Flet për Nacional Kujtim Hajdari, poet, shkrimtar, përkthyes, botues, kritik letrar dhe promovues shqiptar

POETIKA E NJË UNIVERSI TË HAPUR

 

Kujtim Hajdari:  Reflektime mbi identitetin, kujtesën dhe fragmentet e shpirtit krijues, estetikën dhe udhëtimin poetik.

 

 

Një bisedë me Dr. Mujë Buçpapajn mbi estetikën, identitetin dhe udhëtimin poetik. Reflektime mbi identitetin, kujtesën dhe fragmentet e shpirtit krijues, modernizmin, mërgimin dhe sfidat e subjektit lirik.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Rreth poetikës dhe estetikës suaj krijuese

 

1. Si do ta përkufizonit poetikën tuaj personale në kontekstin e poetikave bashkëkohore shqiptare dhe ndërkombëtare?

Poetika bashkëkohore shqiptare si dhe ajo ndërkombëtare karakterizohen nga diversiteti tematik, ndjeshmëria ndaj çështjeve sociale dhe politike, si dhe zhvillimi i formave dhe teknikave të reja që shpesh janë një ndërthurje e modersnizmit, realizmit magjik  e të stileve postmoderniste Po ashtu, ky lloj arti reflekton ndikimet e kulturave të ndryshme dhe komunikimin ndërmjet poetëve nga vende të ndryshme.

Dhe poezia ime ecën në këtë vazhdë: aty do të gjeni poezi të stilit modernist, të ralizmit magjik por gjithashtu do të gjeni dhe poezi të stileve postmoderniste si psh. ndonjë poezi minimaliste që kanë një gamë tematike të gjërë dhe që trajtojnë probleme të karakterit social dhe politik duke eksperimentuar dhe me forma e teknika të reja.

Është per t’u theksuar se duke mërguar në vende të ndryshme dhe duke qënë në kontakt dhe duke njohur kulturën e tyre, ato kanë lënë gjurmët e tyre dhe në poezitë e mia si në zgjedhjen dhe mënyrën e trajtimit të temave, por nuk përjashtohen dhe ndikime në formë sidomos në trajtimin e fabulës së poezisë, përdorimin e elementeve natyrorë dhe magjikë për ta bërë poezinë sa më shumë impresionuese.

Ashtu si në përgjithësi letërsia postmoderniste edhe poezia ime ka një përqasje të veçantë ndaj përvojës njerëzore dhe marrëdhënieve shoqërore, duke reflektuar ndryshimet kulturore dhe sociale të kohës dhe duke kërkuar të ruaj unicitetin e saj dhe tendencën rinovuese në letërsinë bashkëkohore si në atë kombëtare e ndërkombëtare.

 

2. Cilat janë parimet estetike që strukturojnë vargun tuaj, qofshin ato të traditës lirike shqiptare apo të modernizmit perëndimor?

 

Në poezinë time  jam mbështetur dhe vazhdoj të jem në parimet estetike te traditës sonë të pasur si të asaj folklorike dhe asaj  tradicionale të kultivuar. Kjo duket në shprehjen e ndjenjave dhe përjetimeve të zakonshme duke përfshirë një gamë të gjërë temash, si virtutet, malli,  dashuria, natyra, heroizmi, dhe tradita, si dhe temat e dhimbjes, humbjes dhe nostalgjisë, të hapjes e të bashkëpunimit me vendet e tjera. Këto tema janë shpesh të lidhura ngushtë me kontekstin kulturor dhe social të kohës që përjeton vendi ynë.

Kam rrahur shume tematikën kombëtare si dhe atë lirike

duke përdorur forma të ndryshme poetike, duke filluar nga vargjet tradicionale folklorike deri te format më moderne. Përdorimi i metaforave, simboleve dhe figurave stilistike është i pranishëm në shumë poezi të miat.

Kam kërkuar të ruaj identitetin kombëtar në këtë kohë ku vërehet një prirje për globalizim. Kam kërkuar të jap ndjenjën e pozitivizmit duke patur parasysh që poezia t’i shërbejë rritjes së vetëdijes dhe besimit të brendshëm te njeriu i sotëm.

