Në fillim njerëzit kujtuan, se djelmoshat po bënin shaka me njëri tjetrin, pa kuptuar, se në të vërtetë ata po ziheshin. Bile, shumëkush nuk e kishte as mendjen aty. Po ta shihje nga jashtë, dhoma ku ndodheshin, kishte një tabelë, ku shkruhej “bilard”. Një sy i vemendshëm do të dallonte shkronjat e deformuara dhe një si zgjyrë e errët, që i kishte kapluar, pa llogaritur mungesën e germës “o” në fund të fjalës. Të gjitha këto të tregonin, se mendja dhe dora e shkruesit të tabelës nuk ishin fort të stërvitura dhe nuk kishte më shumë se tetë vjet shkollë. Por, në fund të fundit, ai ishte dyqan fshati dhe vendasit e dinin, se aty mund të bëje dhe ndonjë lojë bilardo, kur kishin ndopak kohë të lirë.
Shumë sy po përgjonin me kureshtje lëvizjen magjike të gurit të rrumbullakët, që quhej çoku i bardhë, përplasjen e tij në spont, duke marrë në të kthyer gurin tjetër me numrin 15, më të rëndësishmin e lojës. Gropa e mesit e kishte hapur gojën si bishë për ta kollofitur e kjo do ti jepte fund lojës. Por, në të vërtetë, nuk arritën ta shohin këtë gjë.
Mjaftoi një krismë, për ti shkëputur sytë nga kjo skenë, bile me një shkëputje të vrulltë e të menjëhershme. Në fillim njerëzit nuk e kuptuan se çfarë po ndodhte. Mbase një shaka me ato tymueset, që shpesh fëmijëve u pëlqejnë t’i hedhin e t’i shpërthejnë. Por pak sekonda më pas, një krismë tjetër pas të parës. Një erë e athët dhe e rëndë e barotit të djegur, hyri me të shpejtë, bashkë me ajrin, në vrimat e nuhatjes tek secili i pranishëm. Kjo sikur i kthjelloi rrethanat, ashtu si një kafe e fortë pas një lodhje të vogël. E për çudi, sytë e njerëzve, më shpejtë panë pasojën se shkakun, më shpejtë panë viktimën se vrasësin. Një djalë rreth të njëzetave po përdridhej në njërin qosh të bilardos, me një vrimë të madhe, diku afër zemrës. Një vullkan i gjallë, që rridhte llavën, një llavë të kuqe gjaku, me pak flluska shkume të bardhë.
Medet! Një djalë po këputej, po përpëlitej, po udhëtonte për në botën tjetër, e ato njerëz të pranishëm, që as të paktë nuk ishin, kishin mbetur si të ngrirë. As në gjendje për ti ardhur në ndihmë viktimës, dhe as të bllokonin shkakun. T’i hiqnin atij njeriu mjetin vrasës, ku për çudi, rrethanat, krismat dhe gjaku i derdhur, i shumëfishonin përmasat e grykës së zjarrtë. Dhe krisma e tretë u dëgjua. Tani dhe vrasësi, që pak më parë nuk quhej i tillë, nuk ishte më në gjendje të komandonte armën. Duart i dridheshin. Ethet e gjakut e kishin kapur. Dridheshin duart e bashkë me to dhe arma, e bashkë me të dhe plumbat, që binin kuturu në qoshen e bilardos ku ndodhej viktima. Disa prej tyre kërcyen dhe në tavan, duke bërë vrima në suvatimin e butë të tij.
Dikur, në një moment, qenia e tij mori përgjegjësinë për veprimin, që kishte kryer, përgjegjësinë për rrezikun që i kanosej. Ndoshta deri këtu i kishte bërë llogaritë, deri te vrasja. Më tej, do t’ja linte rastësisë dhe instiktit, se ç’duhej të bënte. Hodhi armën, që ashtu duke rënë lëshoi dhe një plumb,një krismë tjetër, një britmë të fundit. Me siguri, pak minuta më vonë, ajo do të sekuestrohej në cilësinë e provës, si dëshmitare dhe fajtore në të njejtën kohë. Pikërisht, në ato momente, kur njerëzit po shihnin pushkën e rënë përdhe, kur disa ishin shtrirë përdhe të lemerisur e disa vrapuan pas tij për ta kapur, vrasësi qe zhdukur. Mjeti vrasës nuk i shërbente më, përkundrazi, mund ta pengonte. Duke ikur, djali e kuptonte se kishte ngritur siparin e një loje të rrezikshme, me vrasje e kundërvrasje, që mund të vazhdonte deri në dhjetë brezni të tjera. Vdekja do të sillej si kuçedër në ato dy fise, duke ngrënë vazhdimisht koka njerëzish, nëse nuk do të dilte ndonjë burrë trim dhe i mençur, që të vriste kuçedrën.
Lajmi i vdekjes u përhap me shpejtësi në fshatin malor me rreth 200 shtëpi. Policia kishte ardhur në vendin e ngjarjes, kishte marrë dëshmitë nga të pranishmit, kishte sekuestruar provat dhe armën e krimit dhe ishte vënë në ndjekje të vrasësit. Po binte muzgu e në dy kampet, që ishin ng ai njëjti fshat, tashmë në armiqësi kishte rënë qetësia. Ajo vetëm nga jashtë dukej e tillë, pasi nga brenda zienin plane mbrojtje e sulmi. Shtëpitë e tyre nuk ishin larg në distancë, vetëm një përrua i ndante. Një përrua malor, që hera herës fryhej nga shirat, por që pishat e shpeshta e të larta, të përforcuara me shkurre dëllinjash, arrinin t’ja ulnin vrullin dhe inatin. Atëherë, vërtiku i dallgëve binte, ujrat qetësoheshin, përqafoheshin me drunjtë, gurët e brigjet dhe shkonin tutje, duke j’u bashkuar lumit.
Te fisi i viktimës, me mbiemrin Çeliku, kishte më shumë lëvizje. Shtëpia e re, dykatëshe, sikur kishte ulur kokën në zi. Ishte vjeshtë dhe pemët rreth e rrotull kishin ulur degët nga pesha e kokrrave. Dy dhomat e katit të poshtëm ishin plot me njerëz. Në njërën prej tyre ishin mbledhur gratë që vajtonin dhe trupi i djalit të vrarë në mes, kurse në tjetrën ishin burrat e fisit. Burrat e fisit vinin për ngushëllim valë valë, si batica dhe zbatica e detit. Herë vinte një grup i madh e mezi gjenin vend për tu ulur e herë tjetër mbeteshin më pak njerëz, derisa të vinte vala e re. Prisnin sa t’u vinte kafja e mortit dhe pak minuta pasi e kishin mbaruar, kërkonin leje për tu ngritur.
Për të mira pas sodi! Herë tjetër, në gëzime t’ju vijmë! Djali qoftë i xhenetit! Paçi me jetë të tjerët! Gjithsecili formulonte një shprehje në mënyrën e tij, që të zbuste sadopak dhimbjen e asaj plage, që aq papritur qe hapur në trupin e shëndoshë të familjes Çeliku. Ata, jo vetëm që duhej ta përballonin dhimbjen, por të bënin dhe varrimin të nesërmen, të prisnin dhe njerëzit, që do të vinin për ngushëllim në ditët e ardhshme.
