Vëllimi poetik “Për Ju” i poetes Alida Stamo Pojani paraqitet si një dëshmi e rrallë shpirtërore dhe artistike, e lindur në një hark të gjatë kohor dhe e ngjizur nga përjetime të thella njerëzore, emocione të fuqishme dhe tronditje ekzistenciale. Kjo poezi vjen si një rrëfim intim i jetës, ku kujtesa personale ngrihet në dimension estetik dhe shndërrohet në univers poetik.
Në faqet e këtij libri gjallojnë mallëngjimi i vajzërisë së hershme në qytetin magjepsës të Pogradecit, kujtimi i abetares dhe i mësueses së parë, dashuria për prindërit, emocionet e viteve universitare në Tiranë, përvoja profesionale në institucionet më të rëndësishme të shtetit, krijimi i familjes, mëmësia, udhëtimet jashtë vendit dhe, mbi të gjitha, përballja me dhembjen e madhe njerëzore. Të gjitha këto janë përmbledhur me ndjeshmëri dhe finesë në një vëllim që të befason për sinqeritetin lirik, për fuqinë emocionale dhe për aftësinë e autores për të sublimuar jetën në poezi.
Në këtë libër, Alida Stamo Pojani ngre një kult simbolik të familjes, një bosht shpirtëror që përshkon çdo poezi, çdo figurë artistike dhe çdo varg. Familja nuk shfaqet vetëm si kujtesë apo strehë emocionale, por si themel etik dhe ontologjik i ekzistencës njerëzore. Përmes këtij universi poetik, edhe lexuesi bëhet pjesë e përjetimeve të autores, duke u përfshirë natyrshëm në emocionet dhe refleksionet që poezia e saj zgjon.
Ndonëse nuk vjen nga shkolla e studimeve letrare, Alida Stamo Pojani zotëron një kulturë të gjerë humane dhe një intuitë të natyrshme poetike. E diplomuar për drejtësi në Universitetin e Tiranës dhe e njohur si një ndër juristet më të spikatura të vendit, me kontribut të rëndësishëm në hartimin e ligjeve dhe reformave të sistemit të drejtësisë pas viteve ’90, ajo e ka mbajtur poezinë si një përjetim të heshtur dhe të brendshëm, të ruajtur prej dekadash në blloqet e saj personale. Kjo krijimtari lirike shpërthen me një intensitet të veçantë pas humbjes së parakohshme të vajzës së saj të dashur, një dhimbje e thellë që duket se ka hapur një humnerë të pazëvendësueshme në shpirtin e autores dhe që është shndërruar në një nga burimet më të fuqishme të frymëzimit poetik.
Poezia e Alidës karakterizohet nga një metrikë e rregullt, rimë e natyrshme dhe figuracion i kthjellët, spontan e emocional. Vëllimi mund të strukturohet në disa cikle tematike kryesore:
POEZITË PËR VENDLINDJEN — POGRADECIN
Ashtu si bashkëqytetari i saj i madh, Lasgush Poradeci, edhe Alida Stamo Pojani e rikthen në poezi mistikën e liqenit dhe atmosferën e qytetit të Pogradecit. Vendlindja shfaqet si një hapësirë metafizike e kujtesës, si burim identiteti dhe frymëzimi, ku qetësia, përmallimi, ankthi dhe transformimet e natyrës sipas stinëve marrin trajtë poetike.
Kjo frymë ndihet në poezitë: “I bukuri im”, “Thirrja e poetëve”, “Përgjigje Motër Rozës”, “Vrapimi i reve”, “60-vjetori i gjimnazit M. Çollaku”, “Cikli i verës” — një poemë origjinale mbi traditën pogradecare të prodhimit të verës — dhe “Liqenit tim”.
Autorja përdor imazhe të pasura dhe befasuese për të rindërtuar poetikisht qytetin e saj: retë mbi liqen, era, trëndafilat, rrugët, njerëzit dhe figurat emblematike të Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli. Në poezinë “I bukuri im”, ajo shkruan:
“Ky është qyteti i ëndrrave të mia
Ky është qytet si një Perëndi”.
