Poezitë e Dr. Ndue Markut, të përfshira në librin “Fletorja e Kujtimeve” janë një dëshmi mallëngjyese e dashurisë për kujtimet, për dijen, për shoqërinë dhe atdheun, ndërthurur me një ndjeshmëri të thellë njerëzore dhe një gjuhë të ngrohtë e të çiltër.
Ka vepra që shkruhen me mendje, ka të tjera që burojnë nga shpirti. “Fletorja e Kujtimeve” e Dr. Ndue Markut është pikërisht kjo e dyta: një rrëfim poetik që del nga thellësia e ndjenjës, i ngarkuar me mall, mirënjohje dhe dashuri për kohën, vendin dhe njerëzit.
Ky libër është një përshkrim lirik i një periudhe të ndritur të jetës studentore, ku kujtimet e rinisë, miqësitë e vërteta, figurat e paharrueshme të profesorëve dhe përjetimet e hershme profesionale marrin formë në vargje të ngrohta, plot ngjyra dhe jetë. Nuk është thjesht një fletore kujtimesh personale – është një dëshmi shpirtërore për breza të tërë që kanë kaluar nëpër auditorët, konviktet dhe vatrat e dijes shqiptare.
Në poezitë e këtij vëllimi, kujtimet nuk janë thjesht rikujtime – ato janë pjesë e gjallë e vetëdijes, rrënjë të një identiteti intelektual dhe njerëzor. Përmes figurave të miqve, shokëve të dhomës, pedagogeve të respektuar, por edhe përmes mjediseve dhe çasteve të jetës së përditshme, autori rikrijon një realitet që të bën ta ndjesh si tëndin.
Ndue Marku nuk shkruan për të befasuar, as për të zbukuruar. Ai shkruan për të kujtuar me zemër. Prandaj, vargjet e tij janë të drejtpërdrejta, të pastra, të vërteta – ashtu siç janë edhe emocionet e jetuara. Në to nuk mungon humori, ironia e butë, dashuria për shokët, mallëngjimi për mësuesit, kritika për realitetin, por mbi të gjitha, nuk mungon mirënjohja – një vlerë e madhe që e zbukuron gjithë përmbajtjen e librit.
Në një kohë kur kujtesa historike dhe emocionale shpesh vihen në harresë, “Fletorja e Kujtimeve” vjen si një këmbanë për t’u rikthyer tek vlerat, tek njeriu i thjeshtë, tek miku, tek mësuesi, tek kujtimi që nuk duhet humbur. Është një fletore e hapur për të gjithë ata që kanë dashur dhe duan ende të jetojnë me kujtimet e një kohe që i formësoi si njerëz dhe profesionistë.
Ky libër është një urë mes të djeshmes dhe të sotmes, mes emocioneve dhe reflektimit, një homazh për jetën akademike, për dashurinë njerëzore, për sakrificën dhe për vlerat që nuk plaken kurrë.
Vargjet e librit janë një dëshmi e një përvoje të thellë jetësore dhe reflektimeve mbi jetën personale, shoqërinë, edukimin dhe atdheun.
Tek poezia “STATUSET E JETËS”, poeti ndjek fazat e jetës – nga fëmijëria te rinia, puna dhe pleqëria – duke theksuar rolin jetik të mësuesve dhe prindërve në edukim. Autori e portretizon jetën si një udhëtim të lidhur me punë, përkushtim dhe kalim kohe.
“Në dritën e dijes mbetesh nxënës / siç vetë jeta e kërkon…”
Ky varg përmbledh idenë qendrore të poezisë: që mësimi dhe përvoja janë të përjetshme.
Në poezinë “NË LEKSION NË VITIN E KATËRT”, trajtohet vëmendja ndaj rinisë, përkushtimi, heshtja që flet. Poezia vëren gjendjen emocionale të një sekretareje të rinisë në një leksion, e cila ndoshta mban brenda shqetësime ose reflektime. Heshtja e saj bëhet objekt vëzhgimi poetik.
“Nuk jam e trishtuar / Unë po meditoj”.
Ky përfundim është kthesë: nga hamendësimi për trishtim në një gjendje të thellë mendimi.
