Shtëpia Botuese Nacional Tiranë, boton librin poetik të Xhavit Hasanpapajt “Lahuta e Vjetër”
PARATHËNIE
Në peizazhin e gjallë dhe të pasur të poezisë shqiptare të Malsisë së Gjakovës dhe Tropojës, Xhavit Hasanpapaj shfaqet si një zë i fuqishëm dhe i përkushtuar, që ruan dhe përçon trashëgiminë poetike të një tradite të lashtë dhe të vyer. Libri i tij Lahuta e Vjetër afirmon vazhdimësinë e kësaj tradite duke u ngjitur në shkallët e lartë të lirizmit dhe reflektimit ekzistencial, duke e bërë poezinë jo vetëm një pasqyrë të kohës, por edhe një akt vetëdijësimi kolektiv.
Në ciklin “Atdheu dhe identiteti”, që hap librin, poeti na thërret me një gjuhë të thjeshtë, por të pasur me simbole dhe metafora, duke na zhytur në thellësitë e shpirtit malësor dhe përjetimeve të përditshme. Vargjet e tij dëshmojnë për një ndërthurje të rrallë mes nostalgjisë dhe sfidës për të mbajtur gjallë frymën e lirisë dhe dinjitetit, si në vargjet:
“Ti sot nuk sheh,
e veshtë i ke mbyllë
mos me ndie!
Gojën s’e hape
me thanë:
‘Kështu nuk rrihet!’”
Kjo poezi përmbledh një mërzi të thellë shpirtërore dhe dëshirën e pashuar për të thyer heshtjen, duke e kthyer fjalën në armë të përjetësisë dhe të lirisë.
Hasanpapaj rrjedh nga një linjë e nderuar e poetëve malësorë, ku emra të shquar si Anton Papleka, Skënder Buçpapaj, Hamit Aliaj, Avni R. Mulaj dhe Skënder Sherifi etj, kanë ngritur flamurin e poezisë që thërret për identitet, nder dhe sakrificë. Ai vazhdon këtë traditë me një sens të përbashkët për fatin e popullit dhe qëndresën ndaj pushtimeve të ndryshme të kohës, duke përdorur fjalën si një mjet që sfidon errësirën:
“Zoti e ka thanë:
‘Me të keqen
mos me u pajtue!’”
Në këtë mënyrë, cikli i parë i Lahutës së Vjetër është jo vetëm një homazh ndaj historisë dhe traditës, por edhe një thirrje e zjarrtë për ndërgjegjësim dhe mobilizim shpirtëror, ku poeti i bashkëkohshëm, ashtu si pararendësit e tij, shpreh nëpërmjet vargut ndjenjat më të thella të komunitetit dhe përpjekjet për të ruajtur atë që është më e shenjtë: lirinë dhe nderin kombëtar.
Poezia e Hasanpapajt ndërthur atë që është individuale me atë që është kolektive, duke u bërë kështu një element thelbësor i literaturës së rezistencës dhe e traditës së Malsisë. Vargjet e tij janë një reflektim i gjallë i një bote ku heshtja bëhet lodhje, por fjalët s’pushuan së luftuari, duke na ftuar të marrim pjesë në këtë dialog të përjetshëm mes së kaluarës dhe së tashmes.
Cikli i parë i vëllimit Lahutës së Vjetër na zbulon një peizazh poetik të ndërtuar mbi themelet e përjetimeve shpirtërore të një bote në krizë, ku individi përballet me errësirën sociale dhe heshtjen që shtrëngon shpirtin. Poezia “PSE” shërben si një reflektim metafizik dhe social, ku poeti e ngre zërin kundër shtypjes dhe heshtjes së imponuar:
“Pa dritë, pa fjalë, pa kangë
veten e ke lanë!
në errësirë,
s’ka jetë,
veç myk, vemje
a ndonjë bimë
e zbehtë!”
