Një verë, – në kohën e aventurave të mëdha, – na shkrepi ideja të zbulonim thesaret e fshehur nga koha e hajdutëve. Kishim dëgjuar sa e sa ngjarje me gjetje thesarësh edhe nga zbulues të huaj. Një gjerman a englez, s’dihej se ç’ishte, pati shkuar në një fshat të Vlorës dhe atje me hartë në dorë, vajti te rrënojat e një kështjelle të vjetër, kërkoi një gur me shenjë dhe pasi e çau, mori thesarin që ndodhej brenda në të dhe u largua andej nga kishte ardhur. “S’të vjen të pëlcasësh,” thoshte nëpunësi i gjyqit, “ta kesh thesarin përpara syve, të jesh ulur kushedi sa herë mbi atë gur dhe të vijë tjetri të ta marrë?” Shoku i tij, Tasi ia ktheu se ai mund të mos kishte gjetur florinj, po para të vjetra, nga ato që ne edhe po t’i gjejmë rrugës, nuk ulemi t’i ngrejmë nga toka. Shpjegimi i Tasit nuk qe bindës, sepse të gjithë besonin se i huaji s’kishte pse të merrte atë mundim për ca mangëre të vjetra.
Tek ne tregonin se Xha Kotini kur ishte bashkë me disa djem të fshatit, gërmuan brenda lisit zgërbonjë të Shën Gjergjit, pasi atje ndodhej një thesar i fshehur. Sapo hëna u ngrit në qiell, papritur doli nga varrezat një plak mjekërbardhë me benevrekë. Ai u tha të mos e trazonin thesarin e tij se i pinte e zeza nga gjarpëri me dy kokë. Ata u trembën dhe ikën nga mundën. Që atëherë asnjeri s’kishte guxuar të gërmonte te Lisi a rrotull tij.
Historia më e freskët ishte thesari që kishte gjetur plaka e Niçove gjatë luftës Italo-Greke, një arkë druri hermetike që mund ta mbaje me një dorë. Pasi u rropat ta hapte vetë dhe nuk mundi, thërriti të kunatin për ndihmë. Ai e gënjeu duke i thënë se duhej shpënë te ndonjë bravaxhi që kishte vegla speciale dhe ajo e besoi. A e shpuri arkën në qytet, a s’e shpuri, e di vetëm ai. Pasi mori paratë që ndodheshin brenda, ia ktheu plakës bosh. Gënjeshtra i doli në shesh pas dy vjetësh, kur ai shkoi në Korçë dhe bleu një kamion me plaçka për shtëpinë e tij. Ku i gjeti paratë për mobilje mballomaxhiu, veç arkës me rrogat e oficerave?
Vendi më misterioz për ne ishte “Moneja e Hajdutëve” në malin e Gramozit. Aty flitej se ata mbanin peng njerëzit që rrëmbenin, ose ndanin mallërat që grabitnin prej tregëtarëve dhe qeraxhinjve që vozitnin midis Janinës dhe Korçës. Në kohën e Turqisë ai vend qe limer i tyre për disa vite me radhë. Edhe vëllain e gjyshit tim, Dhimitrin, aty e kishin mbajtur lidhur, kur e rrëmbeu një çetë hajdutësh prej Skraparit, deri sa shtinë në dorë paratë. Kushti qe i prerë: njëqind lira flori ose koka e tij do t’u vinte në trastë.
Ndërsa bisedonim për gjetje thesarësh dhe guva hajdutësh, Vasil Çardashi, na kumtoi se te Moneja e Hajdutëve kishte parë një shpellë që zbriste thellë nën tokë. Ai i njihte pllajat e Gramozit me pëllëmbë, sepse verës shkonte andej për të mbledhur çaj.
– Se ku përfundon e ku të shpije ajo guvë asnjë nuk e di, se askujt nuk ia ka mbajtur të zbresë deri në fund, – vazhdoi përshkrimin ai. – S’ka dy javë, unë isha vetë atje. Ndeza një qiri dhe zbrita nja tetëmbëdhjetë basamakë thellë, kur fap, fryu një erë dhe ma shoi qiriun. Ku t’i hidhja këmbët, kuturu? U detyrova të kthehesha.
Rrëfimi i tij na la pezull. Si nuk zbriti deri në fund? Atje mund të kishte gjetur ndonjë portë hekuri, si ato që kishim dëgjuar në përrallat me thesarë, kurse ai qe kthyer nga mesi i rrugës.