Tek poezia “SHOQES FËMIJËRISË”, autori na sjell kujtime fëmijërie, mall, ndarje, trashëgimi shpirtërore. Një poezi prekëse që kap mallin për një shoqe të larguar, me të cilën ndau fëmijërinë. Takimi me vajzën e saj risjell ndjesitë e kaluara.
“Në oqeanin e pafund të mallëngjimit rashë”
Kjo metaforë përshkruan me intensitet emocional rikthimin e ndjenjave të hershme. Tek poezia “Ylli i drejtimit dhe i pajtimt” autori na ka dhënë një poezi-homazh për Bashkim Finon, veçanërisht për rolin e tij gjatë krizës së vitit 1997. Fino paraqitet si udhëheqës i guximshëm dhe paqësor.
“Ti me qetësi e more drejtimin e Shqipërisë / Dhe për pajtim gjithë popullin e ngrite në këmbë”
Poezia i jep një dimension gati heroik figurës së tij, duke e vendosur si “yll i drejtimit”.Tek poezia “VARGJET E DHIMBJES”, autori na ka dhënë një poezi elegji për vëllain, Pashk Markun. Ai përshkruhet si një njeri i dijes, i drejtësisë, që mbetet i gjallë në kujtim.
“Det i thellë ishe në mendime / Si kristal në dituri”
Vargjet e theksojnë mençurinë dhe shpirtin fisnik të vëllait.
Tek poezia “GJYSHES”, poeti përshkruan një marrëdhënie shumë të ngrohtë me gjyshen. Humbja e saj përjetohet thellë.
“Veç si gjyshja ime s’ka / në zemër ia mbaj kujtimin”
Ky varg e ngre kujtimin e gjyshes në një nivel të veçantë emocional.
Poezia Bilbili këtu ndjehet metafora e poezisë, e zërit të ndjeshmërisë dhe bukurisë.
“Zani yt përcjell çdo dimër / kanga jote sjell pranverë”
Zëri i bilbilit simbolizon ngrohtësinë shpirtërore të artit në stinët e ftohta të jetës.
Një poezi shumë e thjeshtë dhe e ndjerë që ngre fëmijën si simbol të shpresës dhe të jetës së re është edhe poezia “FËMIJA”
“Fëmija është mëngjesi i jetës”
Ky varg është imazhi më i fuqishëm, duke e paraqitur fëmijën si fillimin më të pastër të ekzistencës.Një poezi urimi që i përkushtohet mësuesve me respekt dhe dashuri është edhe poezia “GËZUAR 7 MARSIN!”
“Ju që e skalitni shpresën e së ardhmes”
Një varg që e vendos mësuesin në rolin e formuesit të së nesërmes.
“MASKAT” është një poezi satirike që përdor simbolikën e maskës për të denoncuar hipokrizinë politike dhe mungesën e transparencës në shoqërinë shqiptare pas tranzicionit.
“Tridhjetë vjet me maska / Punuan qeveritë”
“S’di a do të zgjohet SPAK-u një ditë.”
Këto vargje janë të drejtpërdrejta dhe nxitin reflektim mbi realitetin politik, me një ton të qartë kritik. Këto poezi janë një mozaik i pasur ndjenjash, reflektimesh dhe përjetimesh të thella. Autori ndërthur me ndjeshmëri personale jetën e vet me atë kolektive dhe historike, duke dhënë zë jo vetëm kujtimeve, por edhe realitetit aktual.
Stili është i qartë, i ngrohtë dhe emocional, ndërsa temat shkojnë nga dashuria familjare dhe malli, te satirot politike dhe portretet publike.
Poezia me titull “HUMANISTIT TË MADH” kushtuar Profesor Besim Elezit, është një poemë e gjatë narrativo-epike që në thelb është një himn për jetën, përkushtimin profesional dhe shpëtimin njerëzor.