Ky fragment përçon një ndjeshmëri të thellë ekzistenciale, ku mungesa e lirisë shndërrohet në një vdekje të heshtur të shpirtit. Vargjet janë të ngarkuara me simbole që flasin për dëshpërimin, por edhe për nevojën për dritë dhe shpresë. Kjo poezi lidhet ngushtë me kontekstin historik të Malsisë së Gjakovës, një krahinë që në shekuj ka përjetuar luftëra, pushtime dhe përpjekje për mbijetesë kulturore, por edhe rezistencë të pakompromis ndaj çdo forme shtypjeje.
Poezia “Heshtja e lodhur” e thellon këtë motiv duke e kthyer heshtjen në një akt revolte, një përpjekje për të thyer zinxhirët e pushtetit të errët. Këtu, heshtja nuk është më pasivitet, por një forcë shpërthyese:
“Edhe heshtja është lodhur.
S’është më heshtje.
Pëshpërit me vete, fillon të flas,
gumëzhin një gjinkallë,
shpërthen si vullkan.”
Këto vargje evokojnë fuqinë e heshtjes së gjatë, që kulmon në shpërthim, duke u kthyer në zë të popullit që kërkon drejtësi dhe liri. Simbolika e vullkanit nënvizon dhimbjen e grumbulluar dhe energjinë shpërthyese të një shoqërie në pritje për ndryshim.
Në vijim, poezia “Para se të krijohej njeriu” përmbyll ciklin me një notë mitike dhe universale, ku njeriu shfaqet si një krijesë e veçantë, me fuqinë e dashurisë dhe qëndrueshmërisë. Kjo poezi i jep ciklit dimensionin e një fillimi të ri, një shpresë që lind nga dhembja:
“Zoti, para se të krijojë
njeriun …
thirri të gjitha perënditë:
‘Fjalët tuaja dua t’i dëgjoj,
dashurinë dua ta bekoj!’”
Këtu, përmendet fuqia krijuese e dashurisë si themeli i ekzistencës njerëzore dhe një thirrje për përgjegjësi dhe kujdes në marrëdhëniet ndërnjerëzore dhe me natyrën.
Konteksti historik dhe kulturor i këtyre vargjeve lidhet ngushtë me trashëgiminë e Malsisë së Gjakovës dhe Tropojës, rajone të njohura për heroizmat e tyre në historinë e shqiptarëve dhe për një traditë të pasur poetike dhe folklorike. Poetë si Anton Papleka, Skënder Buçpapaj, Hamit Aliaj, Avni R. Mulaj dhe Skënder Sherifi etj, kanë ndërtuar përmes veprave të tyre një imazh të zjarrtë të rezistencës, atdhedashurisë dhe identitetit kulturor malësor. Hasanpapaj vazhdon këtë rrugë me një gjuhë bashkëkohore, por që ruan thellësinë dhe solemnitetin e asaj trashëgimie.
Ky cikël i librit është një thirrje për reflektim dhe përkushtim, që fton lexuesin të ndjejë peshën e historisë dhe përgjegjësinë për të ruajtur ato vlera të shenjta që përbëjnë shpirtin e kombit shqiptar. Në një kohë ku sfidat sociale dhe kulturore vazhdojnë të jenë të pranishme, poezia e Hasanpapajt është një dritë udhërrëfyese, një “lahutë e vjetër” që vazhdon të këndojë përjetësinë e lirisë dhe dinjitetit.
2.
Në poezitë që përmbledhen në këtë vëllim, autori na fton në një udhëtim të ndjeshëm dhe të sinqertë përmes rrugëve të brendshme të shpirtit njerëzor, ku kujtesa personale ndërthuret ngushtë me përjetimet kolektive të një komuniteti, të një qyteti, të një bote që tashmë gjallon më shumë në mendje sesa në realitetin e prekshëm. Ky është një udhëtim poetik që mbart mallin për fëmijërinë, për vendlindjen, për lidhjet e ngrohta familjare dhe për natyrën si atdhe i brendshëm.
Kjo poezi nuk kërkon të mahnitë përmes linjash formale, por të prekë përmes së vërtetës emocionale.