Tradita lirike shqiptare vazhdon të jetë një fushë e rëndësishme studimi dhe frymëzimi për mua duke e shikuar si një përvojë të rëndësishme në dobi të krijimeve.

Por gjithashtu jam mbështetur dhe në parimet estetike të modernizmit perëndimor që edhe pse lindi në fundin e shekullit 19-të dhe vazhdoi deri në mesin e shekullit 20-të është një lëvizje që përfshiu një gamë të gjërë disiplinash dhe si ato dhe letërsinë dhe që ndikimi i tij vazhdon të ndjehet edhe sot duke ndërvepruar herë-herë dhe me drejtimet postmoderniste.

Këto parime do t’i gjeni dhe në poezinë time sidomos në eksperimentimin e formave dhe strukturave të reja, në pasqyrimin e perceptimeve dhe ndjenjave personale, në subjektivitetin e poetit, herë-herë duke lënë pas normat dhe traditat e mëparshme duke krijuar një distancim nga realizmi dhe në stilizimin e artit tradicional. Gjithashtu përdor monologjet e brendshme, përdorimin e simboleve, të fantazisë, të imagjinatës në vend të përshkrimit të saktë të realitetit.

Ashtu si pjesa më e madhe e modernizmit edhe unë shpesh trajtoj  tema të tilla si qytetërimi, teknologjia, lufta, dhe kriza ekzistenciale, duke reflektuar përvojat e epokës moderne dhe duke pasqyruar ndryshimet shoqërore, politike dhe teknologjike të kohës moderne.

 

3. Në ç’mënyrë përfshihet figura e poetit-lirik në universin tuaj poetik dhe si ndërtohet raporti mes subjektit lirik dhe realitetit social-historik?

 

Figura e poetit-lirik në universin tim poetik është e ndërlikuar dhe shumëdimensionale. Ajo shfaqet në ndjeshmërinë, emocionin dhe refleksionin, duke e ndjerë botën në mënyrë të thellë dhe përmbajtësore. Më poshtë po jap  disa aspekte ku duket figura ime si poet lirik:

Subjektiviteti: duke shprehur  ndjenja, mendime dhe përvoja të thella nga përjetimet e mia që e ndihmojnë lexuesin të ndiejë atë që  ndiej dhe unë.

Natyrizmi: Në universin tim poetik, natyra dhe peizazhi shpesh kanë një rol të rëndësishëm, duke reflektuar ndjenja të ndryshme. Unë  përdor shpesh elemente natyrore për të ilustruar emocionet e mia dhe për t’i dhënë sa më kuptim jetës.

Simbolizmi: Shpesh përdor simbole dhe metafora për të përshkruar ndjesi të ndryshme. Kjo teknikë i jep një thellësi dhe kompleksitet më të madh krijimeve të mia dhe rrit anën emocionale.

Kam parasysh kohësinë: duke i lidhur ndjesitë e mia si në kohë dhe në hapësirë. Reflektoj mbi kalimin e kohës, jetën dhe vdekjen, dashurinë dhe humbjen, duke i dhënë lexuesit një pamje të brendshme të ekzistencës njerëzore.

Dialektika e dashurisë, si një nga temat qendrore, përbën një pjesë të rëndësishme të universit tim poetik ku shpreh gëzimin, dhimbjen dhe pasionin që vjen me të, duke e bërë lexuesin të përjetojë ato ndjenja në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Në disa poezi përfshij elemente filozofike duke u përballur  me ekuacionin e jetës, identitetin dhe ekzistencën.

Kërkoj të përdor një gjuhë të pasur, ritme dhe tinguj që e plotësojnë angazhimin emocional të poezisë.

Kërkoj dhe kjo është gjithmonë në përsosmëri që lirizmi ne krijimet e mia të rris  ndjeshmërinë dhe reflektimin e thellë të jetës dhe ndjenjave, duke krijuar një botë të pasur emocionale dhe intelektuale përmes fjalës time.

