DITARE TË NJË GRUAJE NË SHTEGTIMIN E HIJES
E palos kohën time, si një rit të fshehtë,
dhe e kthej në pritje për ty.
Tetori derdhet
në muzgun e dy syve të mrekullueshëm,
si mbetje të holla të një dashurie të lashtë.
Kaloj përmes vetes,
si nëpër epoka që janë mësuar të vyshken,
një vetmi që rrotullohet ngadalë
në prag të shpërthimit.
Ti je një shkronjë e ftohtë,
që i ka shitur shpirtin neutralitetit.
Mëngjesi hapet
dhe nxjerr në dritë emrin tënd.
Dielli shkëputet me kujdes nga vetja,
dhe hija jote niset në lundrim
nga brigjet e gjakut tim.
Por për ty nuk ngrihet asnjë velë,
dhe heshtja ime nuk sjell asgjë,
veç një kënge pa trashëgim.
Era, me një ton teatral,
shpërndan gjithçka që synonim.
Shqisat e mia heshtën,
të goditura që në zanafillë.
Rreth meje, gurë të panumërt kohe,
kujtime të çuditshme,
që lexojnë burrërinë përmbys.
Mbaj mend… më the:
“Jam një histori
që kërkon gjakun e vet në qelizat e tua.”
Dhe unë e ankorova zërin tim
me pemët
dhe çatitë e qyteteve të tua.
Shita byzylykët,
mbajta enë argjendi në duar,
për të larë gishtat e Shahryarit,
por agimi mbeti pezull
në mes të rrëfimit.
Mos u tremb…
E djeshmja është një harabel i verbër.
Ankthi i varkave nuk e shpon më mallin,
as nata e gjatë e këngëve
nuk i ruan më sytë e tu
në frymën e qytetit.
Që nga ajo mbrëmje
kur më preke me doreza të bardha,
çasti humbi pafajësinë,
dhe rripi i dëlirësisë
u këput pa zhurmë.
Vjeshta jote u drodh nga uria.
Ndërsa unë…
do të shkoj drejt dasmës sime
nën shoqërinë e shiut.
POEZI MBI NJË KËMBË
Ah, sikur të isha fëmijë,
por mosha më vjen gjithnjë nga vargu i fundit.
Sikur të isha hënë,
por netët mbyllin sytë para kohe.
Sikur të isha hapa,
por rrugët kanë harruar të çojnë diku.
Sikur të isha lumë,
por drejtimet kanë mbetur të etura në një anë.
Sikur të isha agim,
por nata nuk i dorëzon çelësat.
Sikur të isha një sekret,
por sytë më nxorën në tregun e qortimit.
Sikur të isha trëndafil,
por fryma jote u shua pa më prekur.
Sikur të isha tendë,
por toka nuk pranon të më mbajë në harresë.
Sikur të isha sërish tendë,
por era më ndërron atdhe çdo mbrëmje.
Sikur të isha re,
por shiu bie në një qiell tjetër.
Sikur të isha mur,
por malli më kapërcen pa u ndalur.
Sikur të isha vale,
por deti është tharë në një faqe shënimesh.
Sikur të isha hartë,
por ngjyrat janë kthyer në pyetje.
Sikur të isha pulëbardhë,
por stuhia më fshin nga kujtesa e detit.
Sikur të isha metaforë,
por gojët janë kthyer në kafaze.
Sikur të isha vargu i fundit,
por lexuesi e grisi faqen para se të më arrinte.
Sikur të isha një paradoks,
por brigjet duken njësoj.
Sikur të isha pikture,
por fëmijët e morën luftën për lojë.
Sikur të isha gruaja jote,
por zemra jote është një perandori e ftohtë.
Sikur të isha farë,
por toka mban brenda eshtrat e historisë.
KUR QAJNË BURRAT
Edhe burrat qajnë…
Dhe kur qajnë, duket sikur qielli shembet,
sikur ka frikë se era
do t’ia plagosë heshtjen.