Në ciklin “Kujtimet” kemi rast për të parë poezinë si kujtesë, identitet dhe mall, një udhëtim në të shkuarën përmes fjalës dhe ndjenjës.
Vargjet e tij janë të drejtpërdrejta, shpeshherë të pastra në ndjesi, duke bartur një intensitet që vjen nga një përjetim i sinqertë e i papërpunuar tej mase. Siç shprehet në poezinë me titull “Krenohem me ty”: “Edhe unë krenohem me ty, / se një kafe bashkë e kemi pi. / Kemi folë për një valle a këngë, / për qytetin e rrethuar me gështenjë.”
Këtu fjala poetike bëhet vend takimi mes të tashmes dhe së kaluarës, mes fjalës së përditshme dhe ndjenjës që tejkalon kohën.
Një nga tiparet më të dallueshme të këtij cikli poetik është prania e natyrës jo thjesht si sfond, por si personazh aktiv që reflekton, përcjell dhe nganjëherë shpreh më saktë ndjenjat që njeriu nuk arrin t’i artikulojë:
“Zogjtë shtegtarë… / fluturojnë në heshtje duke memorizuar rrugën, / për t’u kthyer në pranverë.”(Poezia: Zogj shtegtarë).
Kthimi, ikja, mungesa dhe rikthimi janë temat që përshkojnë në mënyrë të heshtur por të qëndrueshme këtë përmbledhje. Çdo largim bart me vete një premtim rikthimi, por edhe një dyshim të fshehtë mbi mundësinë e përmbushjes së tij.
Gjuhësisht, autori operon me një shqipe të pastër, shpeshherë me ngjyrime dialektore që nuk e dobësojnë, por e pasurojnë ligjërimin poetik. Kjo zgjedhje letrare e afron më shumë poezinë me rrënjët e tokës, të së folurës natyrore, duke krijuar një afërsi emocionale dhe kulturore me lexuesin. Si te poezia “Syte kallxojne”, përdorimi i formave autentike dialektore si “kallxojne”, “s’due”, “ftyra e gzueme” jo vetëm që nuk përbëjnë pengesë estetike, por i japin poezisë një kolorit të veçantë, një ndjenjë të gjallë të përkatësisë.
Në nivel tematik, vëllimi është një bashkëbisedim i vazhdueshëm me kohën: kohën e kaluar që nuk kthehet, kohën e tashme që shpesh perceptohet si zbrazëti, dhe të ardhmen që endet ndërmjet shprese dhe pasigurie. Poezitë si “Në natën e gjatë” dhe “Ëndërr e bardhë” thellojnë reflektimin ekzistencial, duke eksploruar kufijtë mes dritës dhe errësirës, mes ëndrrës dhe zgjimit, si gjendje të brendshme të njeriut në kërkim të kuptimit.
Në fund të leximit të këtij libri, lexuesi nuk largohet vetëm me ndjesinë estetike të bukurisë së vargut, por me një ngarkesë emocionale që mbetet. Ky është një vëllim që e jeton poezinë si kujtesë, si mall, si kthim drejt thelbit të thjeshtë por esencial të përvojës njerëzore. Një poezi që nuk kërkon të shpjegohet, por të ndihet, ashtu siç ndihen stinët që shkojnë e vijnë, fjalët që mbesin, e sytë që “kallxojnë”.
3.
Cikli poetik “Dashuria dhe Natyra” përfaqëson një hulumtim intim dhe reflektiv të përjetimeve njerëzore në ndërveprim të pandashëm me elementet natyrore, duke krijuar një simbiozë mes ndjeshmërisë personale dhe peizazheve të gjalla që rrethojnë subjektin poetik. Në këtë përmbledhje, gjuha e thjeshtë dhe e sinqertë ngrihet në një nivel reflektimi estetik dhe filozofik, duke shfaqur një ndjeshmëri që kërkon të kapë “fluturimin” e ëndrrave dhe “siluetën” e dashurisë në pasqyrën e liqenit:
“Me sy ëndërr / fluturimin tënd / përpiqem të shoh!”( Sy ëndërr).