Në këtë krijim, autori Dr. Ndue Marku shkrin rrëfimin personal me ndjenjën e mirënjohjes, duke krijuar një tekst që është më shumë se poezi – është dëshmi jetësore dhe lavdërim për humanizmin mjekësor shqiptar.Në qendër të poemës është Profesor Besim Elezi, i quajtur “Zoti i bisturisë” dhe “Zoti i shkencës në fushë të kirurgjisë”, një figurë që përshkruhet me epitetet e një shpëtimtari hyjnor. Ai del përtej profesionit të një mjeku – është shpresa, drita dhe arti i jetës:
“Profesori s’ka bërë operim / profesori ka bërë art, krijim”
Ky varg është thelbësor: e kthen kirurgjinë në art, duke i dhënë një përmasë estetike dhe shpirtërore ndërhyrjes mjekësore.Poema ndërtohet mbi një strukturë dramatike të ngjashme me epope, ku një fëmijë nga Puka lufton për jetën pas një aksidenti. Shkallë-shkallë, lexuesi kalon përmes alarmit, dëshpërimit, ndihmës dhe shpresës.
“Pas tri operacionesh / në reanimacion dy muaj / lindi dielli i shpresës / që zemra të mos vuajë.”
Përmes këtij vargu përmbyllës, autori sintetizon gjithë udhëtimin emocional.Mbi këtë tekst qëndron një ton i thellë human – populli që dhuron gjak, mjekët që punojnë pa orar, media që angazhohet për jetë, familja që pret me lot.
“Thirrjes së gazetës / nga gjithë Shqipëria / iu përgjigjën rrethet / iu përgjigj njerëzia.”
Kjo pjesë e poezisë i jep tekstin dimension kombëtar – ndjesia e komunitetit që bashkohet për të shpëtuar një jetë të pafajshme.Poema fillon në ankth dhe kulmon në një çlirim emocional të gëzueshëm. Çdo detaj është i ngarkuar me ndjenjë dhe dramë:
“Karroca kalonte / pranverë buzëqeshjesh / djali jetonte.”
Kjo metaforë e jetës si pranverë i jep finales një ndjesi të fuqishme shpëtimi dhe rilindjeje. Cilësitë letrare dhe shprehëse janë të bollshme në poemë, e cila shquhet për gjuhë e thjeshtë dhe e ndjerë, e afërt me rrëfimin popullor.Strukturë epike dhe kronologjike, ku poezia ngjan me një reportazh emocional.Përdorim i epiteteve madhështore: “diell i shpresës”, “Zoti i bisturisë”, “si art, krijim”.Dialogë të drejtpërdrejtë dhe ndërhyrje emocionale, që japin gjallëri dhe tension. Kjo poemë është më shumë se një tekst letrar – është monument falënderimi, një epope e jetës, dhe një falënderim publik për mjekun dhe për njerëzimin që nuk dorëzohet. Ajo i jep vend nderi një njeriu të zakonshëm që bën gjëra të jashtëzakonshme, në një vend dhe kohë ku shpesh mungon vëmendja për figura të tilla.
Në një kohë kur shpesh heronjtë ngatërrohen me demagogët, kjo poezi vendos dritën te ata që meritojnë të jenë në piedestal.
Nëpërmjet dy poemave të vazhdim shënohet kulmi emocional i gjithë poemës dhe narrativës historike të Dr. Ndue Markut. Nëpërmjet dy pikave kulmore — “Kulla e Gjok Jakut” dhe “Beteja e Kryeziut”, autori konkretizon jo vetëm heroizmin lokal dhe familjar, por e ngrit atë në një plan universal të dinjitetit kombëtar, sakrificës për liri dhe qëndresës ndaj çdo forme shtypjeje.
Në tregimin mbi Kullën e Gjok Jakut, ndodhia historike merr formën e një eposi lokal, ku burrëria, besa dhe nderi janë vlera më të larta se jeta vetë. Drama zhvillohet rreth një objekti të dukshëm (kulla), por në të vërtetë është një përballje midis dy vizioneve për rendin: autoriteti i pushtuesit osman dhe vetëqeverisja tradicionale e fiseve shqiptare mbi bazën e kanunit dhe solidaritetit. Në këtë kontekst, Mark Gjoka përfaqëson jo vetëm një figurë të urtë e të fortë, por edhe një vizionar që e kupton se mbrojtja e një kulle është mbrojtja e dinjitetit të një populli të tërë.