Teksa shumica e tyre dukeshin të përmbajtur, me një dhimbje, që përpiqeshin ta qetësonin me një shtrëngim të lehtë buzësh, njëri prej tyre, i shkurtër dhe me mustaqe po të shkurtëra, kishte marrë një automatik me vete. Buzët e plasaritura, si nga një ethe e brendshme, shprehnin një padurim.
-Ç’prisni? – po u thoshte të tjerëve. – Merrni dhe ju armët! Askujt nuk i kemi rënë në qafë, por as nuk i durojmë të na bien. Le të shkojmë që sonte, pa u ftohur gjakrat!
– Avash o trim, se nuk bëhen punët me të ngutur! – foli një më i vjetër, që ishte ulur si në krye të vendit.
– Po ata që na vranë, pa të ngutur i bënë punët?
– Unë nuk them t’i falim, – foli sërish më i moshuari, po sonte sikur nuk ka kuptim.
Argumente pro dhe kundër vazhduan për orë të tëra, derisa sytë e të gjithëve u drejtuan te më i vjetri, por dhe më i mençuri i tyre. Jo se të tjerët kishin folur para tij në mungesë respekti, por ai gjithnjë preferonte të dëgjonte, para se të thoshte verdiktin e tij, që pothuaj në asnjë rast nuk ishte kundërshtuar. Njerëzit e dinin, që ai i kishte kaluar me kohë të tetëdhjetat, por trupi i tij i thantë nuk e pasqyronte këtë. Aq më tepër mendja, memorja, sytë e mprehtë, që vetëm ishin kalitur në kudhrën e viteve.
Plaku i ndjeu shikimet e të tjerëve, sikur t’i shponin mishin. Fërkoi pak mustaqet, që përfundonin me një kthesë të vogël përpjetë, si të fitonte dhe pak kohë. Jo se nuk e kishte ditur, që do të vihej në këtë sprovë, që nga momenti që dëgjoi lajmin, por vendimi do të ishte tejet i vështirë. Krenaria e fisit me llogjikën, qetësia me ngasjen, hakmarrja me faljen, ishin ngërthyer keqas. I’u duk vetja, si një gjeneral, që po vendoste për betejën e rradhës. Një fjalë e tij, e papeshuar mirë, mund t’i çonte ata njerëz peshë, të merrnin armët e të vrisnin ç’të mundnin, ku natyrisht vdekja nuk do të kursente as palën sulmuese.
Përgjigjja po bëhej gati. Nga lëvizjet e laringut, dukej që ajo po zbriste, apo po ngjitej drejt gojës për tu artikuluar e komunikuar.
Sonte nuk duhet! – foli plaku. Kaq tha ai, vetëm tre fjalë. Tre fjalë që u endën për minuta të tëra në ajrin e dhomës të mbushur me tym duhani, u përplasën me muret e dhomës dhe që po bluheshin nga mendjet e të pranishmëve. Ata e dinin që nuk kishte më koment. Thjeshtë mund të kërkonin ndonjë sqarim të mëtejshëm. Nëse do të kundërshtohej nga shumë njerëz, plaku i mençur nuk do të zihej në muhabete shterpë me to. Do të linte kryet e vendit dhe do tu lutej, që të mos e pyesnin më herë të tjera, duke i lënë vendin një tjetri.
Vetëm burri shtatshkurtër i fillimit, guxoi ta ngasë bisedën dhe pak, me një pyetje të thjeshtë.
-Pse jo sonte? Po kur atëherë?
A thua qëlloi e rastësishme, apo burri shtatshkurtër të ishte aq i zgjuar, sa që tri fjalëve të plakut të mençur, t’ju adresonte dy pyetje të thjeshta, po me nga tre fjalë të vetme, si të qëllonte me dy breshëri të shkurtëra?
Do të kishte shumë dëshirë, që kallashi, që kishte marrë me vete, të këndonte që atë natë, qoftë dhe një këngë të vetme.
-Le t’i kryejmë ritet e të vdekurit, – tha i moshuari dhe pastaj shohim e bëjmë. Do të mblidhemi sërish për këtë punë.
Askush nuk foli më, bile as dhe babai i djalit të vrarë, që dukej i tromaksur nga kjo goditje fatale, që kishte marrë asaj dite. Ja tek ishte aty, mes tyre, i pazoti për të gëlltitur gjëmën, i pazoti për të fshirë një pikë loti, që po shkëputej nga syri, si nga një shkrep i lartë.
I dukej se djali do t’ja behte në çast e do të pyeste, se përse qenë mbledhur gjithë ato burra atë natë. Do të vinte si çdo herë tjetër asaj vjeshte të mbarë e do të thurrnin projektet e së ardhmes. Shkollimi i lartë, shtëpia, po pse jo të pasuara dhe nga një martesë e qëlluar. Por të gjitha këto projekte kishin vdekur njëherë e përgjithmonë, bashkë me trupin e djalit, që prehej te dhoma e grave, që tashmë vajtonin me zë të mekur.
Burrat ishin mbledhur atë natë dhe në fisin e vrasësit, me mbiemrin Çobani. Mesa duket, mbiemri i tyre u kishte mbetur për faktin se ishin shquar për blektori në breza. Nuk ishin pak, por 35 familje. Me të dëgjuar lajmin, ata ishin tubuar në këtë shtëpi trekatëshe të ndërtuar me gurë të gdhendur, këtu e gati dyqind vjet më parë. Një dhomë e madhe, me përmasa diku tek tetë me gjashtë metra, mund të nxente pa frikë rreth dyzet burra, po të ishte nevoja.
Familja e Fahri Çobanit ishte në gjendje të mirë ekonomike. Djemte kishin punuar jo pak kohë në dhera të huaj, kurse në shtëpi kishin një tufë me mbi 200 kokë të imta. Dy shtëpi të reja ishin ndërtuar pranë të vjetrës. Dhe kjo e fundit nuk u kishte shpëtuar ndryshimeve, përveç dhomës së madhe të miqve. Fahriu u qe lutur, të mos ja cënonin dhe djemtë e kishin respektuar vendimin e të jatit. Nuk kishte kolltuqe në të, as tapete në forma dhe madhësi të ndryshme. Një qylym artizanal, me motive popullore, mbulonte dhomën tej e tej. Sipër tij dhe anash kishte lëkurë të mëdha delesh, të buta, të pastra borë, thua në to nuk shkelte këmbë njeriu. Një ngrohtësi konstante, që vinte nga oxhakun e bënte më të këndshëm qëndrimin brenda. Por këtë rradhë nuk kishin ardhur për tu kënaqur dhe argëtuar, siç do të donin në fakt.
-Mirëse keni ardhur o burra, vëllezër e kushërinj, – foli Fahriu, i zoti i shtëpisë. – Do të kisha dashur fort, që kështu të ishim mbledhur për dasmën e atij haramit, e jo për një rast të tillë.
-E mira dhe e keqja vllazën janë, foli një burrë, që qëndronte si në krye të valles. Ai sapo mbaroi së dredhuri një cigare të trashë dhe u lëshoi të tjerëve kutinë, që dukej si e larë në flori. Qeleshja e bardhë, një orë e vjetër e markës “sarkisuf”, që i varej nga qafa dhe rrobat e një mode të vjetër, por gjithsesi, veshur me shije, të jepnin përshtypjen e një plaku të urtë e të dijshëm.
