Vjeshta këtë vit ishte gjatë gjithë kohës e thatë dhe e ngrohtë. Lajthitë e bardha nuk u zverdhën për një kohë të gjatë. Gjatë nuk u tha as bari. Vetëm mjegulla e kaltër (që në popull quhet “mga”) mbulonte pellgjet në Oka dhe pyjet e largëta. Tisi i mjegullt herë bëhej më i dendur, herë më i zbehtë. Atëherë, përmes saj shfaqeshin, si përmes një xhami të matë, vizione të errëta të rakitave shekullore në breg, barishte të vyshkura dhe shiritat e grurit smerald.
Po lundroja me varkë gjatë rrjedhës së lumit dhe papritmas dëgjova si në qiell dikush filloi të derdhte me kujdes ujë nga një enë xhami tingëlluese në një tjetër të tillë. Uji zhurmonte, tingëllonte, rridhte. Këto tinguj mbushnin të gjithë hapësirën midis lumit dhe qiellit. Këto ishin zhurmat e lejlekëve.
Ngrita kokën. Grumbuj të mëdhenj lejlekësh fluturonin njëri pas tjetrit drejt jugut. Ata shkonin me siguri dhe me ritëm drejt jugut, ku dielli luante me arin e dridhëruar në thellësitë e Okës, fluturonin drejt vendit të ngrohtë me emrin elegjik Tavrida.
Hodha lopatat dhe për një kohë të gjatë shikova lejlekët. Në rrugën e ngushtë bregdetare po kalonte duke u lëkundur një kamion. Shoferi ndali makinën, doli dhe gjithashtu filloi të shikonte lejlekët.
– Ju lumtë, miq! – thirri ai dhe i përshëndeti me dorë zogjtë.
Pastaj u kthye përsëri në kabinë, por nuk e nisi makinën për një kohë të gjatë, ndoshta për të mos e zënë frymën e zërit të qetë të qiellit. Ai hapi dritaren anësore, u zgjat jashtë dhe vazhdoi të shikonte dhe shikonte, nuk mund të shkëputej nga tufa e lejlekëve që po humbiste në mjegull. Dhe vazhdonte të dëgjonte zhurmën dhe klithmat e thirrjeve të zogjve mbi tokën e zbrazët vjeshtore.
Disa ditë para kësaj takimi me lejlekët, një revistë moskovite më kërkoi të shkruaja një artikull mbi atë se çfarë është një “kryevepër” dhe të flisja për ndonjë shembull letrar. Me fjalë të tjera, për një vepër të përsosur dhe pa të meta. Unë zgjodha poezinë e Lermontovit “Testamenti”.
Tani te lumi mendova se kryeveprat ekzistojnë jo vetëm në art, por edhe në natyrë. Nuk janë vallë një kryevepër këto klithmat e lejlekëve dhe fluturimi i tyre madhështor mbi rrugët ajrore të pandryshuara në rrrjedhën e mijëra viteve?
Zogjtë po ndaheshin nga Rusia Qendrore, nga moçalet dhe pyjet e saj. Prej atje tashmë po rridhte ajri vjeshtarak me aromën verës së fortë.
Për çfarë të flasësh! Çdo gjethe vjeshte ishte një kryevepër, një copë e hollë ari dhe bronzi, e spërkatur me ngjyrë alle dhe të zezë. Çdo gjethe ishte një krijim perfekt i natyrës, një vepër e artit të saj misterioz, të pakapshme për njerëzit. Këtë art e zotëronte sigurisht vetëm ajo, vetëm natyra, indiferente ndaj entuziazmit dhe lavdërimeve tona.
Ia lëshova varkën rrjedhës. Varka kaloi ngadalë pranë parkut të vjetër. Atje mes blirëve ndrinte një shtëpi e vogël pushimi e cila nuk ishte mbyllur ende për dimrin. Nga atje vinin zëra të paqartë. Pastaj dikush hapi magnetofonin dhe dëgjova dobët fjalët e njohura:
Mos më provoko jo, pa nevojë,
Me butësinë që më tregon,
Jam i zhgënjyer si në një lojë
Që joshje e shkuar s’e mbulon.
“Ja, – mendova, – një tjetër kryevepër, e trishtë dhe e lashtë.”
Duhet të ketë qenë Baratinski, kur i shkroi këto vargje, pa menduar se ato do të mbeteshin përjetësisht në kujtesën e njerëzve.