Në poemën epike “Beteja e Kryeziut”, e cila është një dokument poetik i jashtëzakonshëm për rezistencën ndaj regjimit të monrakisë, ne shohim një tjetër dimension të qëndresës shqiptare: lufta për dinjitet dhe kundër shtypjes së brendshme politike. Çeta e Gojanit paraqitet si një organizim i vogël, por me ndikim të madh, që nuk lufton për lavdi personale, por për një ideal politik dhe kombëtar: bashkimi dhe çlirimi nga padrejtësia. Figura të tilla si Ded Ndue Perdeda, Ndue Gojani, Mark Kol Marku e Prena (zonja e shtëpisë), ngrihen në një nivel të ri të heroizmit, ku burrat dhe gratë janë të barabartë në sakrificë, dhe kulla nuk është vetëm simbol mbrojtjeje, por tempull lirie.
Ajo që është veçanërisht e spikatur është ngulitja e poetikës gojore në formatin e epopesë historike. Struktura është ritmike, me vargje të shkurtra, të mbushura me pathos, tonalitet të lartë emocional dhe figura të fuqishme letrare. Poeti ndërthur fjalën e popullit me stilin akademik, duke ruajtur autenticitetin gjuhësor të zonës, por duke e ngritur në një narrativë që i tejkalon kufijtë lokalë.
***
Në historinë e letërsisë shqipe, një numër i kufizuar autorësh kanë ditur të ndërthurin me mjeshtëri kujtesën kolektive, traditën gojore dhe poetikën narrative, duke i dhënë jetë asaj që ne mund ta quajmë histori të shkrimit të popullit nëpërmjet vargut. Në këtë kontekst, vepra e Dr. Ndue Markut është një shembull paradigmë i letrarisë historiko-poetike, ku kronika historike shndërrohet në poezi dhe poezia shërben si mjet memorieje për identitetin kombëtar.
Përmes poemës “Histori e shkruar në breza” dhe tregimeve shoqëruese si “Kulla e Gjok Jakut” dhe “Çeta e Gojanit në Luftën për Dinjitet dhe Bashkim Kombëtar”, autori sjell për lexuesin jo thjesht rrëfime mbi ngjarje të shkuara, por një etikë të qëndresës shqiptare e cila formësohet në një triadë vlerash themelore: besa, nderi dhe sakrifica.
Strukturalisht, poezia e Markut është ndërtuar mbi skemën epiko-lirike, ku rrëfimi ndjek një vijë narrative lineare, por e përforcuar me momente dramatike, tension emocional dhe simbole të thella kulturore (kulla, pushka, kafeja, fjala e burrit, besa). Përballja midis Gojanit dhe forcave osmane, e më pas me regjimin zogist, shërben si metaforë e përhershme e konfliktit mes autoritetit të padrejtë dhe dinjitetit autokton të njeriut shqiptar.
Në këtë poezi nuk ka heronj klasikë në kuptimin individualist të fjalës – të gjithë janë pjesë e një trupi kolektiv, një bashkësi që vepron si një organizëm i vetëm. Figura si Mark Gjoka, Ndue Perdeda, Ndue Gojani, Prena janë jo vetëm simbole të qëndresës por edhe pikë referimi morale për brezat që vijnë.
Për më tepër, poezia e Markut është një akt dokumentues, një formë tjetër e historiografisë shqiptare, e cila qëndron në linjë me konceptin e “microhistory” – histori e shkruar nga poshtë, nga rrëfimi i të panjohurve, të cilët kanë qenë aktorët e vërtetë të ngjarjeve. Autori, si studiues dhe njohës i thellë i zonës, i ndërthur burimet historike me dokumentet gojore, duke ruajtur besnikërinë ndaj realitetit dhe duke e pasuruar me pathosin poetik.
Vepra e tij, përtej kontributit letrar, ka edhe vlerë dokumentare, etnografike dhe sociologjike. Ajo është një dëshmi e gjallë e kulturës së rezistencës shqiptare në Mirditë dhe Pukë, një thirrje për kujtesë kolektive dhe një kontribut i pazëvendësueshëm në mbrojtjen e identitetit kombëtar në kohë të trazuara.
Në një kohë kur historia shpesh herë deformohet ose reduktohet në ngjarje të mëdha të përqendruara rreth figurave të njohura politike, Dr. Ndue Marku rikthen fshatin, kullën, fisin dhe çetën si bartës të historisë së vërtetë. Kjo vepër është një testament për fuqinë e kulturës gojore shqiptare, dhe një ftesë për lexuesin e sotëm që të shohë në thellësi të rrënjëve të vetes – aty ku ndodhen modelet më të pastra të identitetit dhe sakrificës shqiptare.