Lotët e tyre, më të rëndë se plagët
që rrjedhin nën lëkurë,
lajnë njollat e kohës
dhe bien si një ujëvarë
dhimbjeje të heshtur e fisnike.
Qajnë kur kujtesa u ngre përpara
fytyrën e një të vrari
që nuk pati as qefin,
apo vajin e një nëne
zëri i së cilës u tret
pas hekurave të harresës.
Qajnë kur rikthehet aroma
e një dashurie të humbur,
dhe gërshetat e trishtimit
shtrihen mbi supet e horizontit.
Është një vaj i thellë,
që shkruan mbi faqen e natës
dëshminë e të pastërve:
se drejtësia ende nuk ka lindur,
dhe se dhimbja, për burrat,
është një atdhe
ku askush nuk i tejkalon.
Paradigmat e subjektivitetit në poezinë arabe bashkëkohore
POETIKA E FRAGMENTARITETIT DHE DEKONSTRUKSIONI I IDENTITETIT NË CIKLIN POETIK TË REEMA HAMZA
“Një analizë ndërdisiplinore mbi gjuhën, trupin dhe kujtesën në kushtet e krizës historike”.
Nga dr. Mujë Buçpapaj
Si pjesë e poezisë arabe bashkëkohore që lind nga përvojat e luftës, shpërnguljes dhe fragmentimit identitar, krijimtaria e Reema Hamza vendoset në një hapësirë poetike ku individualja dhe kolektivja ndërthuren në mënyrë të pandashme. Cikli poetikqw po botojmw nw kwtw numwr tw gazetws letrare dhe kulturore Nacional, shfaq një univers estetik të ngarkuar me tensione ekzistenciale, ku subjekti lirik lëviz ndërmjet kujtesës, humbjes dhe kërkimit të vetvetes, duke artikuluar një përvojë të thellë të njeriut në kushte krize historike dhe shpirtërore.
Në këtë kontekst, poezia e R. Hamza-s nuk funksionon thjesht si shprehje lirike, por si një formë dëshmie dhe rezistence përmes gjuhës. Ajo ndërton një diskurs poetik të mbështetur mbi simbolikën e trupit, fragmentaritetin e kohës dhe destabilizimin e identitetit, duke e afruar kështu me prirjet më të rëndësishme të modernitetit dhe postmodernitetit në letërsi. Analiza në vijim synon të shqyrtojë këto dimensione përmes një qasjeje të integruar estetike, tematike dhe teorike.
***
Një lexim i këtij cikli poetik të Reema Hamza kërkon vendosjen e tij në një ndërthurje të trefishtë:
(1) konteksti i poezisë arabe bashkëkohore të pas-traumës dhe mërgimit,
(2) poetika e subjektivitetit femëror si hapësirë rezistence dhe
(3) një diskurs simbolik që operon përmes fragmentimit, paradoksit dhe zhvendosjes së referencës.
- Poetika e shpërnguljes dhe “trupi si tekst i historisë”
Në poezinë “Ditarë të një gruaje në shtegtimin e hijes”, subjekti lirik ndërton një identitet të shpërndarë në kohë dhe hapësirë, ku “uni” nuk është një qendër stabile, por një proces i vazhdueshëm kalimi:
“Kaloj përmes vetes, / si nëpër epoka që janë mësuar të vyshken”
Kjo figurë sugjeron një ontologji të brishtë, ku vetja është një palimpsest historik. Këtu mund të lexohet një afërsi me poetikën e Adonis, sidomos në mënyrën si koha nuk është lineare, por sedimentare dhe e shpërbërë. Koha “paloset” dhe bëhet rit, pra një akt ritual i kujtesës dhe pritjes, që e zhvendos përvojën personale në një dimension mitopoetik.
