Hyrje:
Të dashur lexues,
Libri im “Të munda diktaturë” nuk është thjesht një përmbledhje poezish; është bërthama e një historie të dhembshme dhe të pathyeshme, një flakë që ndez errësirën e një kohe vrastare – ku një vend i bukur nga natyra, në zemër të Evropës fare pranë Brukselit, për dekada të tëra nuk pati zë të vërtetë. Shkrimtarë dhe poetë oborri lavdëruan diktaturën dhe diktatorin për 45 vjet me radhë me një mjeshtëri të rrallë. Ata heshtën për burgjet politike, për pushkatimet, për internimet dhe, si të kënaqur që ishin për vete, nuk shkruan kurrë për vuajtjet e kësaj pjese të popullit që përbënte një përqindje të madhe të shoqërisë.
Në këto vargje jetojnë duart e vogla dhe këmbët e plagosura të fëmijëve që punuan si traktorë njerëzorë, psherëtimat e grave që heshtën në ferrin e internimeve, klithmat e burrave që u thyen në heshtje dhe zërat e atyre që nuk patën mundësi të flisnin. Mesazhi im është i thjeshtë, por i fuqishëm: njeriu mund të të burgosë, mund të të torturojë, mund të të marrë çdo ditë të fëmijërisë dhe rinisë, por nuk mund të të vrasë shpirtin nëse ai vazhdon të besojë në liri, dashuri dhe drejtësi. Ky libër është zëri i atyre që nuk mundën të flasin, një flakë që ndez errësirën dhe sfidon harresën, një thirrje që përplas zemrën dhe shpirtin përballë së kaluarës më të egër që një komb mund të ketë njohur.
- Mund të na flisni për veprën tuaj të fundit? Cila është frymëzimi kryesor dhe mesazhi që dëshironi t’u përcillni lexuesve?
Libri im “Të munda diktaturë” është një varg i gjallë, një thirrje epike, një rrëfim i mbushur me plagë dhe dhimbje që nuk mund të heshtin. Është bërthama e një historie të egër, ku fëmijë, gra dhe burra u rritën dhe u shtypën mes telave me gjemba, dhunës së përditshme dhe punëve që vetëm një makinë ose traktor do t’i kishte kryer, por që ne i bënim me duart tona të vogla, me lot në sy. Poezitë e mia nuk janë vetëm fjalë; ato janë flakë që ndriçojnë errësirën, janë psherëtima, klithma dhe zëri i një fëmije që mbijetoi për të treguar. Mesazhi është i thjeshtë dhe i fuqishëm: asnjë diktaturë nuk mund ta vrasë shpirtin e atyre që besojnë në liri dhe drejtësi. - Si do ta përshkruanit procesin tuaj të shkrimit? A keni ndonjë ritual ose zakon kur shkruani?
Shkrimi për mua është kthim tek çdo plagë, çdo fëmijëri e vjedhur, çdo psherëtimë i mbajtur në heshtje gjatë viteve. Shkruaj natën, kur gjithçka qetësohet dhe dhimbja më pushton, kur zëri i fëmijës së internuar zgjohet dhe kërkon të flasë. Çdo varg lind nga kujtime të përgjakura, lot të pa tharë, duar dhe këmbë që ende ndiejnë dhimbjen e punës së detyruar. - Cila pjesë e shkrimit është më e vështira për ju dhe si e përballoni?
Pjesa më e vështirë është të përballesh me të shkuarën pa u humbur në tmerrin e saj. Çdo fjali që shkruaj është një plagë që hapet, çdo kujtim është një psherëtimë që kthehet. Unë e kaloj këtë duke shndërruar dhimbjen në vargje, duke i dhënë jetë vuajtjes së heshtur dhe duke lënë që zëri i të shtypurve të shpërthejë përmes fjalëve. - Si zhvilloni personazhet tuaja? A përfshini elementë nga jeta juaj?