-Po bre, Hamit vëllai, ishim rehat e mirë dhe ja tani, kjo sprovë e këto telashe! U vuna dhe ju në siklet. Pak i keni hallet tuaja, të mbani dhe këtë hallin tim në në kurriz. Po i’a pata dhënë porositë bre! Mos tek loja e bixhozi, mos te pija, mos këtu e mos andej! Po këta të rinjtë dhe nuk të dëgjojnë ndonjëherë. Ja tek na e solli belanë në derë!
Burrat thithnin kafenë dhe duhanin e fortë . Atyre që u takonte me folë, përpiqeshin të mendonin diçka të mençur për të thënë, por në këtë situatë të krijuar, vështirë të gjendej fjala e duhur. Oxhaku ndodhej në mes të murit, karshi derës. Dukej se ulja e njerëzve në krye, në mes, apo në fund të konakut, përkonte me moshën, mençurinë dhe peshën e fjalës, që kishte secili prej tyre në valle.
-Ne jemi fis i madh e nuk i’a kemi frikën askujt,- foli dikush nga mesi, me një xhaketë të zezë e vetulla të trasha. Ai që e quanin Hamit, ktheu kokën.
-Nuk është puna, fis i madh, apo i vogël. Populli thotë se atje ku të kërrus Kanuni, duhet me qëndru. Ne jemi në faj dhe nuk na takon me e mbajtë kryet nalt.
– E atëherë, çka duhet të veprojmë?- pyeti burri me xhaketë të zezë.
– Ja, për këtë kemi ardhë. Të gjithë le të shprehen, por unë, meqë e mora fjalën, them të çojmë një plak sipas zakonit, të na falin gjakun.
– Ata do të na e marrin për dobësi, – tha njëri.
– Ata nuk na e falin gjakun, – tha një djalë i ri.
– Ne nuk do të rimë të ngujuar, sa tu dojë qejfi atyre, – shtoi një tjetër.
– Mosni pa rradhë! – foli një burrë, në krah të Hamitit, ndër më të vjetrit të fisit. – I kemi prishë krejt rregullat e konakut. Njëri flet, të tjerët dëgjojnë! Të flasim të gjithë me rradhë. Sot ne kemi mbetë, si ai jetimi pa nanë e pa babë, as me shtet, as me Kanun. Meqë armët u derdhën dhe shteti u derdh në nëntëdhjetë e shtatën, unë them të çojmë një njeri për të na falë gjakun. Do të thoni ju, se është e kotë, ani, ne le të bëjmë tonën. Ndoshta ngaqë askush nuk kishte ndonjë mendim, apo ide më të mirë, ndoshta ngaqë shkoi vonë dhe deshën të marrin një sy gjumë, askush nuk e kundërshtoi mendimin për të dërguar një plak nga një fis tjetër, si ndërmjetësues për dy palët në konflikt.
Pas dy ditësh, njeriu i dërguar për ndërmjetësim u kthye në fis për të dhënë rezultatin. Nga vetë fytyra e tij, disi e mërzitur, burrat e kuptuan, se nuk kishte pasur sukses. – Hë për hë, nuk mund të shpresohet gjë, – tha ai. – Vrasja pa ndonjë shkak të dukshëm, në një vend publik, e për më tej, plumbi tjetër mbi trupin e të ndjerit, e rëndojnë mjaft problemin. Vetëm në një pikë ramë dakort, që fisi është i lirë të lëvizë dhe duhet të ngujohet vetëm familja.
Tre ditët e para të ngujimit qenë tepër të vështira për familjen e Fahri Çobanit. Ishin jo pak, por 15 rob, të bllokuar në kullën dyshekullore, pleq, të rritur, gra dhe fëmijë. Mëngjezi i ditës së parë gdhiu i përgjumur, i zymtë, ngarkuar me re të rënda e të zeza, që pritej të shkarkonin nga çasti në çast. I pari u ngrit Fahriu, i zoti i shtëpisë, që thuajse nuk kishte vënë gjumë në sy. Lëshoi vetë një kafe në xhezven e vogël dhe e hodhi në filxhan. Pas tij u ngrit Sula, djali i tij më i vogël. Kishte mbaruar klasën e tetë dhe nuk donte të vazhdojë më tej.
-E ç’më duhet më tepër?- u thoshte shokëve, kur e pyesnin. – Kam ndërmend të shkoj në Itali dhe aq shkollë më mjafton. Por dhe atje mos me shku, punën time unë e kam. Vërtet Sula e kishte punën dhe po të qëndronte këtu. Ishin rreth 200 kokë dhi e ftuja, që prisnin Sulën, t’u hapte derën e stallës. Eh, si dilnin ato lozonjare! Si kërcenin e i vinin Sulës rrotull, duke e ngacmuar me brirë rreth kurrizit! Nxitonin të dilnin secila prej tyre më parë. T’u gëzoheshin dritës, agimit, bistakëve gjithë lëng të pyllit, ti kapërthenin brirët me njëra tjetrën e prapë të mbeteshin shoqe të mira mes tyre. Në darkë zbrisnin poshtë malit me zilka, me blegërima, me barkun e mbushur e gjinjtë plot qumësht, që prisnin të shkarkoheshin, duke mbushur kova të tëra.
Sula u hodhi një grusht uji syve, dhe një, dhe një tjetër. Gjumi u tremb, u tret dhe u largua. Pa orën. Akoma nuk kishte shkuar te gjashta. Ai ishte i ri dhe bisedat e burrave nuk i kuptonte të gjitha. E dinte, që pas asaj ngjarje, shumë gjëra do të ndryshonin e jeta nuk do të ishte më si më parë. Ah, vëlla, ç’na bëre, gati thirri me të madhe. Ç’tu desh ajo punë? Kishte dëgjuar që ngujimi nuk përfshin djalin 16 vjeç, moshë kur ai mund të varte pushkën krahut. Ndërkohë, Sulës i duheshin dhe gjashtë muaj për ta mbushur atë. Po tani, a vlente ai nen kanunor për kohërat moderne?
Ta pyes babën njëherë! U afrua ngadalë te dhoma ku flinte i jati. E dinte që mbrëmë kishte qëndruar gjatë e ndoshta e kishte kapluar gjumi. Porsa hapi derën me kujdes, dalloi Fahriun me filxhanin e kafesë përpara. Nuk e dinte nëse e kishte pirë kafen të gjithën, apo mund t’i kishin mbetur akoma dhe pak gllënjka për ti thithur.
-Ti Sulë je?
– Po baba. Erdha të të pyes për mua…unë… a dhe unë…? Ndonëse fjali pa lidhje e të copëtuara, siç kishte qenë gjumi i tyre i mbrëmshëm, babai e kuptoi. Bile dhe pa folur e dinte arësyen e ardhjes së djalit. Gjatë gjithë natës, në ato copëza kohe, kur gjumi vinte ndër qepalla, trembej dhe ikte, Fahriu kishte bluar mendime të frikshme, absurde, që do të donte të mos ndodhnin kurrë. Dhe zëri dukej i lodhur, kur shqiptoi përgjigjen, sikur vinte nga një humbëtirë e largët.