JETËSHKRIMET
Një dimension tjetër i rëndësishëm i këtij libri janë tri jetëshkrimet që autorja ka përfshirë në vëllim, të cilat funksionojnë si poema të mirëfillta narrative dhe emocionale: “Jetëshkrimi i Nënë Teftës” dhe “Jetëshkrimi i baba Vançit”, të shkruara nga Niko Pojani, si dhe “Jetëshkrimi i Foto Stamos”, shkruar nga vetë autorja për vjehrrin e saj, piktorin e njohur Foto Stamo.
Këto tekste plotësojnë mozaikun shpirtëror të librit dhe i japin atij dimensionin e një kronike familjare të ngritur në art.
Libri “Për Ju” është, në thelb, një himn për dashurinë familjare dhe për lidhjet e pathyeshme që mbajnë gjallë kujtesën, traditën dhe vetë vazhdimësinë njerëzore. Pas leximit të këtij vëllimi, lexuesi kupton më qartë filozofinë e rrënjëve, atë forcë të heshtur prej nga lindim dhe që na mban në këmbë si shoqëri dhe si komb.
POEZITË E FAMILJES
Në qendër të këtij cikli qëndrojnë elegjitë kushtuar vajzës së autores, e cila u nda tragjikisht nga jeta në moshë të re. Këto poezi përbëjnë kulmin emocional të vëllimit dhe sjellin në kujtesë elegjinë monumentale “Lum Lumi” të Ali Podrimja, poezinë e Andon Zako Çajupi kushtuar djalit të tij, si dhe prozën tronditëse “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes” të Zija Çela. Në planin universal, kjo ndjeshmëri të kujton edhe lirizmin njerëzor të Maya Angelou.
Ja disa vargje prekëse nga poezia “Poezi malli”:
“Të thirra, të thirra, të thirra,
Me forcën e mallit e dashurisë
Dhe zëri im u ngrit lart në qiell
Ngrita kokën lart në të gëdhirë
Kish zbardhur dita
Ishte agim!
Në qiell kish re pa mbarim”!
Kjo poezi është një britmë metafizike dhe një dialog i pandërprerë mes tokësores dhe përjetësisë. Autorja nuk i shmanget dhembjes; përkundrazi, ajo hyn në thellësinë e saj për ta shndërruar në reflektim poetik mbi jetën, humbjen dhe vazhdimësinë.
Në poezinë “Më erdhe në ëndërr”, dialogu me të bijën merr përmasa universale:
“Më erdhe në ëndërr në të parën e vitit,
Dhe duart me mall i shtrënguam,
Më qeshje me zërin tënd magjik, të kulluar,
Unë ty të vështroja e heshtur, e hutuar…
Dhe duart pastaj i ngrite lart në qiell,
Hapësira e pafund na mbajti të rrethuar,
Drejtimin e krahëve e çove nga retë,
Unë nga poshtë thërrisja e malluar…”
Figura e vajzës së humbur shndërrohet gradualisht në një simbol drite, mirësie dhe amësie të përjetshme, ndërsa autorja e gjen vazhdimësinë e saj tek mbesa e vogël që rritet para syve të saj.
Një pjesë e konsiderueshme e vëllimit i kushtohet gjithashtu djalit Ardian, vajzave Ada dhe Ariona, bashkëshortit Gjergji Stamo, vëllait Niko Pojani, motrës Rozë, prindërve Tefta dhe Vançi, si dhe mbesës së saj. Poezitë “Çdo ditë me bijtë e mi”, “I lumtur qofsh bir”, “Në këtë 35-vjetor”, “Kush më troket?”, “Në pritje të nipit tim”, “Zëri dhe vallëzimi yt Jora”, “Maj i tretë” etj., dëshmojnë për një botë shpirtërore të pasur dhe një kulturë të lartë emocionale.
Poezia e Alidës ka aftësinë të komunikojë drejtpërdrejt me lexuesin, sepse ajo buron nga përvoja autentike dhe nga një ndjenjë e pastër njerëzore.
POEZITË FILOZOFIKE
Si çdo poet me prirje meditative, edhe Alida Stamo Pojani reflekton mbi jetën, vdekjen, kohën, punën, familjen, drejtësinë shoqërore dhe fatin njerëzor. Në poezitë e saj gjejmë idenë e përgjegjësisë morale ndaj jetës dhe shoqërisë, si dhe shqetësimin qytetar për padrejtësitë sociale dhe dhunën ndaj gruas.
