EDMOND BUDINA DHE DRAMA E NJË SHOQËRIE TË THYER
“Të thyer” në Festivalin Kombëtar të Filmit Shqiptar – një film i vitit 2015 që vazhdon të flasë me shqetësimet e Shqipërisë së sotme
Në kuadër të edicionit të 14-të të Festivalit Kombëtar të Filmit Shqiptar, rikthimi i filmit “Të thyer” të Edmond Budinës përbën një nga ato ngjarje artistike që dëshmojnë se koha nuk e përcakton gjithmonë aktualitetin e një vepre. I realizuar në vitin 2015, filmi, i shfaqur në Sallën e Madhe të Akademisë së Arteve, vijon të komunikojë fuqishëm me realitetin shqiptar të ditëve tona, sepse në qendër të tij vendosen disa prej plagëve më të ndjeshme të shoqërisë: pushteti, paraja, korrupsioni, shkatërrimi i mjedisit dhe, mbi të gjitha, rrënimi i marrëdhënieve njerëzore.
Në këtë kuptim, “Të thyer” nuk është vetëm një dramë familjare, por edhe një film me dimension të qartë shoqëror e moral. Ai e vendos dramën individuale përballë një realiteti më të gjerë, ku deformimi i vlerave publike depërton deri në hapësirën më intime të njeriut: familjen.
Edmond Budina, njëherazi regjisor dhe protagonist i filmit, ndërton historinë e Janit, një burri rreth të gjashtëdhjetave, i cili rikthehet në Shqipëri pas tetëmbëdhjetë vitesh burgimi në Itali. Por kthimi i tij nuk është thjesht një kthim gjeografik. Është një rikthim në një të kaluar që nuk ekziston më dhe në një të tashme që ai nuk e njeh.
Gruaja ka vdekur. Fshati i lindjes është transformuar në një hapësirë të braktisur e të dëmtuar. Ndërsa djali i tij, Andi, është bërë një politikan i pasur dhe me pushtet. Kështu, që në fillim, filmi ndërton një kontrast të fortë midis babait që ka humbur gjithçka dhe birit që ka fituar gjithçka, por pikërisht në këtë fitore materiale ka humbur lidhjen me të atin, me të kaluarën dhe me një pjesë të vetvetes.
Këtu nis edhe konflikti i vërtetë i filmit.
Jani nuk përballet vetëm me një djalë që nuk e pranon më si pjesë të jetës së tij. Ai përballet me pasojat e një sakrifice të bërë dikur për të mbrojtur pikërisht atë djalë. Tetëmbëdhjetë vite më parë, kur policia italiane kishte gjetur drogë në apartamentin ku jetonin, Jani kishte marrë përsipër fajin, duke e ditur se ajo i përkiste Andit. Sakrifica e tij atëherë ishte sakrifica e një babai. Por koha e ka ndryshuar raportin midis tyre: kur Jani del nga burgu, ai pret të birin; Andi, ndërkaq, largohet pa kthyer kokën pas.
Në këtë pikë, drama familjare merr përmasa universale. Pyetja nuk është më vetëm se çfarë i ka ndodhur Janit, por çfarë i ndodh njeriut kur sakrifica, dashuria dhe besimi nuk gjejnë më përgjigje tek tjetri.
Vetë Budina e përmbledh këtë ide përmes një metafore të fuqishme: marrëdhëniet njerëzore janë si “buka e thyer” që nuk mund të ngjitet më. Një imazh i thjeshtë, por me një ngarkesë të madhe simbolike. Thyerja nuk është vetëm një akt fizik; është një gjendje morale. Dhe ajo që është thyer në film nuk është vetëm familja e Janit, por edhe një komunitet, një peizazh, një sistem vlerash.
Mjedisi si dëshmi e deformimit moral
Një prej shtresave më të rëndësishme të filmit është dimensioni ekologjik. Rikthimi i Janit në vendlindje e përball atë me një hapësirë të rrënuar, ku pas degradimit të mjedisit fshihet një aferë e dyshimtë me mbetje radioaktive. Toka ku luajnë fëmijët nuk është më thjesht peizazh; ajo shndërrohet në një dëshmi të heshtur të një krimi ndaj së ardhmes.
Këtu Budina bën një zgjedhje të rëndësishme artistike: mjedisi nuk shërben si dekor, por si personazh moral i filmit.
Toka e dëmtuar, komuniteti i braktisur dhe hapësira e deformuar bëhen pasqyrim i një shoqërie ku interesi ekonomik ka filluar të vendoset mbi njeriun. Dhe pikërisht për këtë arsye filmi mbetet aktual.
“Është një film që flet për ambientin, për ndotjen e ambientit dhe për aferat e pista që bëhen në kurriz të ambientit”, është shprehur Budina, duke nënvizuar se, megjithëse filmi është xhiruar në vitin 2015, aktualiteti i tij është i jashtëzakonshëm.
