyshes dhe e nderuam me heshtje, me dhembje në loçkën e zemrës.

Babi vendosi gishtin tregues mbi hundën e tij, dhe kjo ishte shenjë që të mos dëgjonte as zë as vaje. Nëna e kuptonte çdo lëvizje të babit dhe ashtu na kishte mësuar edhe neve.

Babi shkoi të një shtëpi aty afër dhe mori pak mjete për të bërë një varr për gjyshen, mu aty ku kishim kaluar natën. Ashtu e varrosëm gjyshen vetëm, pranë disa shkurreve.

Nuk di tjetër të them, por gjyshja të cilës nuk ia dëgjova zërin për të gjallë, iku pa zë nga kjo botë.

E dija sa kishim dhembje dhe atë ua lexoja të gjithëve në fytyrë e në çdo lëvizje. Nuk e përshkruaj dot përjetimin e tjetrit, por e dija dhembjen time që erdhi më mua edhe atje ku fillova tjetër jetë.

Atë çast që babi na dha shenjë të nisemi, kam kthyer kokën kah varri i gjyshes që mbeti  në heshtje vetëm, atje afër qytetit të Pejës.

Mendoja se atë varr nuk do ta shoh më kurrë!

Pikëllimi e dhembja mbushur plot trishtim më kishte kapluar shpirtin.

Atë pikëllim nuk e përshkrova as atë ditë, as tash pas tetëdhjetë vjetësh. Isha e bindur që varri i gjyshes do të zhduket shpejt, sikur ajo të mos kishte qenë kurrë në këtë botë. Varret që nuk përtërihen i mbulon harresa. Aty ku nuk ka njerëz të gjallë, pak rëndësi kanë varret.

Dëgjoja të thonë; varret e të parëve!

Kush nga ne mund të tregojë ku e varrosëm gjyshen?

Vetëm njeriu i gjallë është dëshmitar që në një vend ka jetë!

 

Pasdite vonë, jemi nisur nga Peja drejt Gurishtës.

Babai nuk foli fare.

Urdhëroi me kokë që të nisemi!

Nuk i pashë ndonjë gëzim në fytyrë.

Nga ai çast, askush nga ne më nuk ka menduar as për lodhje as për bukë!

Edhe bagëtia sikur mori këmbë të reja bashkë me ne. Kemi ecë tërë natën! Pa u  zdritë mirë, kemi arritur rrëzë Gurishtës. Kemi lëshuar në tokë ato plaçka që kishim. Babai i bëri shenjë vëllait të madh që të shkarkonte nga kuajt ato pak gjera që kishim marr me veti. Jemi ulë në një lendinë përreth me shkurre të dendura. Neve fëmijëve na kanë shtruar dushk dhe na kanë mbuluar me ndonjë plaf  për të fjetur pak. Nuk e di a fjetën të rriturit apo jo?! Të lodhur e pa gjumë me net të tëra, të ndjekur e me frikë për të cilën nuk fliste askush, ne fëmijët, të nesërmen jemi zgjuar vonë. Babi kishte ndezur zjarrin shumë afër nesh. Hidhte ca degë shkurresh në zjarr dhe nuk bëzante.

Askush nuk fliste!

Heshtja  kishte ardhur me ne edhe aty.

Dielli  ishte ngritur dy konop samari!

Erdhi një njeri me emrin Zeço. Ashtu e dëgjova kur i tha babi diçka!

Kurrë nuk kam kuptuar çka bisedoi babi me të!

Babi e ai Zeço kanë filluar të presin vishkuj. I kryqëzonin në maje dhe i lidhnin mes tyre. Prenë degë lisash me dushk dhe mbuluan trash gjithë atë ngrehinë në formë hinke.

Mbeti hapur vetëm një hyrje, ashtu si derë pa derë.

Menjëherë kanë ndezur zjarrin në mes të asaj ngrehine. Tymi  dendësohej përbrenda si lëmsh, derisa gjente ndonjë vrimë për të dal jashtë asaj strehe, ku do të bënim gjumin natën tjetër.