Poezitë vendosin në dialog dy binarë thelbësorë: dashurinë si një përjetim emocional të gjallë dhe natyrën si një botë simbolike ku ndodhin transformime të brendshme. Vargjet e ëmbla dhe të frymëzuara, si në poezinë Sy kaltë je Valbonë:
“Sy kaltër e bjeshkëve, / je Valbone! … / Legjenda e lahutës / këngët s’t’i ndajnë”,
reflektojnë jo vetëm një lidhje të thellë me vendin, por edhe një formë poetike që buron nga rrënjët kulturore dhe mitologjike, duke i dhënë tekstit një shtresë miti dhe identiteti kolektiv.
Teksti po aq i ndjeshëm sa edhe meditativ përshkon dualitetin e ekzistencës, duke përdorur natyrën si metaforë të dritës dhe errësirës, pranverës dhe dimrit, ëndrrës dhe zgjimit. Kjo gjendje shpirtërore njihet në vargjet e poezisë “Në heshtjen e yjeve”:
“Në heshtjen e yjeve / unë dhe ti me hënën / e kaluam atë natë…”
ku heshtja dhe drita bëhen partnerë të një situatë intime, ku dashuria është një përvojë që kalon përtej fjalëve.
Ndërkohë, shqetësimet ekzistenciale të ndarjes dhe mungesës manifestohen në poezi si “Yjet dhe dashuritë,” ku dhimbja e humbjes shpreh një dimension tragjik:
“Si mundem të jem unë / kur ti s’je? / Dhe në varre / do vij me ty!”
Ky ton tragjik reflekton një përjetim universalisht njerëzor, duke i dhënë poezisë një thellësi filozofike që sfidon kalueshmërinë e jetës dhe dashurisë.
Përmes këtij cikli, poezia shfaqet si një vend i përjetshëm i ndjeshmërisë dhe kujtesës, ku “Ajo rrugë”, metaforë për kujtesën dhe shpresën, mbetet një simbol i përhershëm i dëshirës për dashuri dhe rikthim:
“Ajo rrugë … sot s’e di / si do të jetë / po dikur ishte / plot me lule… përherë!”
Në këtë mënyrë, autori ndërton një trajtë estetike që integron emocione, peizazhe dhe reflektime ekzistenciale, duke shfrytëzuar një gjuhë të pasur me imazhe dhe metafora që dialogojnë ngushtë me lexuesin. “Dashuria dhe Natyra” është një testament poetik për mënyrën se si fjalët mund të kapin momentet e ndjeshmërisë më të pastër dhe të përjetimit njerëzor në përputhje me botën natyrore që na rrethon.
Ky libër i ngjall poezisë një dimension shpirtëror dhe universal, duke e bërë lexuesin të ndjejë, refletojë dhe të rikthehet vazhdimisht tek vargjet që ngjallin dritën e ëndrrave dhe thellësinë e shpirtit njerëzor.
4.
Cikli poetik “Protesta sociale dhe shpirti i lirë”, përbën një zë të fuqishëm dhe reflektues të përjetimeve sociale dhe shpirtërore të kohës sonë, duke shqyrtuar përplasjet mes shtypjes së padrejtë dhe dëshirës për liri e dinjitet njerëzor. Poezitë e këtij cikli manifestojnë një frymë proteste që nuk është thjesht një reagim emocional, por një reflektim i thellë filozofik mbi rolin e njeriut dhe fuqinë e tij për të kundërshtuar errësirën e heshtjes dhe shkeljen e të drejtave themelore.
Në vargun “Pa dritë, pa fjalë, pa këngë / vetën e ke lënë!” shfaqet tematika e zhveshjes së njeriut nga drita dhe shpresa, metafora për humbjen e identitetit dhe të jetës në errësirë sociale. Kjo imazhistikë përdor motivin klasik të dritës si simbol i jetës, lirisë dhe vlerave njerëzore. Ndërsa thirrja e përsëritur “PSE…” përcjell një dialog të brendshëm dhe kolektiv që sfidon indiferencën dhe mungesën e veprimit.