-Po Sulë, dhe për ty vlen. Normalisht, për ty nuk duhet të jetë kështu, por nuk është në dorën tonë.
– Po dhitë baba?
– Dhe ato do të ngujohen o Sulë.
Babë e bir nuk folën më, pasi e ndjenin, që zëri do t’i tradhëtonte po të vazhdonin dhe pak.
Sula doli jashtë. Ca pika shiu trokitën të parat dhe më pas u shtuan. Ai ndenji pak nën to. Se ç’kishte një nxehtësi atë mëngjes tetori, ndonëse kishte filluar të freskohej. Nxehtësia i vinte nga brenda, nga shpirti, nga zemra dhe i dukej sikur kishte nevojë për ato sumbulla të mëdha shiu, që binin nga kushedi sa kilometra lart. Flokët u njomën shpejt e ai futi gishtërinjtë në to, duke i brazduar në vend të krëhërit. Më pas, lëvizi për te dera e stallës. Bagëtia e kishin diktuar dhe po prisnin aty, të ngjeshura te dera, që ai t’u jepte lirinë e zakonshme mëngjesore. Po Sula u fut në stallë dhe mbylli derën nga brenda. Filloi t’i shohë të gjitha, një nga një. I thirri të gjitha me emër, si mësuesi kur bën apelin e nxënësve. Sa ndjenin emrin t’u përmendej, ato blegërinin lehtë, si të konfirmonin praninë e tyre.
Sula mund të ishte brezi i fundit i fisit Çobani, që po merrej me blektori dhe e meritonte me të vërtetë këtë mbiemër të bukur e të dashur. I kishte rritur që keca të vegjël këto ngatërrestare, prandaj u’a falte ndonjë paudhësi të vogël dhe në darkë bëheshin hallall. Kaluan 20 minuta. Ai apel i çuditshëm dhe jo i zakontë mbaroi. Kishte pesë minuta që ishte shqiptuar dhe emri i fundit dhe ai prapë nuk po hapte derën. Dhitë u habitën. Sytë e tyre të mëdhenj, sikur kërkonin arësyen e një vonese të tillë dhe normalisht prisnin një përgjigje.
Më në fund Sula foli. Foli me një zë, që ishte tamam në kufirin mes normales dhe qarjes.
-Dhitë e mia të dashura! Që sot e tutje, për mua dhe për ju fillon robëria. Nuk ka më as mal, as pyll, as kullotë, nëse nuk doni, që unë, Sula, komandanti juaj, të mos vritem gjëkundi.
Dhitë tundën kokat. Ato shakaxhesha e grindavece e kuptuan, që ishte fjala për diçka të rëndësishme, të pandodhur më parë. Zgjatën qafat, si për të dëgjuar më mirë, e një mori zilkash në tone të ndryshme, u përhapën në ajrin e stallës, të rënduar paksa nga amonjaku. Sytë e tyre u bënë më të mëdhenj e të trishtuar. Sula u trondit më shumë akoma. Le t’i nxjerr, të paktën në oborr, mendoi. U hapi derën, por ata nuk tundeshin nga vendi, si të kërkonin sqarime të reja për sa kishte ndodhur. Vetëm kur sërish u bëri shenjë të lëviznin, ato dolën një nga një, pa u shtyrë, pa atë gëzimin e gjallërinë e djeshme.
Të fundit u zgjuan fëmijët. Ishin gjashtë fëmijë të dy vëllezërve më të mëdhenj të Sulës. Katër ishin në shkollë, nga e para, te e katërta, kurse dy më të vegjël nuk kishin filluar akoma. Fillimisht fërkuan sytë me gishta për të larguar gjumin e pastaj, me ato doçkat e vogla, të bashkuara me njëra tjetrën u hodhën pak ujë fytyrave. Mëngjesi i tyre ishin fetat e bukës, ngarkuar me djathë, vezë e reçel. Pastaj morën nga një misër të zier në një tenxhere aty pranë. Si i mbaruan dhe ato, filluan të bëjnë gati librat, lapsat e fletoret, t’i fusnin në çanta e më pas të niseshin për në shkollë. Prindërit e tyre, dy djemtë e mëdhenj të Fahriut, i ndoqën me vëmendje. Donin t’u thonin që në fillim, që të mos bëheshin gati, po sepse u pëlqente t’i shihnin kalamajtë në atë ritual të zakonshëm. Bile, asaj dite ata sikur dukeshin më të zellshëm se zakonisht. Njeriu që kishin dërguar te gjakësi kishte këmbëngulur mjaft, që të paktën fëmijët të përjashtoheshin nga ngujimi sipas kanunit, por çdo gjë kishte qenë e kotë. – Ne, kishin thënë, ato, do të vrasim këdo, që del nga shtëpia e tyre, qofshin këta dhe fëmijë. I vetmi lëshim është, se nuk kemi punë me fisin.
-Beni, Visi, lerini çantat! Sot nuk do të shkoni në shkollë!
– Po ne? – thanë dy të tjerët, që nuk u ishte përmendur emri.
– Po, dhe ti Manjola me Turin nuk do të shkoni në shkollë!
– A vetëm sot baba?- pyeti vajza me emrin Manjola, që ishte më e madhja e shkollarëve.
– Sot dhe ca ditë të tjera, sa të sqarojmë një problem, që na ka dalë.
Vajza uli çantën e një ndjenjë mërzie i’u pasqyrua në ballin e lartë e të zgjuar. – Disa ditë janë shumë baba. Mësuesi na thotë, se fillimi i mbarë është gjysma e punës.
-Ashtu bijë, ashtu, po do të rregullohen punët shumë shpejt.
– E dini ç’do të bëjmë? – tha djali me emrin Visi. – Ti Manjola, bëhu mësuesja dhe ne do jemi nxënësit e tu.
– Mirë e ka Visi,- foli Beni, të cilit i pëlqeu mjaft propozimi i hedhur. – Manjola, të betohemi, se do të jemi nxënës të urtë e të mirë.
– Mirë, pranoi vajza, po mua kush do të më mësojë?
– Ua, vërtet, ne harruam për ty! Mëso vetë ti Manjola, se je e zgjuar. Pyeti prindërit ndonjëherë!
– Mirë atëherë, – u ngushëllua vajza. – Zini vendet! Mësimi ka filluar! – deklaroi ajo me një ton solemn. Pas pesë minutash ata kishin rregulluar dhomën e fëmijëve, si një klasë të vërtetë, kurse Manjola, mësuesja e posa emëruar, diç po u shpjegonte të tjerëve. Dhe dy më të vegjëlit, ata të kopështit kishin ardhur për të dëgjuar.
Tre javë kishin kaluar, kishte hyrë e katërta. Gati po mbushej muaji. Një natë të errët, pa yje, dy djemtë e Fahriut u përshëndetën me familjen dhe u larguan për në Itali. Babai vetëm ju tha,”Zoti ju ndihmoftë!” dhe sytë i’u mbushën me lot. Kishte frikë më shumë për to, se për veten e tij. Druhej, se mos dora vrastare e hakmarrjes kapërcente detin dhe i merrte jetën ndonjërit prej tyre.
