Përktheu: Feride Papleka
Fragment nga libri Jetë sekrete që është në proces shqyrtimi te botimet Aleph
KREU I
Ose dashuria brof nga pasioni, ose s’vjen kurrë.
Është e vërtetë që nuk është e lehtë ta çmagjepsësh atë moment të ngurosur. Secili duhet të kapërcejë pragun e çuditshëm, në të cilin gjithçka që është zbuluar në thellësi të shpirtit, nuk do të zbulohet më.
*
Dashurojmë vetëm njëherë. Dhe të vetmen herë që dashurojmë nuk e dimë meqë e zbulojmë.
*
Të zbulosh e të rinjohësh nuk përcaktojnë sisteme të ngjashme. Është njëlloj si të zbulosh e të rinjohësh ashtu si edhe të vish në jetë e të plakesh.
Të rinjohësh është aq tronditëse por edhe mrekulluese.
Të kalosh nga dëshira e zjarrtë në dashuri është një ordali[1].
Ky rrugëtim është me rrezik, ngaqë zgjedhja të cilës i parashtrohet, është e prerë: ose fatsjellëse ose vdekëtare.
Dashuri vjen nga një fjalë e vjetër që lidhet me sisën.
Kjo fjalë e Romës së lashtë, e cila për habi tregon veçorinë që karakterizon klasën e sisorëve viviparë[2], që janë shfaqur gjatë erës së tretë, atëherë kur u krijuan kushtet më të përshtatshme për fatin tonë. Amor është fjalë që rrjedh nga amma, mamma, mamilla. Mamaire (amësi, gji) dhe mamam (mami), janë forma thuajse të padallueshme. Dashuri (Amour) është një fjalë e afërt me një gojë që flet më pak duke thithur gjirin në mënyrë ende të vetvetishme që zgjat buzët për të shuar urinë.
Ata që dashurohen kuptohen nga vështrimi.
KREU II
Emri i Nemi Satlerit është i rremë. Kështu do ta quaj unë një grua që ka ekzistuar, që s’është më e që e kam dashuruar. Është e vështirë të përmbledhësh një mendim për të, kur ky mendim është vetë jeta e saj. Ajo që vjen nga e shkuara, drejt së cilës ne zgjatim dëshpërimisht dorën, jo vetëm që ndryshon në kohët e reja, por është e pushtuar nga emocionet që krijohen prej saj. Megjithatë ajo që na shkund dhe që vjen nga ajo çka na ka mallëngjyer, ende prehet te vetë e shkuara. Ajo grua që kam dashur, vite më parë, madje ka dhjetëra vjet, nuk jeton më në këtë botë – as edhe në ndonjë botë tjetër – por diçka që është trupi i saj, qarkullon ende brenda trupit tim. Më tepër se shpirti që shkëputet prej tij, ndoshta si jehonë, çdo trup i dashuruar që në çastin e parë kur e ndjen peshën autoritare, gjen vendin e vet në trupin që e përgjonte. Ajo që kërkoj të them nuk ndryshon në asgjë nga ajo që kam përjetuar e veçanërisht nga ajo që jetoj e që dua të vazhdoj të jetoj. Ata që quheshin dikur filozofë, ndienin kënaqësi kur meditonin në publik në sy të të gjithëve. Ata e pranonin se veta e parë njëjës i trondiste. Duke pasur para syve të mirat e qytetit, trupi i tyre nuk ishte i çliruar, mendjemprehtësia e tyre nuk mund t’i nënshtrohej anketës popullore, ata nuk mund të dyshoheshin si kureshtarë, as të ishin të zotë për anekdota. Asgjë nga jeta e tyre vetjake nuk prekej, sepse ata sodisnin sa më larg të qe e mundur. Largimi ishte teknika e tyre, ligjërimi ishte napa e tyre e kuqe. Ata thoshin atë çka donte të dëgjonte bashkësia njerëzore. Pak a shumë si priftërinjtë që kishin qenë para tyre. Pak a shumë si televizori i ditëve tona. Bashkësia njerëzore është më e interesuar për të ardhmen, se trupi i çdo njërit që përsiat.