Kush është ai, Baratinski, i munduar nga një fat i egër? Magjistar? Mrekullibërës? Fatthënës? Nga erdhën ato fjalë te ai, të mbushura me hidhërimin e lumturisë së kaluar, të butësisë së dikurshme, gjithmonë të bukura në largësinë e tyre? Në vargjet e Baratinskit është e fshehur një nga shenjat e sigurta të kryeveprës – ato vazhdojnë të jetojnë tek ne për një kohë të gjatë, pothuajse përjetësisht. Dhe ne vetë i pasurojmë ato, siç e mendojmë pas poetit, shkruajmë atë që nuk e tha ai.
Mendime të reja, shembuj, ndjenja shtyhen në kokë. Çdo varg i poezive ndizet, ashtu siç çdo ditë forcohet stuhia e flakëve të vjeshtës në masivin e pyjeve përtej lumit. Ashtu siç lulëzon rreth nesh një shtator i pazakontë. Siç duket, cilësia e një kryevepre të vërtetë na bën edhe ne krijues të barabartë pas krijuesit të saj të vërtetë.
Thashë se e konsideroj kryevepër “Testamentin” e Lermontovit. Kjo, natyrisht, është kështu. Por pothuajse të gjitha poezitë e Lermontovit janë kryevepra. Edhe “Dal i vetëm në rrugë…”, edhe “Mysafirët e fundit”, edhe “Kama”, edhe “Mos qesh me melankolinë time profetike…”, edhe “Vapori ajror”. Nuk ka nevojë t’i rendisim ato. Përveç kryeveprave poetike, Lermontov na la edhe proza si “Tamani”. Ato janë të mbushura, ashtu si poezitë, me zjarrin e shpirtit të tij. Ai ankohej se e kishte shpenzuar pa shpresë këtë zjarr në shkretëtirën e madhe të vetmisë së tij. Kështu mendonte ai. Por koha tregoi se ai nuk e hodhi në erë asnjë grimcë të këtij zjarri. Shumë breza do të duan çdo varg të këtij oficeri të guximshëm, si në luftë ashtu edhe në poezi, edhe pamjen jo të bukur dhe qesharake. Dashuria jonë për të është si një kthim i butësisë.
Nga ana e shtëpisë së pushimit vazhdonin të derdheshin fjalët e njohura:
Trishtimin e verbër mos ma shto,
Mos nis sërish fjalët e shkuara,
O mik i mirë, të prift’ e mbara,
Nga gjum’ i rëndë mos më zgjo.
Shpejt kënga u shua dhe në lumë u kthye qetësia. Vetëm një motor i dobët i avullores buçiste pas kthesës dhe, si gjithmonë për çdo ndryshim moti, pavarësisht nëse ishte shi apo diell, këndezët e shqetësuar thërrisnin me të madhe përtej lumit. “Yjet e natës”, siç i quante Zabollocki. Zabollocki jetoi këtu pak para se të vdiste dhe shpesh vinte në Oka te vapori. Atje kalonte gjithë ditën dhe përzihej me popullin e lumit. Atje mund të mësonte të gjitha lajmet dhe të dëgjonte histori të ndryshme.
– Pikërisht “Jeta në Mississippi!” – thoshte Zabollocki. – Si te Mark Twain. Mjafton të ulesh në breg për dy orë dhe tashmë mund të shkruash një libër.
Zabollocki ka poezi të mrekullueshme për stuhinë: “Duke dridhur nga mushkonjat, një shkëndijë kaloi mbi botë”. Kjo është gjithashtu, sigurisht, një kryevepër. Në këto poezi ka një varg, që fuqishëm nxit krijimtarinë: “E dua këtë errësirë të entuziazmit, këtë natë të shkurtër frymëzimi”. Zabollocki flet për natën e stuhishme, kur dëgjohet “afrimi i bubullimave të para, fjalët e para në gjuhën amtare”. Është e vështirë të thuhet pse, por fjalët e Zabollockit për natën e shkurtër të frymëzimit ngjallin etjen për krijimtari, thërrasin për të krijuar gjëra të tilla drithëruese nga jeta, të cilat qëndrojnë në pragun e pavdekësisë. Ato lehtësisht mund të kalojnë këtë prag dhe të mbeten përjetësisht në kujtesën tonë me shkëlqimin, me krahët që pushtojnë edhe zemrat më të thata. Në poezitë e tij, Zabollocki shpesh ngrihet në një nivel me Lermontovin, me Tjutçevin për qartësinë e mendimit, për lirinë dhe pjekurinë e tyre të jashtëzakonshme, për magjinë e tyre të fuqishme.