Miqtë e shokët u kishin ndenjur gjithë kohën pranë. U tregonin të rejat e ditës në fshat, apo dhe të qytetit, kur ndonjëri prej tyre zbriste atje. U bënin pazarin, u ndihmonin për punët e stinës. Bile një kushëri i gjindshëm i nxirrte dhitë shpesh në kullotë. Një nga mësuesit, që binte si rreth miku i familjes së tyre, kishte ardhur disa herë për të ndihmuar fëmijët.
-Nuk kanë rënë aspak në mësime, – thoshte ai i kënaqur. – Bile, janë më të mirë se ata të shkollës.
Kjo i gëzonte pa masë fëmijët e ata i përmbushnin më së miri të gjitha detyrat, që linte mësuesi.
Në një nga netët e errëta dhe pa hënë u dëgjua një trokitje në derë. Ishte vonë e nuk prisnin njeri në atë orë. – Kush është? – pyeti Sula nga ana tjetër e derës së oborrit.
-Hape, jam unë Almiri. Ishte zëri i vëllait, që para një muaji kishte vrarë shokun e tij. E shtyu për pak momente idenë për ta hapur menjëherë. Babai kishte thënë, se pa pyetur atë, porta nuk do të hapej për asnjë arësye. Të shkonte t’i thoshte njëherë. Por nuk qe nevoja, pasi babai ishte afruar vetë. Që nga ajo ditë ai mbante një revolver të mbushur për çdo rast.
– Kush je ti? – pyeti Fahriu, kur trokitja u përsërit dhe njëherë!
– Jam unë, Almiri, baba.
Fahriu u mendua një copë herë, aq kohë sa dashuria dhe malli për djalin u kacafytën me atë bela aq të madhe, që i kishte sjellë familjes.
-Hape! – i tha Sulës, kurse vetë u tërhoq në një qoshe. Kuisja e lehtë e derës, që ndoshta duhej vajisur paksa dhe një hije u fut brenda. Sula e përqafoi i pari të vëllanë, por disi më thatë se zakonisht. Jo se nuk donte, apo donte të sillej ashtu. Ideja se vëllai kishte vrarë shokun e tij dhe pa ndonjë arësye të fortë, se ai qe shkaku për atë izolim total të familjes, e ngrinte në çast çdo ndjenjë ngrohtësie vëllazërore, që buronte nga zemra.
– Hyni brenda! – foli babai, kur dera u mbyll me të njejtën kuisje. Brenda pak sekondash, dhjetra mendime nga më të çuditshmet, absurdet, të kundërta, deri në skaj, u kacafytën në trurin e Fahriut, përfshirë këtu dhe vrasjen e djalit me dorën e tij. Na e nxiu jetën ky harram, sikur i foli vetes. Tamam atëherë, kur i kishim vënë punët për vijë. Ta vrisja me dorën time e të liroja familjen!
Por sakaq ndjenja atërore qëndronte heroikisht në mbrojtje. Ajo i kujtonte Fahriut, se si Almiri, dikur 15 vjeçar, sa Sula sot, shkonte maleve të Greqisë, në borë e akull, mes plumbave të ushtarëve grekë. Dy herë kishte ardhur në shtëpi me trupin e gjakosur. Dhe sa herë me para në xhep për familjen, para që mbanin aromë djerse, gjaku e rrezikun e vdekjes. Saherë Fahriu lutej në vetmi, që Zoti ta mbronte fëmijën e tij nga rreziku.
-Futuni brenda! – foli sërish Fahriu, kur pa që hija nuk po lëvizte. Atje në dritën e dhomës, ai e pa djalin e tij, gati si një kufomë. I parruar, i pakrehur, i pudrosur nga pluhuri, me rroba të çjerra vende vende, e me shenja plagësh, që nuk dihej nga e kishin origjinën. Mbase po ta vriste, siç kishte menduar një moment të vetëm, nder do ti bënte, për ti dhënë fund atij tmerri, që s’kishte nevojë të tregohej e komentohej.
– Ju mora në qafë të gjithëve! – u shkreh djali në vaj dhe gjeti gjoksin e Fahriut, si më të përshtatshëm për mbështetje. – Më mirë të kisha vrarë veten dhe unë!
– Ju mora në qafë! – thoshte dhe qante. Qante dhe trupi fërgëllonte, si një gjethe në vjeshtë, që pret erën e parë për ta marrë. – Nuk mundem më! Një muaj i fshehur si lepur. I frikësuar dhe i mallëzuar për të parë një njeri. Dy tre herë jam matur t’u jap fund vuajtjeve. Vuri gishtin tregues të palosur sipër kokës, te tëmthat, si të thoshte, se për këtë mjaftonte dhe një shkrepje e vetme. – Vetë do të shpëtoja dhe ju do t’ju liroja.
Vetëm atëherë Fahriu e mbështolli në krahëror, me një gjest, që i falte të gjitha, bile i erdhi zor për mendimin e tij të mëparshëm. – U bë, çfarë u bë, tani nuk kthehet mbrapsht. Burrat nuk qajnë. Hajde ulemi dhe e marrim më shtruar punën! Ndërkohë u afrua dhe e shoqja e Fahriut dhe e mbështolli djalin, duke dënesur gati me zë.
Dy orë më vonë djali nuk njihej më nga i pari. Kishte bërë banjë, hequr mjekrën, krehur e veshur sportiv.
-Të gjitha m’i tregove, tha Fahriu. Atë më kryesoren, jo. Përse e vrave?
-U zumë baba dhe kaq!
– Si u zutë dhe kaq? Nuk është shpjegim ky.
– Epo, si ta them, i pati folur një vajze, që unë e doja.
– Dhe pastaj, vritet njeriu për kaq gjë?
– Po ai e dinte lidhjen tonë. Pastaj, në fakt nuk desha ta vrisja, por vetëm ta trembja, pasi ai kishte thënë, se prapë do ti flas. Kishte folur keq për mua, se nuk qenkam unë i denjë për atë vajzë. Dhe ja ku përfunduan gjërat.Po nuk e di, se si mu nxeh gjaku dhe çdo gjë u bë tym e mjegull. Si një komandë jashtëtokësore, dikush më urdhëronte, qëllo, qëllo! Dhe unë bëra atë që bëra. Sot e kësaj dite më duket krejt e pabesueshme.
– Djalli të ka urdhëruar bir! Ai nuk do paqe e lumturi mes njerëzve.
– E di, e di. Vetëm një natë do të ri këtu. Më ndjekin hasmit, por dhe policia më gjurmon kudo. Do të iki në Itali dhe që aty ndoshta dhe më larg. E di, se dhe po të dorëzohem, pala tjetër do të kërkojë të marrë hak. Një Zot e di, në do të takohemi më ndonjëherë. Shumë telashe ju kam sjellë.
Babai deshi të thotë, që krahas shumë të tjerash dhe fëmijët kanë mbetur pa shkollë dhe dhitë pa çoban. Një ditë hasmit kishin ndalur mësuesin, mikun e tyre dhe i kishin thënë të mos dukej më këtyre anëve. Një javë më vonë kishin kërcënuar në pyll kushëririn që kulloste bagëtitë.
