Bekim Fehmiu, Uliksi shqiptar që preku pavdekësinë artistike. Përgatiti: Mujë Buçpapaj

Bekim Fehmiu, Uliksi shqiptar që preku pavdekësinë artistike. Përgatiti: Mujë Buçpapaj

Një përzgjedhje, një përmbysje në karrierë

Pas suksesit ndërkombëtar të filmit I Even Met Happy Gypsies (1967), i cili u shpërblye në Kanë dhe u nominu për Oscar, Fehmiu terhoqi  vëmendjen e producentëve të mëdhenj perëndimorë. Dino De Laurentiis, fitues i çmimit Oscar, e zgjodhi si protagonist të serisë The Odyssey me 1968. Ai u bë protagonist i “super-produksionit të parë të madh” në televizionin italian, duke e bërë Bekimin një ikonë në Europa.

Pra në vitin 1968, televizioni italian RAI ndërmori një nga projektet më ambicioze të kohës: një adaptim filmik të veprës epike të Homerit, Odissea. Seriali do të kishte 8 episode dhe një buxhet të konsiderueshëm për kohën, ndërsa në rolin kryesor – Uliksin/Ulysseus-in legjendar – u përzgjodh një aktor pak i njohur në Perëndim: Bekim Fehmiu, shqiptar nga Kosova, i rritur mes Prizrenit dhe Shkodres.

 PËRZGJEDHJA QË HABITI INDUSTRINË… DHE E MAHNITI PUBLIKUN

Fehmiu nuk ishte një zgjedhje e zakonshme. Ai vinte nga kinematografia jugosllave dhe kishte shkëlqyer me filmin I Even Met Happy Gypsies (1967), i cili fitoi çmime në Kanë. Por askush nuk e priste që një aktor shqiptar, i panjohur në Perëndim, do të përballej me rolin e një prej figurave më ikonike të letërsisë klasike.

Por produksioni italian bëri zgjedhjen e duhur. Që në paraqitjet e para, Bekim Fehmiu mishëroi Uliksin me një forcë, karizëm, dinjitet dhe dhimbje që rrallë ishin parë në ekran deri atëherë.

Miniseriali “L’Odissea” (1968) ishte një bashkë-prodhim italian-francez-gjerman, i shkallës epike dhe me 8 episode, regji Franco Rossi (me ndihmën e Mario Bava), me Bekim Fehmiun si Uliks dhe aktores greke me origjine shqiptare, Irene Papas si Penelopa.

 NJË SUKSES NDËRKOMBËTAR

• Seriali u transmetua në Itali, Francë, Gjermani, Spanjë dhe më vonë në SHBA dhe Britani, perfshire edhe Shqiperine, duke arritur audienca milionëshe.
• Kritika ndërkombëtare e përshëndeti si një nga adaptimet më të mira të “Odisesë”.
• Fehmiu u bë menjëherë një emër i njohur në të gjithë Evropën. Në Itali, figura e tij u stampua në imazhin kolektiv të Uliksit – për shumë italianë, “Uliksi është dhe do mbetet Bekim Fehmiu”.
• Revista, kritika dhe publik i dhanë atij statusin e yjeve të televizionit evropian të viteve ’60.

 ROLI QË TREGOI GJITHË DIMENSIONIN E NJË AKTORI TË RRALLË

Fehmiu solli një Uliks njerëzor, me dhimbje, dashuri, krenari, vetmi dhe luftë të brendshme. Ai nuk ishte vetëm heroi mitologjik, por një burrë i ndjeshëm, që udhëtonte jo vetëm në detra të trazuar, por edhe nëpër shpirtin e vet.

Interpretimi i tij përfaqësonte një thellësi artistike që kalonte përtej tekstit klasik – duke e sjellë Homerin në kohën moderne me një aktor që fliste me trupin, sytë dhe heshtjen po aq sa me fjalën.

FAMA DHE PASOJAT

• Ky rol i hapi Fehmiut dyert në Hollywood, ku firmosi kontrata me studio të mëdha si Paramount.
• U shfaq në filma përkrah aktorëve si Olivia de Havilland dhe Ava Gardner.
• Por, edhe pse u bë i njohur, ai nuk pranoi të humbte integritetin artistik, duke refuzuar role që e reduktonin në stereotipe.
• Në fund të viteve 1970, ai u tërhoq nga skena si akt proteste ndaj diskriminimit në Jugosllavi ndaj artistëve shqiptarë.

ÇFARË SOLLI ROLI I ULIKSIT PËR BEKIM FEHMIUN?

• E ngriti në një yll ndërkombëtar të ekranit.
• E bëri të njohur në të gjithë Evropën dhe SHBA.
• E vendosi në histori si një nga interpretuesit më të fuqishëm të mitologjisë klasike në televizion.
• U shndërrua në një simbol krenarie kulturore për shqiptarët në gjithë botën.

BEKIM FEHMIU – ULIKSI SHQIPTAR QË PREKU PAVDEKËSINË ARTISTIKE

Në historinë e kinemasë evropiane, pak janë rolet që i kanë dhënë një aktori jo vetëm famë, por edhe përjetësi. Një prej tyre është roli i Uliksit në mini-serialin italian L’Odissea (1968), i luajtur mjeshtërisht nga Bekim Fehmiu – aktori shqiptar nga Kosova, që u ngjit nga skena e vogël e teatrit ballkanik në piedestalin e artit ndërkombëtar.