*

Raporti mes subjektit lirik dhe realitetit social-historik është një temë e gjerë dhe komplekse që është shqyrtuar nga shumë studiues dhe kritikuar në letërsi të ndryshme. Ky raport shpesh shpreh ndjesitë, mendimet dhe përjetimet e individëve në lidhje me botën që i rrethojnë, duke përfshirë kontekstin social, historik, politik dhe kulturor.

Subjekti lirik  është zëri i poetit, narratorit, jam unë si krijues që shpreh emocione, mendime dhe ndjesi të ndryshme. Heroi lirik mund të jetë një personazh i imagjinuar ose një alter ego i autorit. Në poezitë e mia subjekti lirik është egoja ime që shpesh u ofroj një perspektivë personale dhe intime mbi jetën dhe përvojat njerëzore me një ndjenjë përgjithësuese.

Realiteti social-historik përfshin ngjarjet, strukturat sociale, kulturën dhe normat që e rrethojnë individin, si dhe përvojat historike që e formojnë atë. Realiteti social-historik ndikon në mënyrën se si individët përjetojnë dhe interpretojnë botën.

 

Poezitë e mia reflektojnë përvoja të periudhave të caktuara historike dhe sociale në të cilat unë kam jetuar për të cilat unë si subjekt lirik  shpreh ndjenjat e mia në lidhje me këto ngjarje historike dhe problemet sociale që lindin, si lufta, kriza ekonomike, discriminimi etnik, varfëria, korrupsioni etj. Kjo ndihmon lexuesit të kuptojnë më mirë kontekstin historik dhe shoqëror.

Në këtë mënyrë subjekti lirik, unë si poet,  marr rolin e  një kritiku të shoqërisë, duke pasqyruar padrejtësitë, tragjeditë dhe problemet që e prekin atë. Përmes këtij raporti,  shkundim ndjenjat e lexuesve dhe i inkurajojmë ata të reflektojnë mbi realitetin e tyre.

Raportin mes subjektit lirik dhe realitetit social-historik unë e shoh si një ndërthurje që shpreh kompleksitetin e përvojës njerëzore dhe në këtë këndvështrim poezia ime dhe së fundi proza shërben si një pasqyrë e botës, duke ofruar një kuptim të thellë të realiteteve përmes zërit tim personal dhe si autor, si subjekt lirik apo narrativ. Ky raport është jashtëzakonisht i rëndësishëm për të kuptuar mënyrat në të cilat individët e ndiejnë, e përjetojnë shoqërinë e tyre dhe si reflektojnë mbi të.

 

4. Çfarë roli ka metafora konceptuale në krijimin e imazheve të poezisë suaj dhe si e përdorni atë për të dhënë abstraksione emocionale?

 

Metafora konceptuale luan një rol të rëndësishëm në krijimin e imazheve në poezi, sepse ajo na ndihmon të shprehim ide komplekse dhe abstrakte në mënyra që janë më të prekshme dhe të kuptueshme. Përdorimi i metaforave konceptuale mund të krijojë lidhje midis përvojave emocionale dhe aspekteve më konkrete të jetës, duke bërë që ndjenjat të ndihen më reale dhe më të thella.

Metaforat konceptuale ndihmojnë në ndërtimin e imazheve të gjalla përmes lidhjes së ideve abstrakte me elemente të përditshme. Për shembull, nga poezitë e mia, krahasimi i dashurisë me një udhëtim agimesh  ose me një natë të errët mund të krijojë vizione të qarta që i japin lexuesit një ndjenjë të thellë të përvojës emocionale për bukurinë ose kompleksitetin e dashurisë.

Ato ndihmojnë në shprehjen e ndjenjave të komplikuara duke i lidhur ato me situata ose objekte të njohura. Kur unë them psh. “shpirti im –  një det i trazuar”, lexuesi e kupton menjëherë ndjenjën e trazirës emocionale dhe të dhimbjes të subjektit lirik.

Metaforat konceptuale shpesh pasqyrojnë përvojat dhe kulturat e ndryshme, duke ofruar një perspektivë më të pasur dhe më të larmishme mbi temat e jetës dhe ndjenjave.

*

Përdorimi i metaforës për abstraksione emocionale është i një rëndësie të veçantë ndaj unë e përdor shpesh.