Që nga çasti kur një individ e gjen gëzimin duke u ndarë nga shoqëria që e ka parë të vijë në jetë dhe i kundërvihet ngrohtësisë dhe ndjenjave të saj, menjëherë përsiatja bëhet e ndërlikuar, vetjake, dyshuese, origjinale, mundimtare, e vështirë, hutuese dhe pa më të voglën dobi kolektive. Nuk është fare e saktë nga ana ime të mëtoj për të ripërshkruar atë që ndiej në kohën e tashme sikur të ishte fjala për një mësim të hollësishëm dhe plot pasoja që i detyrohesha një gruaje – edhe pse dua që të rrëfej gjithçka për atë që kam vendosur ta quaj Nemi Satler – sepse nuk kam provuar asnjë çast si ky atëherë kur e jetoja. Ai kujtim e ka zaptuar mendjen time si rrufeja që ka harxhuar qindra e mijëra ditë për të gjetur tamam lisin që do të përflakë. Shpesh ne japim përshtypjen se jemi pasojat që presin shkakun. Toukaram-i në Déhu më 1640, shkruan: “Kam ardhur që larg. Kam vuajtur nga dhimbje të tmerrshme dhe nuk e di se çfarë më ruan ende e kaluara ime!” Ka tridhjetë vjet që ka ndodhur kjo dhe unë mendoja se Nemi më mësonte diçka, diçka që lidhej me muzikën. Tashmë dyshoj se ajo më mësonte ndoshta fare thjesht, atë që kërkoj me këmbëngulje për ta gjetur.
*
Dashnorët janë të shkëputur nga bota dhe duhet të rrojnë si ajo pjesë e popullsisë që vetë koha i ka shpërndarë në vise të humbura.
Më tepër se në hapësirë, ata duhet të jenë të hutuar në kohë nga dashuria që kanë. Po ashtu si ndodhte në parahistori, në kohën e kulluar, ose së paku në çastin që i nënshtrohej ende kohës, kur njerëzit e parë e ndien përkatësinë e tyre gjinisore vetëm duke e jetuar.
*
A mendonte ajo se shkelja e kurorës ishte një lidhje nga më të fuqishmet? Se mungesa e robërisë ishte e çara e mundshme në ligjëratën njerëzore, me pranëvënie urdhëruese, tërësisht robëruese të marrëdhënieve dhe shkëmbimeve të përditshme për fjalën e dhënë? Një e çarë në atë muranë, në atë mal që është në të vërtetë krejt koha, me bukën e përditshme, netët, punët, sëmundjet, ditët?
*
Përse drithërohet shpirti kur bërryli cek padashur krahun e një gruaje që është ende krejt e panjohur?
Dashuria i kundërvihet njëherësh seksualitetit dhe martesës. Dashuria nuk vjen si rrjedhim i shkëmbimit social. Dashuria qëndron në atë guxim të pashmangshëm. Tërë dashuria ngrihet mbi sekretin e të paemërtueshmes.
*
Herën e parë që Nemi Satler më dëgjoi kur luaja në violinë më tha:
– Mos luani si me dorë të vdekur!
Ajo shtoi se ka shumë duar të vdekura në muzikë.
Dhe heshti.
Nuk e mora vesh mirë se çfarë donte që të kuptoja.
Një dorë e butë dhe ngurruese më ngjall frikë.
Në gjuhën ruse thonë se kur një grua ju zgjat një dorë të flashkët, ajo ju dhuron një fëmijët të vdekur.
*
Nemi nuk thoshte vetëm: “Mos luani si me dorë të vdekur”, ajo thoshte edhe : “Mos bëj me muzikën si të haje me kurrizin e një luge të vogël.”
Këto shprehje të njohura franceze që nuk i përdorja atëherë më pëlqenin si të ishin çelës që hapnin botën.
Më dukeshin shumë të çuditshme dhe me vlerë.