– E di sa errët është atje? Bunacë fare, – vazhdoi Çardashi. – Dhe poshtë ndihen ca si uturima, ca si gurgullima. S’është çudi të ketë edhe ndonjë lumë të nëndheshëm.
Lumi i nëndheshëm na stepi pak, se qe vërtet lemeri të bije në ujërat e turbullta të një lumi pa emër dhe të mbeteshe atje. Të shkonin të ngjethura kur mendoje se tërë jetën do të notoje në terr nëpër humnerat e nëndheshme.
– Atje duhet fener, o vëlla, se atij s’ka ç’i bën era. Dhe litar, dhe ndonjë kazmë, – qenë këshillat e fundit të Çardashit.
Ndonëse përshkrime ngjasonin paksa me përrallën “Ali Babai dhe 40 hajdutët,” përderi sa guvën e kishte parë me sytë e tij, ne s’mund të dyshonim. Guva e Ali Babait ishte thellë një shkëmbi, në mes të shkretëtirës dhe hapej me fjalët magjike “Hapu Sezam,” kurse Moneja e Hajdutëve në një shpat të Gramozit, fare afër nesh, dhe vetëm priste vizitën tonë. Mëkatë ta linim pa zbuluar të fshehtën e asaj guve. U përgatitëm fshehtas për ekspeditën, nga drojtja se mos ndonjë tjetër na e rrëmbente thesarin para hundës sonë. Kazmat dhe lopatat i fshehëm me kujdes, ndërsa prindërve u thamë se do të shkonim të mblidhnim çaj. Gushti nuk qe muaji më i mirë për mbledhje çaji, se kërcejtë zverdhen, lulesat i bien, po ne duhet të gjenim një arsye.
Nuk mbaj mend t’i jemi ngjitur malit përpjetë më shpejt se asaj dite, që të arrinim sa më parë te shtrofka e dikurshme e hajdutëve. Me paratë e thesarit do të blinim një top futbolli, një aparat fotografik, do të ndërtonim një fushë akulli dhe të tjerat pastaj, secili sipas qejfit.
– Si nuk muarrëm një torbë? – u kujtua Fani tek po i afroheshim pyllit.
– Ç’ta donim? – e pyeta.
– Ku do t’i futim florinjtë, po të mos na i nxënë xhepat? – pyeti serioz.
– Kemi thesin, – tha Raku.
Sikur edhe gjysmën e thesit ta mbushnin me florinj, do të ishim të lumtur.
Sa më shumë i afroheshim Monesë, aq më shpejt na rrihte zemra. As nuk e përfillnim rrezikun fare. Do të zbrisnim deri në fund të shpellës dhe po të mos hapej dera, – se një derë duhet ta kishte patjetër – do ta shqyenim me kazmë. Niku u kujtua ta pyeste Çardashin nëse e mbante mend vendin.
– Ou! Edhe me sy mbyllur, – u përgjegj Çardashi pa rrahur qerpikët.
– A të kujtohet si na solle vërdallë te gazermat kur na shpure për barut topi? – e thumboi Lameja.
Çardashi, në vend të jepte shpjegime, pse na sorollati gjysmë dite kot, bërtiti:
– Ja tek e kemi Monenë e Hajdutëve! – duke drejtuar gishtin drejt pyllit.
Prej tre orësh po i ngjiteshim së përpjetës, pa ndjerë lodhje nga gëzimi që po vinim te guva e nëndheshme. Mirëpo sapo dalluam një kope dhënsh që po zbriste nga pllaja përballë dhe Kris Çobani me çibukun në gojë dhe gunën në njërin krah, gëzimi na avulloi.
– E lëmë për një herë tjetër, – na propozoi Çardashi.
Ishte e hidhur t’i afrohesh aq shumë cakut dhe të mos e shkelje.
– Do të presim, sa të ikë Krisi, – propozoi Lameja.
Të gjithëve na pëlqeu vendosmëria e tij.
U shtrimë përtokë. Koka po na piqej në diell, djersa po na mbulonte trupin. Po pse mos zbulohen lehtë thesaret? Të rriturit gjithmonë të nxjerrin ngatërresa. E dinim se Krisi, posa të zbulonte qëllimin e ekspeditës, do të fillonte të na qortonte se zbritja qe e vështirë, se rrezikonim jetën, që pastaj të futej vetë dhe ta përlante thesarin. Prej së largu po ndiqnim lëvizjet e Krisit. Pas pak ai na humbi nga sytë dhe as era e duhanit të çibukut nuk po ndihej. Ndoshta po flinte nën hijen e ndonjë gëmushe sa të thyhej vapa, se çobenjtë mërzejnë më shumë se dhëntë.