Por le të kthehemi te Lermontovi dhe te “Testamenti”. Para pak kohësh kam lexuar kujtimet për Buninin. Për mënyrën se si ndiqte me etje punën e shkrimtarëve sovjetikë deri në fund të jetës së tij. Ai ishte i sëmurë rëndë, shtrirë, pa u ngritur, por gjithë kohën pyeste dhe madje kërkonte që t’i sillnin të gjitha të rejat letrare që vinin nga Moska. Një herë i sollën poemën e Tvardovskit “Vasili Tjorkin”. Bunini e filloi ta lexojë atë dhe papritmas të afërmit dëgjuan nga dhoma e tij një qeshje ngjitëse. Të afërmit u shqetësuan. Kohët e fundit Bunini qeshte rrallë. Hynë në dhomën e tij dhe e panë Buninin të ulur në shtrat. Sytë e tij ishin plot me lot. Në duar mbante poemën e Tvardovskit.
– Sa e mrekullueshme! – tha ai. – Sa mirë! Lermontov solli në poezi një gjuhë të shkëlqyer bisedore. Ndërsa Tvardovski guxoi të përfshijë në poezi edhe gjuhën ushtarake, krejt popullore.
Bunini qeshte nga gëzimi. Kështu ndodh, kur ne takohemi me diçka vërtet të bukur. Komunikimin me të fshehtën e përditshme, me gjuhën e gjallë me tipare poetike e zotëronin shumë nga poetët tanë – Pushkin, Nekrasov, Bllok (tek “Dymbëdhjetë”), por dhe Lermontovi, kjo gjuhë ruan të gjitha nuancat më të vogla bisedore dhe te “Borodino” dhe te “Testamenti”.
Nuk guxojnë komandantët, vallë,
Të çajnë uniformat e huaja përballë
Me bajonetat ruse?
Është i përhapur mendimi se ka pak kryevepra. Përkundrazi, ne jemi të rrethuar nga kryevepra. Ne nuk e vëmë re menjëherë se si ato ndriçojnë jetën tonë, çfarë rrezatimi të vazhdueshëm, nga shekulli në shekull, buron prej tyre, lind tek ne synime të larta dhe na hap një depo të madhe thesari – tokën tonë.
Çdo takim me një kryevepër të dashur është një shpërthim në botën e shkëlqyer të gjenisë njerëzore. Ajo shkakton habi dhe gëzim.
Jo shumë kohë më parë, në një mëngjes me ngricë të lehtë, u përballa në Luvër me statujën e Nikës së Samofrakisë. Ishte e pamundur t’i hiqja sytë prej saj. Ajo të bënte të shikoje vetë.
Kjo ishte lajmëtare e fitores. Qëndronte mbi hundën e rëndë të një anijeje greke – e gjitha përballë erës, në zhurmën e valëve dhe në lëvizjen e shpejtë. Ajo sillte në krahët e saj lajmin e një fitoreje të madhe. Kjo ishte e qartë nga çdo linjë e trupit të saj dhe nga rrobat që valëviteshin.
Pas dritareve të Luvrit, në mjegullën gri, të bardhë, po vinte dimri parizian – një dimër i çuditshëm me aromën e midhjeve, të grumbulluara si mal në tregjet e rrugës, me aromën e gështenjave të pjekura, kafesë, verës, benzinës dhe luleve. Luvri ngrohet me kaloriferë. Nga grilat e bukura prej bakri të ngulitura në dysheme fryn një erë e ngrohtë. Ai ndjen paksa aromën e pluhurit. Nëse vini në Luvër më herët, menjëherë pas hapjes, do të shihni se aty-këtu në këto grila qëndrojnë pa lëvizur njerëz, kryesisht pleq dhe plaka.