Të çmuara ashtu si ndodh kur zbulon për herë të parë kuptimin e saktë të një fjale të rëndë apo të vjetruar.
Gjithçka në univers zgjerohet, shumëfishohet. Gjithçka në qiell ose në botë çelet. Ai shpërthim i heshtjes në vendin që zë rrënjë, ai shpërthim i sekretit mbi trupin që fshihet, ai shpërthim dhe ajo mbyllje, ai oqean që shtrihet dhe ai ishullëzim që përqendrohet në brendësinë e skajshme, gërmonin një thellësi që ne e përjetonim sa më shumë të dy e nuk e ndanim me të tjerë.
*
Nemi ishte e heshtur, e rreptë. Më tepër e guximshme, se sa e ndjeshme. Bënte një jetë të qetë, që i jepte forcë gjestit. Dashuria hapte papritur të pakomunikueshmen si me çelës. Po ashtu librat kur janë të bukur bëjnë të rrëzohen jo vetëm fortesat shpirtërore, por edhe fortifikimet e mendimit që e sheh veten të mposhtur papritur. Fatkeqësia qëndron në faktin se unë me ta zbuluar kërkoja të zbërtheja mënyrën se si ishte ndërtuar imazhi i saj vetëm e vetëm që të merrja vesh kuptimin. Çfarë kuptimi kishin kurrizi i lugës së vogël dhe ajo dorë e vdekur për të thënë të njëjtën gjë: bjeri mirë notës në piano, bëje të tingëllojë me energji që shpërthen?
*
Me të mbaruar së luajturi pjesën, unë i mbaja sytë ulur.
Kur pushon, muziktari i vërtetë kridhet në një heshtje aq të madhe e të thellë, që është në fund të fundit dëshirë për të qarë.
Unë mendoj se është një heshtje që e dërrmon interpretuesin, tamam si uji që peshon mbi zhytësin në oqean.
Mes kësaj heshtjeje ndodhi që unë i hodha një vështrim.
Sytë e Nemit ishin krejt të bardhë. Ata nuk shihnin më. Unë murmurita:
– Ju jeni një pianiste e mahnitshme.
Ajo nuk u përgjigj.
Në të vërtetë ajo ma mësoi muzikën.
*
Zëri i saj ishte i pabesë dhe i ulët. Përherë i ëmbël, i vendosur, i qetë, aspak joshës, tepër i nyjëtuar, pa ndryshim të madh toni. Gjithnjë e përcaktuar, gjithnjë e arsyeshme, shpjeguese, ajo hapte thjesht shpirtin, argumentonte ose më mirë sillte te unë arsyet e veta, jepte udhëzimet e saj, depërtonte te unë me një qartësi të atillë, sa isha i paaftë ta kundërshtoja.
Atij zëri unë i bindesha. Gjithsesi unë iu binda sapo e dëgjova.
Ka mundësi që lindja e dashurisë të jetë bindje ndaj një zëri. Ndaj intonacionit të një zëri.
Zëri i Nemit të bënte për vete pa u përpjekur të ndryshonte duke flakur tej çdo retorikë. Ajo komandonte duke mos lënë asnjë zgjedhje, duke u kthyer pa pushim në të njëjtat pika, në të njëjtat dobësi, ose më saktë në të njëjtat harresa, dhe, duke treguar se priste përherë, nxiste kujtesën që dyshoje se ajo do të përsëriste, duke paraprirë me shpirt, ngadalë, qetësisht, e çinteresuar, absolute. Unë prisja kthimin e atij zëri, ngrija harkun e violinës, ose e lija të varej te krahu im, prisja çfarë do të urdhëronte ajo e që e ndriçonte muzikën pa mëtuar asnjëherë t’i jepte një domethënie.
Tashmë unë e kisha kuptuar se çfarë donte të më thoshte.