Poezia “Heshtja e lodhur” i jep zë heshtjes që bëhet akt rebelimi, duke i kthyer fjalës fuqinë për të sfiduar tiraninë dhe korrupsionin. Kjo heshtje nuk është mungesë zëri, por një furtunë në pritje të shpërthimit. Përmes gjuhës me ngarkesë figurative dhe simbolike, autori krijon një atmosferë tensioni dhe ankthi, ku “fytyrat e verdha” dhe “kostumet e zeza me kollare” janë personifikime të padrejtësisë dhe makthit social.
Poezia “Para se të krijohej njeriu” e ngre në piedestal forcën transcendente të dashurisë dhe lirisë, duke e portretizuar atë si dhuratë hyjnore dhe detyrë njerëzore. Ajo harmonizon mitin me realitetin, ku zëri i poetit thërret për përkushtim ndaj mirësisë dhe kujdesit, siç shprehet në vargun:
“Dashurisë t’ia bëjmë dhuratë, / në mirësi të dehet e harliset, / kurrë të mos jetë e ngratë!”
Kjo poezi rrëfen një utopi etike dhe estetike, e cila sfidon lexuesin për reflektim mbi rolin e tij në shoqëri.
Në këtë cikël, figura e poetit bëhet simbol i “zogut të lirë”, një metaforë për krijuesin që përhap fjalën, ndriçon dhe sfidon errësirën, ndërsa “Poetët e lirë” shfaqen si vizionarë që, përmes artit, ndërtojnë urën drejt lirisë dhe transformimit shoqëror. Ky imazh lidhet me një traditë të pasur të poezisë protestuese, ku arti shërben si mjet për zgjimin shpirtëror dhe ndryshimin e realitetit.
Në “Jo për nostalgji” dhe “Zhurmë në Tiranë” poeti reflekton mbi degradimin e vlerave dhe humbjen e identitetit kolektiv, duke i bërë thirrje për vetëdijesim dhe aktivizëm. Ndërsa poezia “Si të rrinë” përmbledh mërgimin dhe largimin si pasojë e një shoqërie që është në krizë të thellë morale dhe politike.
Ky cikël shpalos me forcë dhe ndjeshmëri pasqyrën e një shoqërie në tranzicion, ku shpirtëria njerëzore sfidohet mes errësirës dhe dritës, shtypjes dhe rebelimit, humbjes dhe shpresës. Nëpërmjet figurave poetike, simbolikës dhe një gjuhe të ngarkuar emocionalisht, autori na fton të dëgjojmë jo vetëm thirrjet e protestës, por edhe ëndrrën e një bote më të drejtë dhe njerëzore.
5
Cikli i pestë i poezive të Xhavit Hasanpapajt “Figura të ndritura, përkushtime”, përbën një kapitull thelbësor në përshkrimin poetik të identitetit kombëtar, heroizmit dhe përkushtimit ndaj vlerave historike dhe njerëzore që karakterizojnë Malsinë e Gjakovës, Tropojën dhe mbarë hapësirën shqiptare. Në këtë cikël, poeti ngre në piedestal figurat e shquara që kanë shënuar historinë, artin, letërsinë dhe kujtesën kolektive, duke i trajtuar si emblema të përjetësisë dhe krenarisë kombëtare.
Poezia “Për ty, o mik, o shok, o vëlla” përçon një ndjenjë të thellë mallëngjimi dhe dhembjeje ekzistenciale për humbjen e një njeriu të dashur, duke e ngritur kujtimin e tij në piedestalin e vlerave të përjetshme njerëzore. Subjekti lirik ndërton një elegji të brishtë dhe të përunjur, ku fjalët rrjedhin me një thjeshtësi të dhimbshme, por ngërthejnë në vetvete një peshë të madhe emocionale dhe shpirtërore. Ritmi i poezisë është i ngadalshëm dhe meditativ, duke ndjekur pulsimin e kujtesës dhe të mallit, ndërsa prania e emrit të njeriut të tij të afërm “Idriz Memia” i jep vargut autenticitet dhe gravitet. Ikja e papritur e mikut nuk përshkruhet vetëm si mungesë fizike, por si një plagë e hapur që sfidon kohën dhe heshtjen, ndërkohë që kujtimi dhe zëri i tij bëhen elemente të mbijetesës shpirtërore për un-in poetik.