Produksioni televiziv italian, i bazuar mbi epin homerik, ishte një ndër më të mëdhenjtë e kohës dhe kërkonte një aktor me peshë të jashtëzakonshme – fizikisht, emocionalisht dhe artistikisht. Zgjedhja ra mbi Bekim Fehmiun, i cili në atë kohë sapo kishte shkëlqyer me filmin I Even Met Happy Gypsies. Me një paraqitje të fuqishme dhe një prani që impononte respekt, Fehmiu nuk e interpretoi thjesht Uliksin – ai e jetoi atë.

Ky rol e ktheu Fehmiun në një figurë të njohur ndërkombëtare. Seriali u transmetua në mbarë Evropën dhe për shumë vite, pamja e tij u ngulit si përfaqësimi më i gjallë i heroit homerik. Italia, Franca, Gjermania e madje edhe Shtetet e Bashkuara u mahnitën nga fuqia shpirtërore dhe delikatesa njerëzore që ai i dha një figure mitologjike. Uliksi i Bekim Fehmiut nuk ishte vetëm një luftëtar – ishte një burrë me plagë të brendshme, me mall për familjen, me dilema njerëzore – një hero modern brenda një miti të lashtë.

Fama e këtij suksesi e çoi Fehmiun drejt Hollywood-it, ku ai mori pjesë në filma me aktorë të njohur botërisht. Por ai nuk pranoi të bëhej pjesë e një industrie që kërkonte ta përdorte vetëm si figurë ekzotike. Ai ruajti identitetin dhe integritetin e tij artistik, madje në kulmin e karrierës, u tërhoq si shenjë proteste ndaj padrejtësive që u bëheshin shqiptarëve në ish-Jugosllavi.

Roli i Uliksit mbeti vula e pavdekshme në karrierën e tij. Ishte ky portret i ndërtuar me ndershmëri, me pasion dhe me mençuri që e shndërroi Fehmiun në simbol të artit shqiptar në botë. Ai nuk ishte më thjesht një aktor i talentuar; u kthye në një emër që mishëronte dinjitetin e një kombi dhe fuqinë universale të artit të vërtetë.
Kritikët vlerësuan interpretimin e Fehmiut si të numrit një: i guximshëm, me brerje dramatike – duke i shtuar shtresa të thella emocionalitetit heroik mitologjik dhe njerëzor. Ky ishte një portret pa kompromise i Uliksit—brash dhe arrogant në fillim, më i urtë dhe introspektiv në rikthim, me një prezencë trupore dhe autentike në luftëra dhe beteja personale.

Sot, dekada pas transmetimit të “L’Odisseas”, Bekim Fehmiu mbetet ende Uliksi i përjetshëm – jo vetëm për italianët apo evropianët që e ndoqën në ekran, por për të gjithë shqiptarët që e panë veten të ngritur në lartësinë e mitit përmes figurës së tij.

3.

Bekim Fehmiu – Jetë, Karrierë dhe Trashëgimi

Data e lindjes:

Bekim Fehmiu ka lindur më 1 qershor 1936 në Sarajevë, atëherë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë

Vendlindja dhe familja:
Familja e tij ishte e komunitetit shqiptar nga Gjakova (Kosovë), ndërsa vetë Bekimi u rrit mes Shkodrës e Prizrenit. I jati kishte qene mesues njohur i gjuhes shqipe kryesisht ne veri te Shqiperise

Karriera dhe suksesi ndërkombëtar:

• U formua në Fakultetin e Arteve Dramatike në Beograd, ku diplomoi në vitin 1960.
• Lodhja e tij e madhe nisi me filmin “I Even Met Happy Gypsies” (1967), i cili mori çmime në Kanë dhe u nominuar për Oscar
• U bë i njohur në mbarë Evropën me rolin e “Ulysses” në mini‑seri­alin “L’Odissea” (1968) – një sukses televiziv që e konsolidoi si figurë kulturore.
• Pavarësisht një përpjekjeje në Hollivud me filmin “The Adventurers”, e cila nuk pati sukses komercial, Fehmiu mbeti i respektuar në kinematografinë europiane dhe teatrin .

Trashëgimia kulturore:

• The New York Times e cilësoi si “Yugoslav heart-throb”, ndërsa dekada më pas u rendit nga lexues italianë mes 10 burrave më tërheqës të shekullit XX.
• Luajti në rreth 41 filma mes viteve 1953–1998, në deri në 9 gjuhë të ndryshme

Vdekja:
Bekim Fehmiu u nda nga jeta më 15 qershor 2010 në Beograd, në moshën 74‑vjeçare.mediat paten thenë se ndërrimi i jetës ka qenë vetëvrasje.

Nderime postume:

Në 2021, në 85‑vjetorin e lindjes së tij, u organizua një ceremoni përkujtimore nga Ministria e Kulturës, ku Kryeministri Albin Kurti e përshkroi si një “figurë qendrore të identitetit tonë kulturor”.