-Mos do të hash ti plumbin, që kemi bërë gati për tjetrin? – i kishin thënë. Që nga ajo ditë dhitë kishin konsumuar brenda dushk e tagji, që kishin mbledhur verës. Bile dhe pak borxhe që merrnin hera herës, kërkonin kokën e ndonjë dhie si kurban. Deshi t’ia thotë djalit të gjitha këto, por preferoi të heshtë. E çfarë pastaj?! Ta mërzis dhe më? Nuk e shihte të udhës një gjë të tillë.
Djali qëndroi dhe të nesërmen, siç pati thënë. Ditën rrinte i vetmuar, përveç kur hanin bukë e bisedonin diçka. U binte dhomave cep më cep e shihte nga dritaret. Tamam burg i dukej, bile ca më i rëndë. Ajri dhe jeta tej atyre dritareve ishte liria, që e kishte braktisur, që në momentin e vrasjes.
Për një moment doli në oborr dhe pse ishte ditë. Ai e dinte rrezikun, që kishte një dalje e tillë. Sytë e palës tjetër përgjonin në çdo moment e në çdo cep. Ashtu me të shpejtë hapi derën e stallës dhe donte të shikojë tufën e dhive. I kujtohej ai moment kur patën biseduar me një mik të familjes dhe patën blerë jo pak, por njëqind kokë njëherësh. Almiri pati punuar tre sezone rresht në Greqi, në vjelje të ullinjve dhe kishte fituar paratë për t’i blerë dhitë. Në fillim i kishin blerë keca të rritur, apo ftuja. Ca kohë pati shkuar dhe vetë me to, derisa u rrit Sula, vëllai i vogël.
Dhitë u trembën dhe u mblodhën në një qoshe. Ndoshta nga hapja me vrull e derës, ndoshta ai ishte i huaj për to, pasi kishte kohë që nuk ishin parë. Kaq mund të ishin arësyet. Ato ishin të zgjuara, por jo aq sa të kuptonin, se personi që sapo hyri të ishte shkaku i ngujimit dhe i pakësimit të tyre. Doli. Nuk mund të qëndronte më gjatë përballë vështrimeve të tyre të pafajshme. Hyri sërish brenda dhe u afrua te dritarja.
Vjeshta nxitonte në misionin e vet, vjeljen e frutave, rënien e gjetheve, për ti lënë vendin dimrit. Degët e mollës qenë afruar drejt dritares. Njerëzit kishin harruar, që ti vilnin e ata ishin tejpjekur. Ishte një harresë e madhe, e përgjithshme, sikur koha kishte ngecur në vend e nuk bënte përpara. Një kokërr mollë u këput para syve të tij, ra poshtë e u nda në dysh. Ashtu qe këputur trupi i djalit të vrarë. Ashtu mund të këputej dhe vetë ai një ditë nga një tytë arme, që nuk dihej nga mund të nxirrte kokën tinëzisht. Atëherë raportet mund të ndryshonin. Të ngujuarit bëheshin përgjues e përgjuesit të ngujuar. E ky këmbim vendesh, kjo lojë fatale, mund të luhej deri në rrallim e shkretim total fisesh.
Në mbrëmje vonë ai iku. Iku në terr, ashtu siç pati ardhur në terr. U përshëndet me prindërit dhe i puthi fëmijët e vëllezërve që flinin. T’ju puth xhaxhi… ! Zëri i’u mbyt, pa kapërcyer pragun. Ndjeu ti njomen vatrat e syve e ca fjalë dukej, që mbetën të pathëna. Ndoshta do të kishte dashur të shtojë togëfjalëshin “për herë të fundit”. Errësira e përpiu të tërin. Një gur i rrokullisur pa dashje, një angullimë qeni e pasuar nga disa qen të tjerë të lagjes e prapë qetësi.
Askush s’do ta njihte shtëpinë e Fahri Çobanit pas dy vite ngujimi. Porta e hekurt ishte ndryshkur e boja rënë vende vende, si një lëkurë e djegur nga dielli. Lulet, që më parë ishin krenaria e familjes, qenë tharë e mbetur si shkopinj. Ca ferra zgjateshin nga të dy anët e përqafoheshin diku përmbi derë, si ti gëzoheshin asaj harrese të dorës njerëzore për ti hequr që aty. Rrallë, shumë rrallë trokiste ndonjë i afërm, për t’u thënë apo për t’u dhënë diçka. Secili kishte hallet e tija. Kohët po vinin të vështira e burrat ishin derdhur në dhera të huaj. Gratë zeza mezi mbanin gjallë votrat e tyre.
Dera e jashtëme trokitit tre herë. Fahriu doli ta hapë. Tashmë qe bërë zakon, që trokitësi vëzhgohej nga një vrimë sekrete në derë, e pasi dallohej kush qe, lejohej apo jo lëvizja e mëtejshme e tij. Në vrimën e syrit magjik dalloi një burrë dhe një mushkë e ngarkuar pranë tij. Kafsha priste të lehtësohej nga tre thasët, që preheshin në kurrizin e saj. Po, vërtet, Fahriu kishte porositur një kushëririn e tij për një ngarkesë mielli. Hynë brenda dhe e shkarkuan që të dy. Një tis i hollë mielli u spërkati rrobat dhe ata u shkundën aq sa mundën. Mushka tashmë e lirë, filloi të kërkojë barin nëpër oborr, kurse pronari i saj po rregullonte litarët e shpërndarë mbi samar.
-Grua! – i foli Fahriu të shoqes. Dhe kur ajo akoma nuk po i përgjigjej, ai e thirri sërish, me zë pak më të lartë. – Grua, moj!
– Erdha, erdha! – u dëgjua zëri i gruas, pastaj hapat e saj, e së fundi u shfaq ajo vetë. Vetëm tani Fahriu po e shihte me vemendje, që gruaja e tij nuk kishte mbetur as gjysma e asaj që kishte qenë. Si një korrezion natyror, halli i kësaj familje po e treste gruan ditë për ditë, duke i prerë oreksin, shtuar rrudhat në fytyrë e përgjysmuar peshën. Për herë të parë provoi një ndjenjë të veçantë dhimbsurie, që nuk kishte qenë kaq prezente, madje as në vitet e para të martesës. Kishte dëgjuar, që në pleqëri shtohet dashuria mes bashkëshortëve. Të ishte kjo arësyeja, apo gjendja e mjeruar në të cilën po e shihte? Apo që të dyja sëbashku po i sillnin këtë ndjenjë vetqortimi, se duhej t’i kishte ndenjur më pranë gruas së tij, sidomos në këto dy vitet e fundit?
Po të mos kishte qenë kushëriri pranë, ishte gati t’i hidhte krahun rreth qafës e shpatullave, si një gjest dashurie, që rrallë e kishte bërë më parë. Dhe toni me të cilin i tha, t’u sillte nga një kafe aty jashtë, ishte më miqësor e më pak urdhërues se herët e tjera. Gruaja nuk e pati të vështirë të vërente këtë ndryshim, por nxitoi të sjellë porosinë.
Për pak minuta pinë kafetë në heshtje, pastaj pyeti kushëririn: – O Zenel, po nuk na tregove sa kushtoi mielli?
-Po ti mos u ngut, he burrë! Ne nuk po ikim gjëkundi. Ma vonë, kur t’i kesh.