Duke përdorur metafora që krijojnë kontrast, arrij të  ilustroj tensionin midis ndjenjave të ndara. P.sh.,  “dielli i ngrohtë i kujtimeve” përballë ”erës së  ftohtë të harresës” mund të ngjallë një ndjenjë nostalgjie dhe humbjeje.

Zgjedhja e një metafore të fortë si psh:”jeta ime – një libër i hapur” mund të inkurajojë lexuesin të mendojë për zgjedhjet dhe përvojat e tij, duke reflektuar mbi konceptet e fatit dhe ato personale.

Përdorimi i metafora për të përshkruar situata të veçanta mund të ndihmojë në theksimin e emocioneve të forta, siç është përdorimi i “zjarrit” për të përshkruar pasionin ose ”akulli” për të dhënë ftohtësinë shpirtërore, ose “nëna natyrë” për të përshkruar një ndjenjë sigurie dhe mbështetje.

Si përfundim do thoja se metafora konceptuale është një mjet i fuqishëm që unë e përdor shpesh duke vlerësuar jo vetëm fuqinë shprehëse të saj, por dhe duke e parë si një mjet që ndihmon për të lidhur ndjenjat dhe përvojat tona me lexuesin në mënyrë  të thellë dhe të kuptueshme. Përdorimi i saj  krijon një dialog të brendshëm dhe një përvojë emocionale që rezonon me lexuesit.

 

5. Si ndërthuret poetika e mërgimit te ju me nocionet e identitetit, kujtesës dhe nostalgjisë kulturore?

 

Poetika e mërgimit është një temë e thellë dhe komplekse, e cila ndërthuret në mënyrë të ngushtë me nocionet e identitetit, kujtesës dhe nostalgjisë kulturore. Mërgimi, si një eksperiencë jetësore, sjell me vete sfida dhe ndjenja të ndryshme që formësojnë procesin e identifikimit tonë në ambientet e reja.

Mërgimi shpesh nxit reflektime të thella mbi identitetin. Në një mjedis të ri, ne, po them ne se dhe unë bëj pjesë në ata që kanë mërguar, përballemi me dyzime të natyrshme: ruajtjen e identitetit tonë kulturor dhe integrimin në kulturën e re. Ky tension ndikon në përjetimet dhe shprehjet artistike, duke krijuar një poetikë që pasqyron dilemat e përkatësisë, kulturës dhe traditës, nostalgjinë për vendin e njerëzit. Le të shikojmë disa fragmente nga poezitë e mia:

”Udhëve të botës”,

(Fragment)

(Duke zbritur në New York, SHBA)

I madh aeroporti, i bukur,i pafund,

Në këtë vend të largët e plot zhurmë, këtë natë,

Këmbët, nuk di pse  po më rëndojnë kaq shumë,

Drejt daljes, kur shkoj, gati i tërheq zvarrë.

……………………..

Këtu s’më vë rè asnjeri, kush jam unë,

Humbas mes turmës si pikë uji në oqean,

Me një barrë hallesh vij rrotull botës për punë,

Dhe shtërngoj zemrën në kraharor që qan.

 

Apo në poezinë  prekëse ”Zhurma e qytetit tim”

(Fragment)

Qyteti im i dashur, i mbetur atje, larg,

Unë rrezet e shpirtit me yjet t’i dërgoj,

Nëse dëgjon këngën time të buças në prag,

Shuama mallin, birit, që dot nuk të harroi.

 

Dhe në poezinë ”Do të lë prapë o vendi im”

(Fragment)

(Duke u nisur për në Boston, SHBA)

Fati i mbrapsht m’thërret përtej,

në botën e madhe, të pafund,

a thua ngrohtësinë do të gjej,

që pranë tej ndjeva aq shumë?

……………………

Do humbas si në netë pa hënë,

unë që koha më ka mallkuar,

bashkë me mallin, kujtimin tënd,

o vendi im, vend i bekuar.

 

Në këto e në shumë të tjera duket qartë kjo përballje me dyzimet që lind mërgimi dhe dashurinë e mallin për të ruajtur identitetin.