Këtu ngrohen të varfrit. Ruajtësit e Luvrit, të denjshëm dhe vigjilentë, nuk i trazojnë ata. Bëjnë sikur nuk i vërejnë këta njerëz, megjithëse, për shembull, ai plaku i mbuluar me një batanije gri të grisur, i ngjashëm me Don Kishotin, i ngrirë para pikturave të Delakruasë, nuk mund të mos bjerë në sy. Vizitorët gjithashtu duket sikur nuk vërejnë asgjë. Ata vetëm përpiqen të kalojnë sa më shpejt pranë të varfërve të heshtur dhe të palëvizshëm.
Më kujtohet veçanërisht një plakë e vogël me një fytyrë që dridhej dhe të tretur, e veshur me një dolloma që kishte humbur ngjyrën e saj të zezë, e skuqur nga koha, dhe me shkëlqim. Të tillë dolloma mbante veshur edhe gjyshja ime, pavarësisht nga talljet e sjellshme të bijave të saj – tezave të mia. Edhe në ato kohëra të largëta, dollomatë ishin jashtë modës.
Plaka e Luvrit buzëqeshte me ndjenjë fajësie dhe herë pas here fillonte të shqetësohej duke kërkuar në çantën e saj të konsumuar, megjithatë ishte krejt e qartë se aty nuk kishte asgjë, përveç një shamije të vjetër dhe të grisur. Plaka i fshihte sytë e saj që lotonin me atë shami. Në to kishte aq shumë dhimbje të turpshme, saqë, me siguri, zemrat e shumë vizitorëve të Luvrit shtrëngoheshin.
Këmbët e plakës dridheshin dukshëm, por ajo kishte frikë të zbriste nga grila e kaloriferit, që të mos ia zinte vendin ndonjë tjetër. Një artiste e moshuar qëndronte jo larg pas telave dhe po bënte një kopje të një pikture të Botiçellit. Artisja u afrua me vendosmëri te muri, ku ishin ulur karriget me veshje kadifeje, afroi një karrige të rëndë pranë kaloriferit dhe i tha me ashpërsi plakës:
– Zbrisni!
– Merci, madame,* – mërmëriti plaka, u ul e pasigurt dhe papritur iu përkul shumë ulët, aq ulët, sa nga larg u duk sikur po i prekte me kokë gjunjët e vet.
Artisja u kthye në telajon e saj. Shërbëtori e vëzhgonte me kujdes këtë skenë, por nuk lëvizi nga vendi.
Një grua e sëmurë dhe e bukur me një djalosh rreth tetë vjeç po ecte përpara meje. Ajo u përkul drejt djaloshit dhe i tha diçka. Djali iu afrua artistes dhe i bëri një përkulje nga shpina, e goditi me këmbë dhe tha me zë të lartë:
– Merci, madame!
Piktorja, pa u kthyer, bëri një shenjë me kokë. Djaloshi u hodh drejt nënës dhe u shtrëngua pas dorës së saj. Sytë e tij shkëlqenin ashtu siç ndodh kur dikush bën një akt heroik. Siç dukej, ishte vërtet kështu. Ai bëri një veprim të vogël bujar dhe, pa dyshim, përjetoi atë gjendje kur ne me një ofshamë themi se “malet u rrokullisën nga supet”.
Shkova pranë të varfërve dhe mendova se para këtij spektakli të varfërisë dhe tragjedisë njerëzore, të gjitha kryeveprat e botës në Luvër duhet të duken të zbehta dhe se mund të silleshe ndaj tyre madje me një farë armiqësie.
Por kështu është fuqia e ndritshme e artit, asgjë nuk mund ta errësojë atë. Hyjneshat prej mermeri e përkulnin kokën me delikatesë, të turpëruara nga lakuriqësia e tyre shkëlqyese dhe nga shikimet e mahnitura të njerëzve. Fjalët e entuziazmit dëgjoheshin rreth e rrotull në shumë gjuhë.
Kryeveprat! Kryevepra të penelave dhe skulpturave, mendimeve dhe imagjinatës! Kryevepra të poezisë! Mes tyre “Testamenti” i Lermontovit duket modest, por është një kryevepër e pakundërshtueshme për thjeshtësinë dhe përfundimin e saj. “Testamenti” është thjesht një bisedë e një ushtari në prag të vdekjes, i plagosur në gjoks, me bashkëvendësin e tij:
Në vetmi me ty, vëlla,
Tok të isha sa do doja,
Në botë vend më s’ka,
Edhe pak që të jetoja.