Çdo personazh është një fragment i jetës sime dhe i të mbijetuarve. Fëmijët e rritur në kampe, gratë që mbajtën heshtjen për të mbijetuar, burrat e thyer në heshtje – të gjithë jetojnë në vargjet e mia. Asgjë nuk është trillim; çdo plagë, çdo klithmë, çdo psherëtim është real dhe pjesë e historisë që kam mbajtur brenda vetes. - A keni një rutinë kërkimi për librat tuaj, veçanërisht kur janë historikë?
Unë konsultoj arkivat e kohës, dëshmitë e mbijetuesve, shkrime dhe fotografi nga kampet dhe burgjet. Por burimi kryesor mbetet kujtesa ime dhe kujtimet e atyre që nuk mund të folën. Kjo më lejon të sjell realisht jetën e vuajtjes, dhimbjes dhe rezistencës. - Si i përballoni kritikat për veprat tuaja, qofshin pozitive apo negative?
Çdo kritikë më forcon, sepse zëri im nuk është për t’i kënaqur të tjerët, por për të dëshmuar të vërtetën. Ata që kuptojnë mesazhin ndiejnë dhimbjen dhe flakën. Ata që e injorojnë nuk mund ta shuajnë. - Cilët autorë ju kanë influencuar më shumë dhe pse?
Shkrimtarët që guxuan të flasin për të shtypurit dhe të dhunuarit më kanë frymëzuar: ata që përdorën fjalën si armë dhe jo si zbukurim, ata që sfiduan diktaturën me stilolapsin e tyre. - Nëse do të mund të darkonit me një autor, të gjallë apo të ndjerë, kë do të zgjidhnit dhe pse?
Me autorë që kishin guxim të flisnin për ata që u shuan në heshtje. Nuk është emri që ka rëndësi, por guximi për të qëndruar përballë të gjithëve që heshtën. - Çfarë këshille do t’u jepnit shkrimtarëve të rinj që kërkojnë të publikojnë librin e tyre të parë?
Shkruani të vërtetën, edhe kur dhemb. Mos e mbani dhimbjen brenda, sepse ajo është zëri i historisë dhe nuk mund të shuhet. - Si e shihni evolucionin e botimeve dhe letërsisë me rritjen e digjitalizimit dhe rrjeteve sociale?
Botimi digjital dhe rrjetet sociale janë mundësi për zërat e heshtur që të flasin. Por fuqia e vërtetë vjen nga fjalët që rrjedhin nga përvoja e dhimbshme dhe nga ata që nuk mund të harrohen. - A keni projekte të ardhshme që dëshironi të ndani?
Të vazhdoj të shkruaj për mbijetuesit, për fëmijët e burgosur, për dashurinë që lind në ferrin e internimeve, që e kaluara të mos fshihet kurrë pa dëshmi. - Cili është libri që keni lexuar së fundmi dhe ju ka prekur më shumë? Pse?
Çdo libër që flet për liri dhe rezistencë, që sfidon dhunën dhe padrejtësinë, më prek thellë. Më kujton se fjalët kanë fuqinë të shpëtojnë shpirtin. - Mund të ndani një anekdotë të paharrueshme ose të çuditshme nga rruga juaj si shkrimtare?
Ndonjëherë, kur lexoj vargjet e mia, ndihem si një fëmijë që qesh për herë të parë pas një jete të gjatë frike dhe urie. Ky është lumturia më e madhe dhe ironia më e bukur e gëzimit. - Nëse mund të bëheshit një personazh letrar për një ditë, kë do të zgjidhnit dhe pse?
Do të doja të isha zëri i atyre që nuk mundën të flasin, për një ditë të vetme, për të treguar të gjitha vuajtjet dhe guximin e tyre. - Cita juaj e preferuar për shkrimin ose leximin dhe pse ju prek?
“Fjala ka fuqinë të shpëtojë shpirtin.” Kjo udhëheq çdo herë që mbyll sytë dhe shkruaj.
Mbyllje:
Faleminderit për kohën dhe vëmendjen tuaj. Shpresoj që lexuesit të ndiejnë dhimbjen, guximin dhe flakën që përshkon çdo varg të librit tim, dhe që të mos harrojnë kurrë historinë e njerëzve që luftuan për lirinë dhe të drejtën.
Përktheu nga frengjishtja: Bajame Hoxha-Çeliku