Megjithatë prisja me shqetësim se cilët do të ishin epitetet e pamëshirshme që do të përdorte ajo. Më së fundi ata vinin tek unë, gjithmonë atje ku i kisha pritur, dhe ku gjenin vendin e tyre të rëndë, të dhimbshëm; ata lëshoheshin secili si pika acidi. Duke më folur, ajo i drejtohej tërë trupit të madh që formonin dy instrumentet dhe dy trupat tanë, vëllimit të dhomës së lyer me ngjyrë hiri, statujave, madje edhe ajrit që kalonte drejtpërdrejt përmes nesh në çastet kur luanim.
*
Serioziteti, neveria, bukuria e perceptuar si neveri ndaj përpjekjes për t’u dukur, si mosjoshje, vrull i pashpjegueshëm, vegullia përherë memece, uniteti i frymëzimit ose i fuqisë, origjinaliteti i përpiktë, dyshimtaria që shkon gjer në krenari se nuk pëlqehesh, ushtrimi i pamëshirshëm i vetëdijes, gjithashtu edhe katolicizmi, të tilla ishin vlerat që ajo ngrinte më lart se vetvetja jonë.
Mësimi i muzikës me Nemin e shtynte përqendrimin gjer në torturë. Ai që nuk i përshtatej plotësisht, sidomos në lidhje me ato që duhej t’i kishte në kujtesë e që nënkuptonte mësimdhënia e saj, largohej menjëherë me mirësjellje, vendosmërisht.
Të dije një pjesë përmendësh ishte për të më e vogla e gjërave.
Muzika nuk kishte të bënte me analiza, me të mësuarit, me teknikën. Mësimdhënia e saj ishte si njëlloj vetëhipnoze e pjesës që luhej, që duhej ta mbaje në trup e ta gdhendje brenda trupit. Ishte një udhëtim pa kthim. Më kujtohet se shprehja – e cila ndonjëherë mund të merrej si lëvdatë – që “të biesh brenda me këmbët e tua”, ishte në gojën e saj fyerja më e rëndë që mund të gjendet për të kritikuar lojën tënde. Flegrat e hundës së saj fërgëllonin. Vrimëzat e hundës, të brishta, pak të shtypura, të kthyera, hapeshin përgjysmë atëherë kur ajo thoshte me të keq: “Ajo që luajtët nuk ishte në asnjë mënyrë këngë. Ju nuk kërkoni asgjë. Nuk jeni i shpenguar. Ju… bini përherë brenda me këmbët tuaja!
*
Atë çka i jepte tërë fuqinë mësimit rraskapitës të Nemi Satlerit, unë do ta zbuloja më vonë, të fshehur në një mirëbesim që Mozart-i i ka bërë Röchlitz-it: “ Gjithçka vjen në bllok, menjëherë, e pashpalosur, thuajse panoramike, mbi të gjitha me një ritëm”. Kjo e lodh pa masë trurin ashtu si edhe trupin e kompozitorit, që duhet të ketë guximin atëherë të shkruajë.
*
Fjalët aq të thjeshta që Mozart-i i ka thënë Röchlitz-it, janë shumë më të sakta sesa duken: është fjala të japësh njëherësh kuptimin e së tërës. Të kompozosh panoramiken. Dhet ta mbërthesh gjithçka, të tërën me një frymë.
Të hedhësh në nota “të gjithën bashkë”, njëherësh.
Ta mbërthesh në shpejtësi.
*
Ç’është dashuria? Para se ta njihja, në mendjen time nuk kishte një “botë të dashurisë”, të krahasueshme me një përvojë themelore si muzika (ose të krahasueshme me joshjen nga librat) e që fillimi të kishte qenë përqafimi i lakuriqësisë njerëzore. Ajo më bëri të depërtoj në këtë botë, në të njëjtën mënyrë që një zot shtëpie e bën një mik të vizitojë e të zbulojë vendin e tij dhe me atë rast e zbulon edhe vetë. Si një njeri që udhëton në det dhe mëson një tjetër mënyrë për të matur kohën, sesa ajo që provojmë duke qenë në tokë, më e qëndrueshme se toka dhe drurët apo malet që e rrethojnë fshatin e tij, ndërsa udhëtimi zgjat disa muaj (dashuria jonë zgjati tre muaj e gjashtë ditë. Dashuria jonë zgjati saktësisht nëntëdhjetë e gjashtë ditë.)