Puna vazhdoi edhe për shumë ditë të tjera, derisa burrat ndërtuan edhe torishte për delet dhe dhitë që kishim me veti. Nëna ka gatuar bukë me ata pak miell që kishin ngarkuar kur jemi nisë, nga Pas Bjeshka.

Në një kasolle të tillë, zjarri nuk ishte pa rrezik.

Çdo xixë nga drutë që digjeshin në mes të asaj ngrehine, sa qel e mbyll sytë, mund të bënte shkrumb atë strehë.

Aty, diku në mes të kasolles, më lart se dy pash mbi zjarr, e vendosen një trinë të thurur dendur me thupra, për të penguar ndonjë xixë që mund të digjte dushkun dhe gjithë kasollen.

Me kalimin e kohës, burrat përmirësonin strehën përditë, duke e bërë sadopak më të sigurt nga zjarri.  Të gjithë të rriturit kryenin punët e caktuara më parë. E ndiqja mamanë në çdo hap që të jem afër  saj, së paku për të mësuar ndonjë punë ku mund ta ndihmoja.

Në verën e parë që arritëm aty, nuk kishte kohë për të mbjellë asgjë. Ishte vonë për të mbjella. As nuk kishim ku të mbjellim diçka. Burrat e rritur, pas shumë ditësh kanë filluar të thyejnë pak lendinë që ishte para kasolles. Aty kam kuptuar si bëhet lëndina arë. Kishte shumë gurë e fare pak dhe. Gurët i largonin dhe shkulnin me rrënjë edhe ndonjë shkurre. Në këtë arë të re do mund të mbillnim diçka vetëm në vitin tjetër.  Gjithçka që na duhej për dimër, mund ta siguronim  vetëm duke shitur shumicën e deleve dhe të dhive që kishim.

Po kalonin vitet që kur kishim zënë vend rrëzë Gurishtës!

Vetëm të rriturit mund të shkonin më larg kasolles! Për ne fëmijët, kufi ishte oborri i rrethuar përqark asaj që e quanim shtëpi! Sa shumë kisha dëshirë të shihja edhe livadhet prej nga merrnim sanën për dele. Akoma nuk merrja guxim ti thosha nënës që të shkoja me  babin në livadh! Vetëm meshkujt e rritur kositnin e ternin sanën, dhe pastaj e sillnin në pleme.

Më dukej që gati të gjithë e kishim harruar motrën e madhe që e mori dikush sa ishim Pas Bjeshke dhe nuk e pashë më kurrë. As që guxoja ta pyesja dikën për motrën.

Sa herë me ka shkuar mendja se edhe mua mund të më ndreqin ashtu natën, sikur Lerthën!

Ka ndodhë të mos më zë gjumi deri në mëngjes nga frika që mund ta kem fatin e saj.

Me kalimin e kohës, filloi edhe shtimi i familjes me nuse të reja. Martuam edhe vëllain e dytë. I lindi edhe fëmija i parë në truallin e ri. Gëzimi kishte filluar të kthehej në jetën tonë. Miqtë shtoheshin ngadalë.

Isha rritur! Isha bërë vashë për martesë!

Edhe mua ma gjeten fatin ashtu si Lerthës.  Më treten aq larg sa më dukej që edhe ëndrrat m’i shkëputen nga vendlindja. Asnjëherë nuk e kam harruar as Lerthën as Hijen!

Atje rrëzë Gurishtës mbeti shumica e familjes sime. Fort rrallë dëgjonim diçka për vendlindje. Nuk kishte as radio as gazeta. Gurishta ime mbeti nën pushtimin serb edhe pas luftës tjetër. Ishte një shkëputje e madhe që na e dogji shpirtin sa jetuam. Në ato rrethana, as që bëhej fjalë që ta vizitojmë  pjesën e mbetur të familjes.