“Perulem përpara mirësisë
e vlerave tua
e kurrë s’të harroj!”
Poezia tjetër “Një emër lirie” ngrihet si një monument i gjallë kujtese për figurën heroike të general Tahir Sinanit, një ndër bijtë më të ndritur të Atdheut, që mishëron idealin e burrërisë dhe flijimit në emër të lirisë kombëtare. Vargjet e poezisë, të ngjeshura me forcë emocionale dhe thjeshtësi epike, ndërtojnë një narrativë të përkushtimit dhe veprimit, ku emri i Tahir Sinanit është një simbol kolektiv i qëndresës shqiptare në tri luftëra të UÇK-së. Figura e tij përvijohet jo si mit i ngrirë, por si një shëmbëlltyrë që ecën përkrah Mic Sokolit e Adem Jasharit, duke e vendosur në panteonin e përbashkët të lavdisë. Poezia është një ftesë për reflektim dhe një testament shprese, ku amaneti i heroit mbetet i gjallë në ndërgjegjen e kombit dhe në horizontin e një Kosove të lirë.
“Mic Sokolin pa e takue.
Ka ardhë koha për
shqiptarin.
Krah për krah
me Adem Jasharin!”
Poezitë për Ilirin dhe Hamitin janë dy elegji që, me një kartë letrare prekëse, nderojnë figurat e ndritura të kulturës shqiptare. Në poezinë për Ilirin, përmes një toni të qetë dhe imazheve familjare (mbesa që kërkon gjyshin), autori shpreh dhimbjen e mungesës, duke e përshkruar vdekjen jo si fund, por si një “ndërprerje jete” ku këngët mbesin të pambaruara. Në të kundërt, “Poezia për Hamitin” ka një ton më epik dhe ceremonial: figura mitike, perëndi dhe zana zbresin për të nderuar poetin që, edhe pse iku, “asgje nuk mori me vete”, sepse e gjithë krijimtaria e tij mbeti dhuratë për ne. Të dy tekstet përshkruajnë vdekjen jo si harresë, por si vazhdimësi përmes kujtimit dhe artit të lënë pas.
Poezia “Hyjnori Shkelzen” ngrihet mbi një strukturë meditative dhe shpirtërore, ku mali i Shkelzenit merr përmasat e një figure mitike, hyjnore. Autori e përdor personifikimin për ta kthyer malin në një qenie pothuaj njerëzore, por më shumë se kaq, në një entitet sakral, një “lajmëtar i Perëndisë”. Figurat stilistike janë të dendura: hiperbola (“dielli të parë ty me sy ta bën”), metafora (“skulpturë gri në qiellin e bardhë”) dhe alegoria e dashurisë që “s’kuptohet” përbëjnë shtyllat ekspresive të këtij teksti.
Vargjet alternojnë mes adhurimit dhe habisë, duke krijuar një ton solemn, që e ngre malin përtej natyrës fizike në sferën e simbolikës kombëtare dhe shpirtërore. Në këtë mënyrë, Shkelzeni nuk është më vetëm një mal, por një monument identitar që mishëron burrërinë, qëndrueshmërinë dhe lavdinë e vendlindjes.
“I lartë, kreshnik— lartësohesh në qiell!
Nga vendi nuk lëviz
je burrë mbi burra!”
Këtu, figura individuale bëhet simbol universal i virtytit, kurajos dhe qëndresës, duke e bërë poezinë një formë të fuqishme identitare dhe afirmimi kulturore.