Të mësosh është një kënaqësi e madhe. Të mësosh është njëlloj si të shohësh dritën e jetës. Çfarëdo moshe që të kesh, trupi njeh atëherë njëlloj dëshire për t’u shprehur lirisht.
Ai që nuk provon gëzim kur nxë, nuk duhet mësuar.
Të rrëmbehesh për atë që është tjetër, të duash, të mësosh, është e njëjta gjë.
*
Veçantia e Nemit u binte në sy të gjithëve. Vëmendja e saj e heshtur dhe shumë e përqendruar, çonte në bukuri. Sytë e saj të vegjël në një të zezë të rreptë, butësia e zërit të saj dhe mënyra e të folurit të avashëm, lypnin heshtje.
*
Ajo kohë ishte tjetër botë. Unë kam jetuar në tjetër botë. Por bota e vërtetë s’e ka ditur kurrë njëkohësinë. Më kujtohet se një ditë i sollën blloqe akulli. Bënte nxehtë. Isha atje për mësimin dhe nuk e di përse Nemi ishte vetëm atë ditë në shtëpi. Transportuesi i la copat e akullit në legenin e madh që ishte mbi pllakat e kuqe të dyshemesë së kuzhinës. Nemi kërkoi ta ndihmoja t’i rendiste duke i prerë pak për t’i mbështjellë me peceta të pastra para se t’i vendoste në të ndarat e bufesë që shërbente për akull. Të ndarat ishin të veshura me zink bojë hiri dhe kishin një aromë druri të mykur, sidomos sipër sirtarit nga ku niste rrjedhja. Unë i kisha duart të mpira nga akulli. E mbaj mend ende këtë vështirësi që pata për t’u vënë pasaj të luaja.
*
Më duket se qe e njëjta ditë.
Për këtë jam i sigurt, sepse i rishoh krahët e zhveshur e të bardhë që dilnin nga mëngët e gjata të fustanit të saj që i kishte përveshur kur rregullonte akullin.
Qe nxehtë. Ajo ishte pa çorape.
Kishte veshur ca sandale me rripa.
Unë i kisha gishtat me djersë dhe i fshija te pantallonat prej fanellate ngjyrë hiri, për aq kohë sa më premtonte partitura. Kur e prekja violinën ishte rrëshqitëse.
Ishte mbarimi i kursit dhe ne ishim në këmbë.
Nemi ishte duke më zgjatur një listë librash që i kishte shënuar për mua, me qëllim që t’i gjeja.
Nuk e mora listën e shkruar.
Qe dora e saj që mbërtheva.
Përpiqesha ta tërhiqja trupin e saj drejt meje. E shtrëngoja fort pas vetes. Papritmas ndjeva gjinjtë e saj që i kishte të mëdhenj e të bukur e që mbështeteshin te unë. Gjinjtë e Nemit më ceknin, hynë në hasje me trupin tim dhe më kujtohet që kjo ndjesi m’u duk plotësisht e pabesueshme. Por trupi im i besonte kësaj ndjesie. Unë vetë dyshoja në atë që kisha dëshiruar.
Ndjeva aromën e saj, aromë që vinte nga bluza e që është nga parfumet më të ëmbla që kam ndier ndonjëherë. Atë çast ajo më thoshte se nuk duhet të vija më te ajo, se nuk duhej të shkonim më te bujtina për të ngrënë drekë, se mosha e saj, jeta që bënte…
Por unë nuk dëgjoja nga ai vesh. Ndjeja ngrohtësinë dhe peshën e gjinjve të saj në kraharor, ndieja parfumin e papërfytyrueshëm që vinte prej saj. Dikur mbështeta buzët në fillim në një cep të gjoksit të saj. Ajo heshti. Ia hapa bluzën dhe afrova buzët. Por në atë çast ajo më shtrëngoi më fort pranë vetes e duke më shtrënguar s’më linte të bëja gjë tjetër. Unë ngrita kokën.