– Po ti tregomë o Zenel, pastaj tjetër punë është. Ti faleminderit, që ma sjell, këtë ta di shumë për nder.
– Unë e mora me 60 mijë lekë kunjtalin. Tre thasë, 90 mijë bëjnë, ti do më japish dhjetë mijë më pak.
– I do lekë, apo do të të japë një dhi?
– Si të duash ti, si të të vijë për mbarë, – tha kushëriri. Zeneli diç deshi të shtojë, por u përtyp. Deshi ta pyesi Fahriun, në e kishte marrë vesh që hasmit i kishin plagosur njërin nga djemtë në Itali. U ndal, se nuk deshi, që të ishte ai pari, që do ti jepte lajmin e keq dhe ta trondiste më shumë.
– Sulë, o Sulë! – thirri Fahriu. Eja pak këtu!
Sula u afrua me të shpejtë, si të kishte qenë diku pas shpinës së tyre. Ishte zgjatur goxha dhe koka e tij tentonte të dalë mbi atë të babait. Ca qime të verdha e të zeza ishin dendësuar në fytyrën e tij dhe ai akoma nuk kishte vendosur të hedhë briskun e parë. Mundej dhe ai të kishte ikur në Itali, por i vinte keq për të jatin e nuk e linte dot vetëm.
-Shko me babin dhe sille një dhi këtu! T’ja japim Zenelit, se na solli miellin!
Sula shkoi me hap të ngadaltë. Saherë që shkonte për të marrë një dhi i sëmbonte në zemër, si t’i hynte një gjilpërë e mprehtë në trupin e tij. Por, donte, nuk donte, ajo punë duhej bërë. Ishte i sigurtë, se edhe urdhëruesi, babai i tij, në të tilla raste kishte të njejtin siklet, si dhe ai. Në atë kohë të vështirë, ato ishin i vetmi burim jetese për to. Po të mos kishte qenë ajo tufë dhish, nuk dihej se si do të kishin shkuar problemet? Me dy djemtë e mëdhenj, bisedonin ndonjëherë në telefon, po dhe ata mezi mbanin veten, duke qenë mes dy zjarresh. Policia italiane në njërën anë, pasi ishin pa dokumente dhe frika e hasmit në anën tjetër. Dikush mund të paguhej për ti vrarë dhe atje nuk ishte asgjë e sigurtë. Një natë Fahriu kishte parë një ëndërr të frikshme, sikur një burrë veshur me të zeza, po qëllonte mbi djalin e tij. Ishte zgjuar disi i tmerruar dhe ujë në djersë. Gruas nuk i tregoi gjë për ëndrrën. Dhe pa të, ajo e shkreta ishte në pikë të hallit. Le pastaj, që kishte dëgjuar se ëndrrat e këqia nuk tregohen.
Në fakt ëndrra kishte qenë e vërtetë. Në mbrëmje, njëri nga djemtë e Italisë i tregoi se vëllain e kishin plagosur në këmbë njerëz të panjohur, por falë Zotit pa ndonjë rrezik. Fahriu e kishte mbajtur veten. E dinte se priteshin gjëra të tilla dhe lutej që gjërat të mbylleshin me aq.
Sula hapi derën e stallës. Dhitë, ato pak dhi të mbetura, nuk u afruan menjëherë tek ai, ashtu si më parë. Jo se nuk e donin më Sulën, por dhe ato sikur e dinin tashmë të vërtetën. Sëbashku me familjarët e shtëpisë ishin dhe ato të ngujuara. Ndoshta, ndoshta, ato kishin kuptuar dhe një të vërtetë tjetër. Sa më shumë zgjaste ngujimi, aq më pak ato mbeteshin. Sytë e tyre drejtoheshin tek Sula. Thua, që kujdestari i tyre, që i kishte rritur që keca të vegjël, e që aq shumë kishte bërë bërë për to, të kishte hile? Të kishte gisht në këtë tradhëti? Ndryshe, përse shikimi i djalit binte përdhe e nuk shihte drejt, ashtu siç sheh një i pafajshëm? Ashtu siç i shihte më parë xhanëm! Po tani, kujt t’ja vinte gishtin për ta marrë? Ata sy e tmerronin, e akuzonin. Ti, ti je tradhëtari! Nuk duroi më gjatë dhe doli jashtë duarbosh.
-Hë Sulë, e solle? – pyeti Fahriu.
– Jo baba, akoma! Nuk mundja! Ato nuk më duan më dhe nuk kanë pse të më duan. Mos më thuaj herë tjetër baba, të lutem! Lere që sa kanë mbetur tani, as njëzetë kokë gjithsej! Pas dy muajve nuk do të jetë më nevoja të hapim e të mbyllim derën e stallës, se vetëm plehu do ketë mbetur brenda.
Fahriu kishte tretur vështrimin diku. Pas dy muajsh do të theret, apo do të shitet dhe dhia e fundit, mendoi. Po pastaj? Deri tani të paktën, nuk i kishte borxh njeriu. Po në të ardhmen gjërat mund të rrokulliseshin keq e më keq. Ndjente se hap pas hapi po ecte, madje po rrëshqiste drejt humnerës, bashkë me familjen, pa dashjen e tij, i detyruar nga disa forca të mistershme. Duhej bërë një përpjekje mbinjerëzore për të shpëtuar familjen, nderin e gjithçka tjetër, qoftë dhe duke sakrifikuar. Në fund të fundit, le të sakrifikoj veten, i dha peshë mendimit. Sula qëndronte i përlotur pranë tij.
-Mirë de, mirë, mos qaj! Je burrë tani. Të jap fjalën, se nuk do të them më, për të nxjerrë dhi tjetër nga dera e stallës.
-E ç’rëndësi ka, në do ta nxjerr unë apo ti? – tha djali, me sytë akoma të përlotur dhe me zërin që drithërohej dhe akoma nuk i kishte fituar tonet normale.
– As ti, as unë dhe askush tjetër, nuk ka për t’i prekur më, biri im!
Ç’ditë është nesër o Sulë?
– Dhe unë i kam harruar baba. Të gjitha njësoj më duken. Dy ditë më parë, e martë, se folëm në telefon. Dje e mërkurë, sot e enjte, nesër e premte.
Të nesërmen Fahriu u la dhe u ndërrua, hoqi mjekrën, veshi një kostum, që i’a kishte sjellë djali nga Greqia dhe bëri ritin e faljes. Ndenji pak më gjatë pas faljes, në një meditim, apo në një lutje, drejtuar Krijuesit të Gjithësisë. Ku i dihej, mbase ishte hera e fundit, që falej dhe lutej. Me gruan u përshëndet tek dera, pothuaj pa folur. E mbështolli në një përqafim, që i nënkuptonte të gjitha, ndoshta dhe vetë mundësinë për të qenë i fundit. Lotët e gruas ranë në kostumin, që sapo kishte veshur, por ai nuk i ndjente dhe nuk i shikonte. Koka e tij ishte më lartë se e saja.
Sula e priste përjashta babain. Nuk e dinte tamam qëllimin e tij, por paksa po kuptonte. Kishte diçka të veçantë, solemne në këtë takim. Kjo veshje mund të bëhej vetëm për jashtë shtëpie dhe jashtë dihej se çfarë mund ta priste.