Poezia “Zani i Bjeshkës” është një himn kushtuar figurës emblematike të Fatime Sokolit, një Zanë e gjallë e folklorit shqiptar. Vargjet janë të ngjeshura, të ritmuara natyrshëm dhe të mbushura me simbolikë të thellë, ku zëri i këngëtares shndërrohet në një jehonë të përjetshme të bjeshkëve, që sfidon heshtjen e kohës dhe rrjedhën e harresës. Poezia gërsheton me finesë motive mitologjike dhe elemente etnografike, duke e paraqitur këngën jo thjesht si art, por si një formë e lartë e shpirtit kombëtar, e mbështjellë në hijen e maleve dhe në ujin e kulluar të krojeve ku jetojnë zanat. Kjo poezi është një akt nderimi, por edhe një lutje poetike për pavdekësinë e një zëri që ka lindur dhe është bërë njësh me natyrën e Alpeve shqiptare, siç është Fatime Sokoli.
“Për një këngë
që këndon një
vashë
krua bjeshke,
zë më i dashur”
Përkushtimet që Hasanpapaj i adreson këtyre figurave janë thelbësore për kuptimin e një bote shpirtërore dhe historike që ka mbijetuar në kushte të vështira. Malsia e Gjakovës dhe Tropoja kanë qenë kolone qëndrese për identitetin shqiptar, me një histori të pasur heroike dhe kulturore.
Përmes kujtimeve për personalitete të rëndësishme dhe përkushtimeve të thella ndaj tyre, cikli shërben si një akt kultivimi i kujtesës historike kolektive dhe i forcimit të ndjenjës së përkatësisë. Ai përmban një mesazh thelbësor për brezat e rinj, duke i ftuar të mos harrojnë sakrificat dhe historinë e të parëve.
Cikli është një testament poetik i përkushtimit ndaj figurave të ndritura të kombit, ku përjetësimi i kujtesës dhe lavdërimi i heroizmit shprehin vlerat e lirisë, sakrificës dhe identitetit kombëtar. Përmes një gjuhe të thjeshtë, por të fuqishme dhe një strukture poetike që ndërthur epikën me lirizmin, Hasanpapaj ndërton një mozaik të gjallë dhe emocionues që vazhdon traditën e lashtë poetike të Malsisë së Gjakovës dhe Tropojës, duke e pasuruar atë me një sens modern dhe reflektiv.
Në këtë kuptim, ky cikël është jo vetëm një vepër letrare, por edhe një dokument i rëndësishëm i historisë shpirtërore të një populli, një thirrje për kujtesë dhe për ruajtje të atyre vlerave që e bëjnë një komb të qëndrojë i gjallë në kohë
6.
Cikli poetik “Satira dhe ironi” përfaqëson një përpjekje artistike që manifeston fuqinë kritike dhe reflektuese të fjalës së lirë në kontekstin shoqëror dhe ekzistencial. Përmes një stili të thjeshtë, por të ngarkuar me simbolizëm dhe aluzion, këto poezi depërtojnë në thellësitë e kontradiktave njerëzore dhe sociale, duke sjellë në fokus raportin e shpirtit të individit me realitetin e përditshëm, shpeshherë të errët dhe të dhimbshëm.
Përmes përdorimit të ironisë si mjet i sfidës dhe satirës si armë e denoncimit, poeti ndërton një arenë ku subjekti krijues e shfaq veten jo vetëm si dëshmitar, por edhe si kritik i pamëshirshëm i deformimeve morale, politikës së shthurur dhe absurditeteve ekzistenciale që dominojnë jetën bashkëkohore. Tekstet e këtij cikli janë të pasura me metafora të fuqishme, imazhe të gjalla dhe gjuhë të thjeshtë, që ndërtojnë një dialog të hapur me lexuesin dhe e ftojnë atë në një reflektim të thellë mbi fatin e njeriut dhe kohës.
Poezitë si “Ec për t’u harruar” dhe “Kungujt morën dhënë” portretizojnë me një realizëm të hidhur kalbëzimin e shoqërisë dhe humbjen e vlerave autentike, ndërsa “Demi në demokraci” dhe “Kur çohet Darvini” shpalosin me ironi tragjiken e sistemit politik dhe shoqëror që në emër të lirisë ushqen padrejtësinë dhe përçarjen. Në këtë kuptim, cikli përfaqëson një thirrje për ndërgjegjësim dhe një kritikë të patundshme ndaj hipokrizisë dhe paaftësisë kolektive.