S’kishim pse të humbnim kohë. Çardashi përpara, ne pas, u vumë në kërkim të hyrjes së nëndheshme. Shpresonim ta gjente shpejt guvën, sikurse kishte deklaruar, ndërsa ai shihte tokën poshtë këmbëve të tij, sikur t’i kishte rënë biçaku nga xhepi. Filloi t’u vinte rrotull dumbeshereve të ahut. Ndërsa prisnim të dëgjonim “e gjeta,” ai na propozoi të shkonim për fole fëllënxash në pllajën përtej. Sipas tij, atje qe pëllëmbë e fole.
Ndryshimi i planit e zemëroi Lamen. Nga florinjtë e brilantët të ktheheshim te vezët e fëllënxave sa një detkë, të cilat as nuk haheshin, nuk kishte kuptim.
– Ti Çardash lëri ato ojna, se nuk të shkojnë, – e qortoi Lameja. – Në je tallur me ne dhe na solle këtu kot, të betohem se do të dalë nga hundët … – e kërcënoi duke i rënë tokës me kazmë. Damarët i qenë fryrë dhe sytë e skuqur nga vapa e lodhja tregonin se nuk po bënte shaka.
– Për të gjetur do ta gjejmë, xhanëm, po pse të mundohemi? – tha Çardashi, sikur po na qante hallin.
– Mos u bëre pishman, apo mos e ruan për vete? – e pyeti Lameja. – Po s’na tregove vendin, sot këtu, do të hapet një varr … – e paralajmëroi duke tundur kazmën.
Pantallonat e Çardashit nisën të lëkunden, megjithëse nuk frynte erë.
Pasi u soll rrotull shkurreve, së fundi u ndie britma e tij.
– Ja këtu, e gjeta! Shtatë metra larg nga shkurreja bigaçe. E dija unë…
Si zogjtë që sulen te klloçka kur i thërret duke fërkuar sqepin pas tokës, ne u mblodhëm rrotull tij. Po çapëlenim sytë të shihnim hyrjen. As grykë guve, as shkallë të pjerrta gjëkund, po veç një vurratë toke qerose, pa bar, e tharë nga dielli, me lëmizhde barishtesh të thara sipër.
– Qenka mbushur me dhe, – deklaroi Çardashi, sikur po habitej me këtë dukuri të natyrës. – Para dy javësh, e di si ka qenë? Si grykë furre. Të shtinte frikën kur e shihje…
Nga të gjitha shenjat ajo ishte një hurdhë alpine e livadheve malore, që duken si sy të kaltër mes barit të gjelbër, tek të cilat zakonisht nuk ka më shumë se një pëllëmbë ujë. Brenda tyre gjallojnë insekte uji, ndërsa në sipërfaqe noton poleni i luleve. Nga mesi i gushtit ujët avullon dhe atëherë zbulohet dheu i plasaritur mbuluar me kërcej të tharë bari.
– Do ta gjejmë pa tjetër, – tha vendosmërisht Lameja. – Filloni gërmoni, sa të biem te shkallët e nëndheshme.
Nisëm të gërmonim dheun kapërthyer me rrënjurina të bardha, me shpresë të binim në tokë të butë. Dyshimet tona sa vinin e shtoheshin se atje s’kishte patur kurrë guvë. Papritmas një zë prapa krahëve tanë pyeti:
– Ç’kërkoni aty mor djem? Pse po e thelloni atë hurdhë?
U vuvosëm, sikur të na kishin kapur duke vjedhur mallin e botës. Nuk donim as të zbulonim sekretin, as të na bënte budallenj. Kris Çobani qe afruar pa u ndierë dhe na kishte kapur gafil.
– Kërkojmë thesarin e Ali Babait me dyzetë hajdutë, – shpërtheu Raku, – po ç’e do se Çardashi ka harruar vendin. Në fjalët e tij kishte edhe ironi, edhe zemërim.