Kjo frymë është e pranishme në poezitë “Ju drejtova Perëndisë”, “Mësueses së klasës së parë”, “Kërkova, trokita”, “Forca ime”, “Pse vallë?”, “Reja”, “Sa mall” etj.
Në disa poezi, autorja dialogon poetikisht me figura të njohura të kulturës shqiptare, si Fan Noli, Agim Doçi dhe Kujtim Prodani, duke hyrë me ta në një bashkëbisedim estetik dhe shpirtëror.
POEZITË E AMERIKËS
Një cikël më vete përbëjnë poezitë e shkruara gjatë qëndrimit tremujor të autores në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në kuadër të një specializimi në fushën e drejtësisë. Poezitë “Jam larg”, “Ditëlindja e Arionës”, “E di” dhe “Kujt t’i drejtohem?” përcjellin mallin për familjen, por edhe horizontin e gjerë kulturor dhe qytetar të autores.
Në këto krijime ndihet përvoja e një intelektualeje që e sheh botën me ndjeshmëri humane dhe me kulturë universale.
PËRFUNDIM
Vëllimi poetik “Për Ju” i Alida Stamo Pojanit përfaqëson një tekst lirik me vlera të spikatura emocionale, estetike dhe antropologjike, ku përvoja individuale e autores ngrihet në një dimension më të gjerë universal dhe human. Kjo poezi buron nga memoria personale, por arrin të komunikojë me ndjeshmëri të rrallë temat themelore të ekzistencës njerëzore: dashurinë, humbjen, kujtesën, familjen, kohën dhe mbijetesën shpirtërore.
Në planin artistik, autorja ndërton një ligjërim poetik të kthjellët dhe të natyrshëm, të mbështetur mbi rimën tradicionale, figuracionin spontan dhe një sintaksë emocionale që ruan autenticitetin e përjetimit. Poezia e saj nuk synon eksperimentin formal apo hermetizmin modernist; përkundrazi, ajo mbështetet tek sinqeriteti i ndjenjës dhe fuqia komunikative e vargut, duke krijuar një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me lexuesin.
Një nga vlerat më të rëndësishme të këtij vëllimi është transformimi estetik i dhembjes personale në reflektim poetik me përmasa universale. Elegjitë kushtuar vajzës së humbur nuk mbeten vetëm dëshmi intime të një nëne të lënduar, por shndërrohen në një meditim të thellë mbi fatin njerëzor, mbi kufijtë mes jetës dhe përjetësisë, si dhe mbi qëndrueshmërinë morale të dashurisë familjare. Në këtë kuptim, poezia e Alidës fiton një dimension katartik dhe humanist.
Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni kulturor dhe etik i kësaj krijimtarie. Nëpërmjet motiveve të vendlindjes, figurës së prindërve, traditës familjare dhe lidhjeve ndërbreznore, autorja afirmon vlerat themelore të identitetit shqiptar dhe të memories kolektive. Familja, në këtë vëllim, nuk konceptohet thjesht si një njësi biologjike apo sentimentale, por si një institucion shpirtëror dhe moral, mbi të cilin ndërtohet vazhdimësia e jetës dhe e vetë shoqërisë.
Në tërësinë e saj, poezia e Alida Stamo Pojanit dëshmon për një kulturë të gjerë humane, për një vetëdije të formuar qytetare dhe për një ndjeshmëri autentike artistike. “Për Ju” mbetet kështu jo vetëm një vëllim poetik me vlera letrare, por edhe një dokument i rëndësishëm shpirtëror, që afirmon dinjitetin e ndjenjës njerëzore dhe fuqinë e letërsisë për ta kthyer jetën në art.
I urojmë autores vijimësi të suksesshme në krijimtarinë e saj letrare dhe këtij libri një pranim të merituar në ndërgjegjen estetike të lexuesit shqiptar.
*Fjala e mbajtur nga autori në Pogradec, gjatë promovimit të librit “Për Ju” të poetes Alida Stamo Pojani (botim i “Nacional”), në një mbrëmje poetike të organizuar nga Bashkia e Pogradecit, nën kujdesin e nënkryetares së bashkisë, zonjës Entela Gusho.
