Vëllimi poetik “Nëna” i autores Bujana Malaj përfaqëson një ndërmarrje letrare të veçantë në letërsinë shqipe, ku figura e nënës nuk është vetëm një subjekt lirik, por shndërrohet në një bosht tematik, filozofik dhe identitar, përmes të cilit ndërtohet një univers poetik me ngarkesë të thellë emocionale, kulturore dhe historike.
Ky libër është jo vetëm një nderim për dashurinë e nënës, por edhe një akt krijues që rifillon dialogun me rrënjët, kujtesën dhe mitologjinë personale e kolektive shqiptare.
Në një traditë letrare ku shumë poetë i kanë kushtuar vargje figurës së nënës, veçantia e Malajt qëndron në përqendrimin pothuaj të tërë të një vëllimi të vetëm mbi këtë figurë. Kjo qasje poetike ngre një monument emocional dhe estetik për mëmësinë, e cila trajtohet njëkohësisht si realitet i prekshëm dhe simbol poetik.
Poezia si rrëfim i dashurisë dhe dhimbjes
Teksti lirik i Malajt shquhet për një stil të sinqertë e shpërthyes, të mbushur me metafora, hiperbola dhe simbole që e ngjajnë shpesh me natyrën e ashpër dhe të bukur të Alpeve shqiptare.
Figura e nënës vjen herë si një entitet mitik e pothuaj hyjnor, herë si një prani reale e dhembshur, por e lënduar nga mungesa, vetmia dhe vdekja. Në këtë mënyrë, vepra krijon një tension poetik ndërmjet së shkuarës dhe së tashmes, tokës dhe mallit, kujtesës dhe harresës.
Poetesha i jep zë një dialogu intim nënë-bijë, ku përmes përjetimeve personale, shpërfaqet edhe përvoja kolektive e grave shqiptare, të shtrënguara midis rolit të nënës, vuajtjeve të tranzicionit, emigrimit dhe sfidave të mbijetesës. Poezia “Hija e Nanes”, ndër të shumtat, është shembull tipik i kësaj ndjeshmërie, ku liria stilistike e vargut të hapur, ritmi i ngadaltë dhe përmbajtja emocionalisht e ngjeshur shkrijnë poezinë dhe vajtimin në një të vetme.
Struktura stilistike dhe ndikimet folklorike
Një aspekt tjetër domethënës i vëllimit është ndikimi i dukshëm i folklorit të Malësisë së Gjakovës. Elementë si zanat, hakmarrja, shitimi, apo përdorimi i rimës dhe metrikës tradicionale, pasqyrojnë një përpjekje të vetëdijshme për të restauruar dhe transformuar trashëgiminë kulturore në një poezi moderne, por që nuk mohon burimin e saj.
Rima dhe ritmi janë përdorur me kujdes artistik për të ruajtur harmoninë mes vargut të lirë dhe strukturave të trashëguara poetike. Kjo përzierje krijon një poezi që është njëkohësisht e freskët dhe e rrënjosur, duke përfaqësuar me dinjitet atë që kritika e ka quajtur “Shkolla poetike e Tropojës”.
Nga intimi në universalen: nëna si metaforë kombëtare
Libri tejkalon kufijtë e përjetimit personal dhe e ngre figurën e nënës në një simbol të tokës amë, historisë dhe vetë kombit shqiptar. Nëna e Malajt nuk është vetëm nëna biologjike, por edhe Nëna shqiptare, ajo që qëndron në prag të derës duke qëndisur vetminë me lot, ajo që pret me shpresë fëmijët që s’kthehen më, ajo që vdes vetëm – një figurë që ndërthur trishtimin ekzistencial me tragjedinë shoqërore.
Poezitë për Bujanin, Valbonën, UÇK-në dhe fshatrat e Malësisë janë të vendosura me kujdes për të zmadhuar kujtesën familjare në një kujtesë kombëtare. Malli për nënën bëhet mall për vendin, për fëmijërinë, për një jetë që s’kthehet më, ndërkohë që vetë figura e nënës ngrihet në një simbol mitik: një mbretëreshë fisnike, një zanë e përvuajtur.
Përmasat filozofike dhe etike të veprës
Në këtë përmbledhje, mëmësia trajtohet si një udhëzim etik dhe filozofik, një burim i urtësisë dhe qëndrueshmërisë morale në një botë të pasigurt. Nëna është ajo që mëson dashurinë për veten, për të tjerët, për atdheun, për sakrificën. Në rrëfimin poetik të Malajt, mësojmë se nënat janë forca e padukshme që na ndihmon të përballojmë të panjohurën dhe të mbijetojmë.
Dashuria si energji krijuese
Një vend të rëndësishëm në libër zënë edhe poezitë e dashurisë, të cilat, megjithëse të ndara nga tema qendrore, ruajnë të njëjtën ndjeshmëri stilistike dhe forcë emocionale. Ato e plotësojnë mozaikun shpirtëror të autores duke treguar se burimi i krijimtarisë së saj nuk është vetëm mallkimi i mungesës, por edhe frymëzimi që sjell dashuria në të gjitha format e saj.
Përfundim
Libri “Nëna” i Bujana Malajt është një kontribut i vyer në letërsinë bashkëkohore shqiptare. Nëpërmjet një gjuhe të pasur figurative, strukture të qëlluar poetike dhe një bote të brendshme të thellë, poetesha ka realizuar një akt të suksesshëm sublimimi të përvojës personale në poezi universale. Vepra është një himn i përvuajtur dhe krenar për mëmësinë, identitetin, kujtesën dhe dashurinë, që mbetet në kujtesë gjatë, për shkak të vërtetësisë së saj emocionale dhe vlerave të larta estetike.
Në një kohë ku letërsia shpesh largohet nga temat bazike të ekzistencës, Bujana Malaj na rikujton me mjeshtëri se nëna, në të gjitha format e saj, si grua, si tokë, si kujtim, si udhërrëfyese, mbetet arketipi i përhershëm i dashurisë, sakrificës dhe qëndrueshmërisë.
*Fjala e mbajtur sot ne promovimin e korpusit te 11 librave te poeteshes Bujana Malaj, ne ambientet e Ambasades se paqes ne Tirane