– Kanë ardhur dhe ca të tjerë para jush, nja njëzetë vjet të shkuara, po ata gërmuan nja pesëqind metra më tej, – na tha Krisi. – Si duket qenka mosha…
Ne u sterrosëm kur mësuam se po përsëritnim aventurën e etërve tanë. Vetëm Lameja nuk u dorëzua. Ia përshkroi shpellën me hollësi, i foli për shkallët që zbrisnin poshtë, për gurgullimat e ujit dhe për ca zhurma të frikshme.
– Kush u përrallisi? – pyeti Krisi.
Sytë tanë u drejtuan nga Çardashi.
– Ky sheh ëndërra me sy hapur, – e shpërfilli Krisi. – E pse do t’i linin florinjtë në fund të shpellës hajdutët? – na pyeti dhe pastaj shtoi: – Apo që t’i gjenit ju?
Thumbi i tij na dogji si prush. Si i besuam Çardashit që na kishte mashtruar kushedi sa herë? Ç’qe ajo mendjeshkrepje t’i shkonim pas?
– Edhe kur e dëgjon fjalën hajdut të vjen neveri, – tha Kris Çobani. – A jetohet duke vjedhur e plaçkitur, ditë e natë me rrezik jete? Lemeri! Askush prej tyre nuk bëri prokopi, se i zunë nëmat e të pafajshmëve. Sa për shpellë me shkallë që thoni ju, unë kam gjithë jetën në mal, por të atillë s’më ka zënë syri. Këtu veç një guve të vogël në shkëmb, ku futem sa herë më ze shiu a lloha, nuk ka gjë tjetër. Besoj prej saj e ka marrë emrin Moneja e Hajdutëve. Po të doni ta shihni ejani pas meje, se dua t’u gostit me gjë a gjë. Qumësht u jap sa të doni, vetëm ujë mos më kërkoni se e kam me kët.
Na shpuri te guva, një folezë në shkëmb nxirë nga tymi, ndërsa në shesh një vurratë me hi, shenjë e një zjarri.
– Qumështi që milet prej dhënve tani në gusht ka duk se është i lyrshëm, mirëpo nga çdo dele, një cërkë mund të shtrydhësh. Këtij ne i themi jardun, – shpjegoi Krisi duke mbushur sapllak. E provuam me radhë. Qe i shijshëm dhe i ëmbël si krem.
Një sheleg u shkëput nga tufa dhe qëndroi para guvës.
– Ky sugari më ndjek pas, se unë e kormit me drudhet e bukës që më mbeten në xhep. Kur qëllon të plekset me to ndonjë fije duhan, ai teshtin e shkrofëtin. A po delen e ka bekuar perëndia! E bukur, e urtë, pëllore. Jepmë pak, thotë, të të jap shumë. Po t’i vësh veshin blegërimës, e dallon në thërret qengjin t’i vejë pranë, në kërkon ushqim a në ka ndonjë hall. Kur qëllon që e puth dheu, – nëma e martë! – blegërima e saj të këput shpirtin. Të sheh në sy e të lutet ta ndihmosh. Dhe unë ia vë kokën në prehër e cak e cak ia shpoj buzët me gjëlpërë derisa t’i dalë gjaku i lig aty ku e ka ngjokur i paemri. Pa e mredur zor të shpëtojë.
Kur dolëm nga guva, para syve tanë shtrihej gjithë pellgu i Kolonjës, me kodra e brigje midis Nemërçkës së vrenjtur, Radomit dhe Qarrit.
Kris Çobani na pyeti ç’mësonim në shkollë dhe a dinim ndonjë vjershë të bukur. Më shkoi mendja te poezia e Çajupit “Bariu”. Po ai, pa na lënë radhë, foli vetë
– Një me zile, me fyell, me këmborë, më pëlqen shumë. Kur e dëgjoj atë, më vete si sherbet në zemër. Sakaq Kris Çobani filloi të recitonte:
Ku i fryn bariu xhurasë, ku kullosin bagëtia,
Ku mërzen capi me zile, atje i kam mentë e mia.
– Ai që e ka hapur këtë vjershë o djem, them unë, o ka qenë çoban, o bir çobani, se ndryshe pse do ta merrte malli aq shumë për dhëntë e cëpenjtë? I ka sëritur ato fjalë, i varfëri, si gurë të skalitur, sa njëherë t’i dëgjosh, i mban mend.
Pa e ditur autorin, fjalët e tij dhe vargjet na përsëriteshin në mendje atë pasdite tek zbrisnim tatëpjetë pas një ekspedite kërkimore të jashtëzakonshme.
Çfarë thesari!