Në të vërtetë, aktualiteti i një vepre artistike nuk përcaktohet vetëm nga koha kur ajo krijohet. Një vepër bëhet aktuale sa herë që ajo prek një plagë ende të pambyllur. Në këtë pikë, “Të thyer” është një film që i reziston kohës, sepse konflikti i tij nuk është i kufizuar në një episod të caktuar, por lidhet me një problem të thellë të tranzicionit shqiptar: çfarë ndodh me njeriun dhe marrëdhëniet e tij kur paraja dhe pushteti bëhen masa kryesore e suksesit?
Nga drama familjare te drama e shoqërisë
Budina e ndërton filmin mbi një strukturë ku historia private dhe ajo publike ndërthuren vazhdimisht. Jani është individi, familja është bërthama njerëzore, fshati është komuniteti, ndërsa aferat dhe politika përfaqësojnë strukturën e pushtetit.
Kështu, drama zgjerohet gradualisht: nga një baba që kërkon të birin, te një komunitet që kërkon të vërtetën; nga një familje e shkatërruar, te një shoqëri që po humbet lidhjet e saj morale.
Në qendër mbetet gjithnjë njeriu.
Kjo është edhe arsyeja pse filmi nuk mbështetet vetëm te denoncimi social. Budina kërkon të tregojë pasojën njerëzore të korrupsionit. Paraja nuk shfaqet vetëm si pasuri; ajo bëhet forcë që ndryshon karakterin. Pushteti nuk është vetëm pozitë politike; ai shndërrohet në distancë nga e kaluara dhe nga përgjegjësia njerëzore.
“Interesi i parasë është mbi të gjitha, shkatërron edhe marrëdhëniet njerëzore, marrëdhëniet familjare. Dhe ky realitet është i dukshëm sot në Shqipëri”, shprehet Budina.
Në këtë perspektivë, “Të thyer” mund të lexohet edhe si një film mbi kujtesën dhe harresën. Jani kujton. Andi harron. Babai jeton me të kaluarën, ndërsa biri përpiqet ta fshijë atë. Por e kaluara, siç dëshmon filmi, nuk zhduket thjesht sepse dikush nuk dëshiron ta kujtojë.
Edmond Budina, regjisori që hyn në botën e personazhit
Një element tjetër që i jep filmit një karakter të veçantë është fakti se Edmond Budina është njëkohësisht regjisor dhe protagonist. Ky është një pozicion artistik jo i lehtë, sepse kërkon të bashkosh dy këndvështrime: atë të krijuesit që duhet ta kontrollojë tërësinë e veprës dhe atë të aktorit që duhet të jetojë emocionalisht brenda saj.
Budina e konsideron kinemanë një art kolektiv dhe thekson rëndësinë e harmonisë së ekipit në realizimin e filmit. Për të, zgjedhja e një trupe që i përshtatet vizionit të regjisorit është një prej kushteve themelore të suksesit.
Kjo qasje dëshmohet edhe në karakterin e filmit, i cili është realizuar si bashkëprodhim shqiptaro-italo-maqedonas dhe ka pasur më herët një rrugëtim në festivale ndërkombëtare, ku ka marrë vlerësime edhe nga publiku.
Një film që rikthehet në kohën e duhur
Rikthimi i “Të thyer” në Festivalin Kombëtar të Filmit Shqiptar është, në këtë kuptim, më shumë se një shfaqje retrospektive. Është një mundësi për ta rilexuar filmin në dritën e një realiteti që në shumë aspekte vazhdon të prodhojë të njëjtat pyetje.
Kinemaja e mirë nuk jep gjithmonë përgjigje. Shpesh ajo bën diçka më të rëndësishme: na detyron të mos shmangim pyetjet.
Çfarë mbetet nga familja kur sakrifica harrohet? Çfarë mbetet nga komuniteti kur interesi individual bëhet normë? Çfarë mbetet nga vendi kur toka trajtohet vetëm si burim fitimi? Dhe, mbi të gjitha, çfarë mbetet nga njeriu kur pushteti dhe paraja zëvendësojnë përgjegjësinë?
Janë këto pyetje që e bëjnë “Të thyer” një film të lidhur ngushtë me shqetësimet e kohës.
Filmi do të shfaqet sërish të martën, në orën 21:00, në sallën Black Box, duke i dhënë publikut një mundësi tjetër për t’u përballur me historinë e Janit dhe me botën e thyer që Edmond Budina ka ndërtuar në ekran.
Ndërkohë, regjisori vijon punën mbi projektin e tij të ri, “Kapital Kom”, një komedi që pritet të nisë xhirimet në vitin 2027.
Nga drama e “Të thyer” te komedia e projektit të ri, rruga krijuese e Budinës dëshmon një autor që vazhdon ta shohë kinemanë si një mënyrë për të komunikuar me kohën, për ta shqyrtuar shoqërinë dhe për të vendosur përballë saj pasqyrën e artit.
Sepse, në fund të fundit, ajo që mbetet e thyer në filmin e Budinës nuk është vetëm një marrëdhënie atë-bir. Është një metaforë më e gjerë për një shoqëri që, në kërkim të pasurisë dhe pushtetit, rrezikon të humbasë atë që është më e vështirë për t’u rindërtuar: besimin, kujtesën dhe marrëdhënien njerëzore.
Gazerta Nacional