Në rrafshin stilistik, poezitë karakterizohen nga një ritëm i ngjeshur dhe një gjuhë e përditshme e kombinuar me elementë të gjuhës figurative, që e bëjnë fjalën poetike të arritshme, por njëkohësisht të fuqishme dhe të mbushur me ngarkesë emocionale. Ky cikël është dëshmi e një angazhimi të pandërprerë për të thënë të vërtetën me sinqeritet dhe forcë estetike, duke sfiduar heshtjen dhe indiferencën.
Cikli “Satira dhe ironi”, është një hap i rëndësishëm në rrugën e krijimtarisë letrare bashkëkohore, që ndërthur elementë të larmishëm të poezisë kritike dhe reflektuese, duke sjellë në skenë zërin e atyre që nuk dëgjohen dhe vlerat që shpesh neglizhohen.
Përfundim
Vëllimi poetik Lahuta e Vjetër i Xhavit Hasanpapajt shfaqet si një opus i dendur në ndjeshmëri, i lartë në vizion artistik dhe i ngulitur fort në shtresat më të thella të kujtesës historike e kulturore të Malësisë së Gjakovës dhe Tropojës. Përmes gjashtë cikleve poetike të vëllimit, autori ndërton një univers letrar ku shkrirja mes lirizmit personal dhe vetëdijes kolektive krijon një tekst të shumëzëshëm, i cili fton lexuesin në një përsiatje të gjithanshme për jetën, dashurinë, lirinë dhe përgjegjësinë morale.
Në këtë vepër, poezia ngrihet si një mjet kujtese dhe vetëdijësimi, si një akt që sfidon harresën dhe imponon një dialog të përhershëm me të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen. Vargu i Hasanpapajt nuk është vetëm rrëfim i së përditshmes apo i një dhimbjeje intime, por bëhet një këngë epike që thërret për identitet, proteston për lirinë e cunguar dhe përkthen ndjenjën e mungesës në akt krijues. Ai e shndërron poezinë në një vegël të fuqishme të ndërgjegjes së popullit të tij, një lahutë moderne, që në vend të telave përçon fjalën e lirë, thirrjen për drejtësi dhe mallin për atdheun.
Nëpërmjet një gjuhe të thjeshtë në dukje, por të ngarkuar me figura të pasura stilistike, Hasanpapaj përmbush një nga funksionet themelore të letërsisë së mirëfilltë: të ndriçojë shpirtin dhe të provokojë ndërgjegjen. Ai lëviz me mjeshtëri midis elegjisë dhe protestës, ndërton portrete të gjalla të heronjve të kombit, hedh dritë mbi plagët sociale të kohës sonë dhe rrëfen dashurinë si përvojë të thellë ekzistenciale që sfidon kalueshmërinë.
Me këtë vepër, poeti dëshmon se poezia nuk është thjesht një zbukurim i realitetit, por një formë rezistence, një gjuhë e shpirtit që ngulitet në ndërgjegjen kolektive si një testament i qëndresës dhe i njerëzores. Lahuta e Vjetër nuk është vetëm një libër me poezi, por një dokument shpirtëror që i përket jo vetëm poetit, por gjithë një kombi që kërkon ta ruajë kujtesën, ta rikthejë dinjitetin dhe të jetojë përmes artit.
Në këtë kontekst, XH. Hasanpapaj e pozicionon veten denjësisht në një traditë të lashtë e të ndritur të poezisë shqiptare të veriut, duke e përthithur atë në shpirtin e kohës dhe duke i dhënë zë sfidave bashkëkohore. Fjala e tij poetike është urë mes brezash, mes historisë dhe së ardhmes, mes dhembjes dhe shpresës, një lahutë që, edhe pse e “vjetër” në emër, këndon përherë me forcën e së vërtetës së përjetshme.