Dr. Ndue Marku na ka dhënë më shumë se një vepër letrare. Ai na ka dhënë një tempull poetik të kujtesës sonë historike, ku fjala, jeta dhe gjaku bashkohen për të krijuar një epikë moderne të nderit shqiptar.
***
Poezia e Dr. Ndue Markut përfaqëson një zë të veçantë në poezinë shqipe bashkëkohore – një zë që shquhet për thellësi filozofike, ndjeshmëri shpirtërore dhe një lidhje të ngushtë me realitetin jetësor e kulturor shqiptar. Në poezinë e tij gërshetohen dy përmasa të mëdha: ajo mendimtare dhe ajo emocionale, duke krijuar një tension të bukur mes reflektimit dhe ndjenjës, mes unit lirik dhe botës përreth.
1. Gjuha poetike dhe ndërtimi stilistik
Ndue Marku përdor një gjuhë të pastër, shpesh të përkorë dhe të kultivuar, por që nuk është kurrë artificiale. Ajo shërben si mjet për të shpërfaqur jo vetëm ndjesinë, por edhe idenë – përmes figuracionit të zgjedhur, metaforave me ngjyrime të pasura kulturore e shpesh biblike, si dhe përmes një ndërtimi të kujdesshëm vargëror. Në disa raste, vargu merr natyrë më eliptike e sugjestive, duke krijuar hapësirë për lexuesin të hyjë në tekst si bashkëkrijues kuptimesh.
2. Tematika dhe shqetësimet lirike
Temat e poezisë së tij shpesh kanë në qendër njeriun shqiptar, raportin e tij me tokën, me Zotin, me historinë, me plagët e së kaluarës dhe sfidat e përditshme. Poeti shkruan për vuajtjen, mërgimin, përuljen, dashurinë për jetën e thjeshtë, por edhe për shpirtin që kërkon kuptim në një botë të ndrydhur nga padrejtësia.
Poezia e tij nuk është e shkëputur nga realiteti – përkundrazi, ajo është një vështrim i thellë mbi realitetin shqiptar, si social, ashtu edhe shpirtëror. Në të njëjtën kohë, ai ruan një ton moral dhe humanist, duke mos u bërë kurrë predikues, por gjithmonë bashkëvuajtës.
3. Malli dhe rrënjët – motiv qendror
Ashtu si në poezinë “Malli” të Agollit, edhe tek Ndue Marku malli është një motiv themelor – mall për atdheun, për njerëzit e dashur, për një jetë që nuk është më. Por te Ndue Marku, malli nuk është vetëm kujtim i bukurisë së shkuar, por ushqim i shpirtit, element identitar, forcë që mban gjallë njeriun në përballje me harresën dhe zbrazëtinë.
4. Ndikimi filozofik dhe besimi
Një tjetër veçori e spikatur është prania e elementit filozofik dhe teologjik. Dr. Ndue Marku, me formimin e tij të gjerë si intelektual erudit dhe mjek me profesion, e fut poezinë në një dialog të vazhdueshëm me pyetje ekzistenciale: Ku është njeriu në raport me kohën? A ka vend Zoti në një botë që vuan? Si ruhet drita në një kohë errësire?
Në këtë kuptim, poezia e tij është shpesh lutje e heshtur, meditim i thellë, shteg kërkimi për kuptim dhe paqe. Besimi dhe filozofia nuk janë shtresa të jashtme, por thelb i jetës së brendshme të vargut.
5. Poezi me identitet të fortë
Në një kohë kur shpesh poezia tundohet nga eksperimentimi i shfrenuar ose sipërfaqësia tematike, poezia e Dr. Ndue Markut mbetet e ndershme, e matur dhe e thellë, duke ruajtur dinjitetin e fjalës dhe peshën e mendimit. Ajo është poezi që nuk kërkon të mahnisë, por të zgjojë ndërgjegjen – një poezi që rrjedh nga jeta dhe kthehet sërish në jetë.