Figura e Shahryarit nuk është rastësore: ajo rikthen në mënyrë intertekstuale universin e “Një mijë e një net”, por në një përmbysje të rolit tradicional. Subjekti femëror nuk është më tregimtare shpëtimtare, por një trup që “shitet”, “lar gishtat”, pra një figurë e instrumentalizuar në një ekonomi emocionale dhe historike. Kjo është një kritikë e brendshme ndaj strukturave patriarkale dhe narrativave klasike.
- Fragmentariteti dhe estetika e pamundësisë
Në “Poezi mbi një këmbë”, kemi një strukturë anaforike (“Sikur të isha…”) që prodhon një seri identifikimesh të dështuara. Kjo poezi ndërtohet mbi një logjikë të mohimit të vazhdueshëm, ku çdo mundësi e qenies rrëzohet nga një pengesë ontologjike apo historike:
“Sikur të isha hartë, / por ngjyrat janë kthyer në pyetje.”
Këtu, gjuha nuk është më mjet për të përfaqësuar realitetin, por një hapësirë ku realiteti shpërbëhet. Kjo i afrohet konceptit të “krizës së shenjës” në teorinë poststrukturaliste (Jacques Derrida), ku marrëdhënia mes shenjuesit dhe të shenjuarit bëhet e paqëndrueshme.
Struktura repetitive krijon një ritëm incantator, por përmbajtja është thellësisht anti-lirike: çdo figurë është e pamundur. Kjo prodhon një estetikë të mungesës dhe të zhgënjimit, ku subjekti nuk mund të përkojë me asnjë formë të qëndrueshme identiteti. Në këtë kuptim, poezia mund të lexohet si një metaforë e ekzilit, jo vetëm gjeografik, por edhe gjuhësor dhe ontologjik.
- Rikonfigurimi i maskulinitetit dhe etika e dhimbjes
Poezia “Kur qajnë burrat” përbën një kthesë diskursive në cikël, duke zhvendosur fokusin nga subjekti femëror tek një rikonceptim i maskulinitetit. Këtu, figura e burrit çlirohet nga stereotipi i forcës dhe heshtjes, duke u paraqitur si bartës i një dhimbjeje historike dhe etike:
“Lotët e tyre, më të rëndë se plagët…”
Kjo është një poetikë e empatisë, por edhe një kritikë ndaj strukturave që e kanë detyruar burrin të heshtë. Loti bëhet një akt dëshmie, një formë shkrimi:
“që shkruan mbi faqen e natës / dëshminë e të pastërve”
Këtu mund të vërehet një afërsi me poetikën e Mahmoud Darwish, sidomos në mënyrën si dhimbja individuale bëhet metaforë e një traume kolektive dhe politike. Ideja se “drejtësia ende nuk ka lindur” e vendos poezinë në një horizont etik të hapur, ku historia mbetet e papërfunduar.
- Gjuha poetike: ndërmjet simbolit dhe trupit
Një nga tiparet më të spikatura të këtij cikli është mënyra si gjuha operon në kufirin mes abstraktes dhe trupores. Figura si “brigjet e gjakut tim”, “gërshetat e trishtimit”, apo “shqisat e mia heshtën” krijojnë një semiotikë të trupit, ku përvoja historike internalizohet dhe bëhet ndjesi fizike.
Kjo e vendos poezinë në një traditë të asaj që mund të quhet “embodiment poetik”, ku trupi nuk është thjesht objekt përshkrimi, por një medium i njohjes dhe i kujtesës.
- Përfundim: poetika e ndërprerjes dhe e dëshmisë
Ky cikël poetik mund të përkufizohet si një poetikë e ndërprerjes: ndërprerje e kohës lineare, e identitetit të qëndrueshëm, e gjuhës si sistem referencial i sigurt. Në vend të tyre, kemi një estetikë të fragmentit, të mungesës dhe të dëshmisë.
Në thelb, poezia e Reema Hamza artikulon një përvojë të thellë të njeriut në kushte krize – ku dashuria, kujtesa dhe dhimbja nuk janë më kategori private, por forma të të jetuarit historinë në trup dhe në gjuhë.
Tiranë, 18 mars 2026