-Sulë! – tha babai. Ti më je gjendur në këtë periudhë të vështirë e duhet të më kuptosh deri në fund. Mirë, keq, kam marrë një vendim. Po dal që këtu e do të shkoj drejt te shtëpia e hasmit. Disa pleq, që i çuam për falje na i kanë kthyer prapë, le të shkoj vetë njëherë. Në më vrafshin rrugës, le të më vrasin! Të jeni të lirë, ju të tjerët. Në më falshin, Allahu i shpërbleftë! Të dhashë fjalën, nuk do ti cënojmë dhitë më, vetëm në thershi ndonjë për mortin tim.
– A të vij dhe unë? – tha Sula. – Nuk të lë vetëm! Në qoftë për tu vrarë, le të jemi bashkë, siç kemi qëndruar deri tani, të vdesim bashkë!
– Jo, ti do të rrish këtu! Këto dy vjet ti je burrëruar e tani mund të drejtosh shtëpinë. Në më vrafshin, mos kërkoni më gjak, se bëhemi gati një me një. Nxorri revolverin nga brezi e i’a dha djalit.
– Do të shkoj pa armë. U përqafuan pa folur, rrahën supet e njëri tjetrit dhe babai u nis.
Gjelat kishin pushuar këngën, qentë ishin mbyllur në vendet e tyre dhe një aromë pranverore të dehte gjithë qenien. Sidomos një njeri, që gati dy pranvera i kishte soditur e shijuar vetëm nga dritarja. Një bujk si ai duhet të kishte çuar plehun në ngastra, duke i përmbysur me një punim të hershëm e të thellë. I mbushte mirë mushkëritë me ajrin mëngjesor dhe pas çdo frymëmarrje falenderonte Zotin, që i dha mundësi dhe për një herë tjetër. Se befas, trupi i tij mund të shpohej nga një plumb e mushkëria të bëhej si një kamardare e çfryrë. Si nuk u kujtua, se sot kishte 50 vjetorin! Jo se kjo do të ndryshonte gjë, pasi që nga ajo kohë nuk kishte pasur më festa e gëzime për familjen e tij.
Kaloi rrugicat një nga një, qetësisht dhe pa u nxituar. Hyri në përroin që ndante dy lagjet e gati po drejtohej për te shtëpia e hasmit. Dikur kishin qenë shokë e miq të mirë me të e kushedi saherë qenë ulur bashkë. Deri atë ditë vrastare, mortore. Deri në atë moment nuk e kishte pikasur njeri. Ndërkohë, djali i hasmit po e vëzhgonte nga ballkoni i katit të dytë dhe njoftoi babain e tij.
-Shih kush po vjen?! Sakaq, mori një pushkë snajper, që e mbante varur aty pranë dhe e futi në shenjë. Fahriu po ecte, pa e ditur se koka e tij ishte futur në kuadrat e kuadrati i vdekjes ecte bashkë me kokën e tij, si një binom i çuditshëm. Djali priste një shenjë nga babai, por ajo nuk po jepej. Kuadrati i pushkës dhe koka e njeriut, që po afrohej vallëzonin një vals lamtumire.
E çuditshme vërtet! Ata e kishin pritur dhe kërkuar gjithandej, dhjetra informacione të marra, kishin plagosur lehtë në këmbë, njërin prej djemve të tij në Itali dhe tani, kur ai po vinte drejt tyre, akoma nuk po jepej ajo komandë fatale. Ndoshta distanca e afërt me shtëpinë ishte një nga shkaqet kryesore, ndoshta dhe ata ishin të lodhur nga ajo pritje pa cak, nga ajo tendosje nervash, ndoshta ngaqë gjysmën e gjakut e kishin marrë… Pastaj, vetë pamja e Fahriut dhe ecja e tij duket sikur kërkonin vetëm falje.
Fahriu thirri emrin e hasmit të tij dhe ata dolën te dera. E ftuan brenda, siç do të prisnin çdo njeri tjetër në vend të tij. I dhanë një cigare, për tu pasuar me një kafe pastaj.
Pasi u përshëndetën, Fahriu e mori sërish fjalën. – Ju nuk më pyetët për ardhjen, por unë do t’jua them. – Kam ardhur këtu të më vrisni! Afër dy vjet ndenja i mbyllur, vetë i pesëmbëdhjeti, me njerëzit e familjes. Fëmijët mbetën pa shkollë, toka pa punuar, bagëtia u tret e gjitha. Nuk mundemi më! Kam ardhur jo për pendesë e për pajtim, por të më vrisni. E di, që nuk do ta bëni këtë në shtëpinë tuaj, por do të prisni sa të kaloj përroin, që është dhe sinori juaj. Të paktën, të tjerët do të jenë të lirë, bile i kam porositur të mos marrin më hak pas vdekjes time.
I tha këto dhe mori frymë i qetë. Barrën e ardhjes e kishte shkarkuar. Në vend që të përgjigjej, babai i viktimës i bëri shenjë djalit të thërriste xhaxhallarët. Pas pak ata erdhën dhe e pyetën, siç kishte bërë vëllai i tyre. Fahriu u përgjigjej dhe përsëriti njëherë tjetër ato që kishte thënë pak më parë.
U bë heshtje. Heshtje e gjatë rënduese. Ata kishin kurdisur kushedi sa plane, por nuk ishin përgatitur për këtë ardhje të beftë, si një thikë me dy presa. I pari foli babai i djalit të vrarë.
-Djali nuk qe vetëm i imi, vëllezër, por dhe i juaji, ishte gjaku ynë. Shumë u ka dhimbsur dhe juve, e di. Ju jeni më të mëdhenj, përgjigjja juaj është dhe e imja.
– Po, – filloi plaku, – më i vjetri mes tyre. – E vërteta është që ju na vratë, bile pa ndonjë shkak të qartë. Na dërguat pleq dhe nuk i pranuam. Ne plagosëm djalin tuaj në Itali, gjysëm gjaku e morëm. Ardhja jote sot këtu është gjysma tjetër. Koka e falur nuk pritet. Për ne je i falur, shteti e din vetë punën e tij. Unë kështu them, vëllezërit e mi. Ju të tjerët, si gjykoni?
– Po pas teje nuk ka lezet të flasim ne o Ibrahim, tha vëllai në krah të tij, që mesa dukej vinte i dyti në moshë pas vëllait të madh. – Ti ke qenë gjithmonë vula dhe krenaria jonë.
– Epo, për hajr na qoftë!- tha babai i djalit të vrarë dhe përqafoi hasmin. Pas tij dhe të tjerët u përqafuan me të. Fahriu përqafonte ata burra dhe akoma nuk po u besonte syve dhe veshëve. I bëhej se do të zgjohej sakaq nga gjumi dhe ëndërra, që po shikonte do të shkërmoqej e tëra.
Tre javë më vonë, familja e hasmit të Fahriut bëri dasëm. Martohej njëri prej djemve të tij. Krushqit po shkonin të merrnin nusen me kuaj. Njëmbëdhjetë kuaj po prisnin njëmbëdhjetë njerëz. Në mesin e tyre ishte dhe Fahri Çobani, hasmi i para pak ditëve. Dy hasmit miq, pranë njëri tjetrit, si në një baladë të motshme të vrasjes e faljes.