Përmbyllje
Poezitë e Dr. Ndue Markut janë si lutje të shqiptuara me gjuhën e tokës, të dhimbjes dhe të shpresës. Ato ndërtojnë një urë midis shpirtit të njeriut të thjeshtë dhe kërkimit të një të vërtete më të madhe – qoftë ajo hyjnore, kulturore, apo njerëzore. Ai është një poet që shkruan jo për të harruar, por për të kujtuar; jo për të ikur, por për të qëndruar; jo për të bindur, por për të dëshmuar.
Në këtë dritë, poezia e tij duhet lexuar me ndjeshmëri, ngadalë, me përulje – siç lexohet një fjalë që vjen nga thellësia e ndërgjegjes dhe kërkon të zgjojë diçka të ngjashme te çdo lexues të ndershëm.
Në një kohë kur fjala shpesh konsumon vetveten në sipërfaqësi, poezia e Dr. Ndue Markut vjen si një zë i heshtur, por i fortë – një zë që nuk kërkon të imponojë vëmendje, por të zgjojë ndërgjegje. Ajo është poezi që nuk bërtet, por thërret nga thellësitë e shpirtit njerëzor; nuk stoliset me zbukurime të kota, por rri në përkorjen e mendimit dhe ndjesisë. Kjo poezi është dëshmi e një rruge të gjatë – një rruge të brendshme, që kalon përmes dhimbjes, kujtesës, mallit, por edhe dritës, besimit dhe shpresës.
Ndue Marku i përket atyre poetëve që nuk shkruajnë për të harruar jetën, por për ta mbajtur atë të gjallë – në të gjitha përmasat e saj: të përditshmen e varfër, të shenjtën e përvuajtur, tokësoren dhe hyjnoren. Në vargjet e tij, lexuesi gjen një tension të brendshëm mes të kaluarës që nuk shlyhet dhe të tashmes që kërkon kuptim; mes rrënjëve që nuk treten dhe udhëve të reja që hapen me dhembje e guxim.
Motivet që gjejmë këtu – mall për atdheun, ndjenja e mërgimit, plagët e historisë, përshpirtja e jetës së zakonshme – nuk janë thjesht motive letrare, por pjesë e qenies poetike të autorit. Përmes tyre, ai artikulon një poezi që është njëherësh gjurmë personale dhe shqiptim kolektiv, një poezi që nuk flet vetëm për veten, por për një brezni, për një popull, për një kohë që endet mes kujtesës dhe harresës.
Ajo që e bën të veçantë këtë poezi nuk është vetëm tematika e saj e përkorë, por mënyra se si ajo rrjedh natyrshëm, me një gjuhë të pasur në kuptime e të matur në formë. Gjuha e Ndue Markut nuk e bën të njohur veten përmes sforcimeve stilistike, por përmes një qartësie të thellë, që nuk rrjedh nga thjeshtësia, por nga urtësia e përpunuar shpirtërisht dhe mendërisht. Ai është poet që vjen nga përvoja e jetës dhe nga reflektimi i saj në dritën e arsyes dhe të besimit.
Teologjia, filozofia dhe letërsia nuk janë shtresa të ndara në veprën e tij, por bashkohen në një fije të hollë që përshkon vargjet: në pyetjet që ai shtyn drejt qiellit; në heshtjet që ndriçojnë më shumë se fjalët; në përuljen që nuk është dorëzim, por vetëdije për përmasat e misterit njerëzor.
Kjo përmbledhje poetike vjen si një fletë e bardhë e mbushur me jetë – jetë të jetuar, jetë të përjetuar, jetë të kthyer në poezi. Ajo u flet lexuesve të sotëm përmes një poezie të ndershme dhe të thellë, duke krijuar një hapësirë për dialog të brendshëm: me vetveten, me Zotin, me historinë, me rrënjët. Ajo është poezi që nuk ndalet te forma, por depërton në thelb – aty ku fjala nuk është më vetëm shenjë, por është dëshmi.
Në fund të kësaj hyrjeje, lexuesi ftohet të mos e lexojë këtë libër thjeshtë si një përmbledhje vargjesh, por si një rrëfim shpirtëror, një udhëtim poetik, një lutje e heshtur për kuptim në kohë të mjegullta. Sepse pikërisht aty, ku heshtja flet më shumë se fjala, fillon poezia e vërtetë e Dr. Ndue Markut.
Dr. Mujë Buçpapaj
Tiranë, korrik 2025