Vura buzët e mia mbi buzët e saj gjysmë të hapura. Fryma e saj e ngrohtë kalonte tek unë. Ajo e ktheu fytyrën menjëherë në anën tjetër. Ndenjëm kështu, njeri pranë tjetrit, Nemi duke ruajtur fytyrën e kthyer në anën tjetër. Dëgjonim zemrat tona që rrihnin fort. Dëgjonim vetëm ato të rrahura të mëdha e hutuese që dukej sikur nuk vinin nga ne, aq në mospërputhje ishin me ëmbëlsinë që provonim. Ato rrahje nuk kishin kurrfarë harmonie. Ishte një kaos gjaku që na bashkonte. Ishin ritme zemre shumë të rrëmbyera, të forta me ndalime të pabesueshme. Papritur ajo u largua nga unë e m’u lut të ikja. Kishte vështrim të trishtuar, prekës. Unë ika. Nuk më kujtohet fare mënyra se si dola e as se çfarë bëra ditën që pasoi atë përqafim të papritur, pas asaj përmbysjeje të kohës dhe as mënyra e jetesës që solli ai përqafim.
*
Kur u pamë sërish, fjalët e para që më drejtoi kishin të bënin me shpjegimin përse nuk do të shiheshin më. Ishte në fillim të muajit mars. Është muaji kur Zoti vdiq. Është muaji i luleve të para. Pranvera ishte në prag.
Ishte kohë e bukur.
*
Dashuria i kundërvihet njëherësh seksualitetit dhe martesës. Dashuria nuk vjen si rrjedhim i shkëmbimit social.
Dashuria – komunikim i mahnitshëm nga i cili preken dy ndjeshmëri – mbijeton pas ndarjeve dhe madje pas zisë. Nuk është dashuria që arratiset. Është njëri nga trupat e saj që shkulet në një shkëmbim që është në lidhje të drejtpërdrejtë me vdekjen, meqenëse ajo është e pandarë me riprodhimin – me riprodhimin që është ajo pavdekësi monumentale, ngjasuese, e tmerrshme, e gjallë që kalon nga vdekja e atyre, tiparet e të cilëve rikopjohen gjatë skenës që vetë protagonisti s’mund ta shohë kurrë.
Dashuria është anakronike dhe ngadalësia – më anakronikja e tempi, domethënë më pak grabitqarja e hoveve – i shkon si një joligjërim. Jean Racine-i thoshte se në shfaqjet për dashurinë ishte e domosdoshme të futej një lloj largësimi, një lloj pabesueshmërie dhe një lloj trishtimi madhështor. Habia i shkon dëshirës. Dëshira mund të lindë duke u çliruar pak nga pak dhe jo duke qenë krejt e lirë.
Dashuria e vërtetë është marrëdhënia e papërgatitur, që i përjashton bisedimet. Ajo është një komunikim i papërmbajtur midis dy individëve, që i kapërcen të gjitha opinionet familjare dhe të gjitha meditimet sociale.
Përktheu: Feride Papleka
Pascal Quignard-i ka lindur më 1948 në Verneuil-sur-Avre (Francë). Jeton në Paris. Është autor i shumë romaneve (Salloni i Wurtembergut, Gjithë mëngjeset e botës, Tarracë në Romë, Vila Amalia, Lotët, Dashuria det, Thesar i fshehtë) dhe i shumë eseve ku fiksioni përzihet me përsiatjen (Trajtesa të vogla, Mbretëria e fundme). Ai ka fituar çmimin Goncourt 2002 me Hijet që enden, i cili është përkthyer në shqip.
[1] Ordalie (fr.) – Gjykimi i Zotit.
[2] Vivipare (fr.) – Kafshë që e zhvillojnë vezën në mënyrë të atillë që i sapolinduri mund të çojë një jetë të pavarur.