Së shpejti do shkosh në shtëpi,
Po për fatin tim, ç’e do,
Do do t’u thuash, un’ e di
Nuk u kujdes akush, jo.
Dhe më pas vijnë fjalët, të çuditshme për ashpërsinë e tyre, të bukura për trishtimin e tyre:
Ati im në është gjallë,
Ndoshta në oborr më prêt,
Si do t’ia thuash vallë
Këtë lajm që shpirtin vret?
Thuaju të mive një ditë,
Se ke me vete një shkresë,
Regjimenti u nis në ekspeditë
Dhe askush të mos më presë.
Kjo varfëri fjalësh e ushtarëve që vdesin larg atdheut i jep “Testamentit” një forcë tragjike. Fjalët “dhe askush të mos më presë” përmbajnë një dhimbje të madhe, një dorëzim përpara vdekjes. Pas tyre shikohet dëshpërimi i njerëzve, që përjetësisht po humbasin një njeri të dashur. Të dashurit gjithmonë na duken të pavdekshëm. Ata nuk mund të transformohen në asgjë, në boshllëk, në pluhur, në një kujtim të zbehtë e të shuar. Nga dhimbja e thellë, nga guximi, përfundimisht, nga shkëlqimi dhe fuqia e gjuhës, këto vargje të Lermontovit janë një kryevepër e pastër e pakundërshtueshme. Kur Lermontovi i shkroi ato, ai ishte, sipas kuptimeve tona të sotme, një të ri, pothuajse një djalosh. Ashtu si Çehovi, kur shkroi kryeveprat e tij – “Stepa” dhe “Historia e mërzitshme”.
Zëri mbi lumë u shua. Por unë e dija, isha i sigurt se do ta dëgjoja përsëri. Dhe zëri nuk më mashtroi. Madje u tremba, aq papritur tingëlluan fjalët e para:
Para meje Aragva rrjedh me zhurmë,
Shtrihet terri i natës në kodrat e Gjeorgjisë,
Sa keq më vjen keq që ndrit në këtë turmë
Trishtimi im për ty, fole e dashurisë.
Mund të dëgjoja këto fjalë njëqind here, një mijë herë. Në to, ashtu si në “Testamentin”, janë të përmbledhura të gjitha shenjat e një kryevepre. Para së gjithash – pavdekësia e fjalëve për trishtimin e pavdekshëm. Këto fjalë e bëjnë zemrën të rrahë fort.
Për risinë e përjetshme të çdo kryevepre ka folur, një poet tjetër, me një saktësi të jashtëzakonshme. Fjalët e tij i drejtoheshin detit:
Çdo gjë bëhet e zakonshme,
Vetëm ty nuk të lejohet.
Ditët kalojnë,
Dhe vitet kalojnë,
Mijëra e mijëra vjet.
Me bardhësinë e valëve,
Duke u bërë njësh,
Me bardhësinë e aromës së akacive,
Ti atyre, mundesh, o det,
Vlerën t’ua bësh edhe zhbësh.
Në çdo kryevepër qëndron diçka që kurrë nuk mund të bëhet e zakonshme – përsosmëria e shpirtit njerëzor, fuqia e ndjenjës njerëzore, reagimi momental ndaj gjithçkaje që na rrethon, si në botën tonë të jashtme dhe të brendshme. Etja për të arritur kufij të gjithnjë e më të lartë, etja për përsosmëri, lëviz jetën. Dhe lindin kryevepra.
Po e shkruaj gjithë këtë gjatë natës vjeshtore. Vjeshta jashtë dritares nuk duket, ajo është e mbuluar nga terri. Por sapo të dalësh në verandë, vjeshta do të të rrethojë dhe do të fillojë të frymojë me freski në fytyrë, me ngricën e hidhur të akullit të parë të hollë, që ka mbërthyer gjatë natës ujërat e palëvizshme, do të fillojë të pëshpërisë me gjethet e fundit, që e mbulojnë vazhdimisht ditën dhe natën. Dhe shkëlqejnë me një dritë të papritur yjet, që kanë depërtuar përmes mjegullave valëzuese të natës. Dhe e gjithë kjo do t’ju duket si një kryevepër e madhe e natyrës, një dhuratë shëruese, që kujton se jeta përreth është plot me kuptim dhe mendim.
I VETËM ME VJESHTËN. Tregim nga Konstantin Paustovski. Përktheu: KOSTA NAKE