*

Kujtesa luan një rol të rëndësishëm në poetikën e mërgimit. Njohuritë dhe përvojat e kaluara na shoqërojnë  ne mërgimtarët, duke formësuar mënyrën se si të perceptojmë botën përreth. Poetikisht, kujtesa shpesh shfaqet si një vizion nostalgjik për vendin dhe njerëzit tanë që kemi lënë pas. Kjo kujtesë mund të jetë një burim ngushëllimi, por gjithashtu ndërlidhet me dhimbjen e humbjes apo të ndarjes si tek poezia ime për Lushnjën apo tek poezitë

”Rrugë e vjetër” apo ”Fshati im”.

*

Ashtu si identiteti dhe kujtesa vepron dhe nostalgjia kulturore e cila është një tjetër element i rëndësishëm që lidhet me mërgimin. Ajo shfaqet si një mall për traditat, gjuhën, muzikën dhe shprehitë e vendlindjes. Në veprat poetike, nostalgjia shpesh pasqyrohet përmes imazheve të natyrshme, përshkrimeve të kujtimit dhe kontrasteve mes realitetit të ri dhe atij të kaluar si tek poezite e mia ”Rrugëve të botës”, ”Nëpër këngë e melodi”, ”Flaka e mallit” etj. Ky ndijim forcon lidhjet me identitetin kulturor, por gjithashtu mund të jetë një burim tensioni, për mërgimtarët, për sfidat që sjell mësimi i një kulture të re.

Duke ndërthurur këto nocione, poetika e mërgimit krijon një hapësirë reflektimi që pasqyron situatën e individëve që jetojnë mes dy botëve. Të shkruash për mërgimin është t’i japësh zë përvojave të zgjedhura, humbjeve dhe gjetjeve të reja. Kjo poetikë është shpesh e ngarkuar emocionalisht dhe e pasur me simbole që ilustrojnë sfidat dhe bukurinë e diversitetit njerëzor.

*

Në përfundim mund të them se poetika e mërgimit është një pasqyrë e ngjyrosur me nuanca të identitetit, kujtesës dhe nostalgjisë kulturore, duke përfaqësuar një udhëtim shpirtëror dhe emocional për ata që përballen me ndryshime radikale në jetën e tyre.

 

6. A shfaq krijimtaria juaj elemente të postmodernizmit, si intertekstualiteti, fragmentarizimi apo dekonstruksioni i subjektit?

 

Sigurisht që shfaq, postmodernizmi është një lëvizje në art, letërsi, filozofi dhe kulturë e cila u shfaq pas modernizmit, duke filluar në gjysmën e dytë të shekullit të XX. dhe këto që më pyesni tipizojnë karakteristikat e kësaj rryme duke sfiduar normat dhe narrativat tradicionale.

Postmodernistët shpesh përfshijnë referenca, aludime dhe citime nga burime të ndryshme, duke krijuar një rrjet kompleks të kuptimit duke formësuar konceptin e të ashtuquajturit Intertekstualiteti.

Intertekstualiteti është një koncept që përshkruan lidhjet mes teksteve, duke theksuar se çdo tekst është i lidhur me të tjerët dhe se kuptimi i një teksti formohet nëpërmjet marrëdhënieve me tekstet e tjera. Me thënë të drejtën në poezitë e mia nuk e përdor shumë  për të mos thënë shumë-shumë rrallë futjen e teksteve apo citimeve të tjera. Edhe pse një gjë e tillë  nënkupton që autorët nuk krijojnë në një vakum, por janë pjesë e një dialogu më të gjerë kulturor ku japin e marrin.

Fragmentarizimi është një tjetër aspekt thelbësor i postmodernizmit, i cili shfaqet në strukturën dhe në përmbajtjen e krijimeve duke  përdorur forma të çfragmentuara dhe të paqëndrueshme. Kjo mund të përfshijë skena të shkëputura, ndryshime të shpeshta të perspektivës, ose skenarë që nuk e ndjekin një logjikë tradicionale. Ky fragmentarizim reflekton një botë në ndryshim dhe kompleksitetin e përvojave të individëve.

Fragmentarizmin  do ta gjeni jo rrallë në krijimet e mia dhe deri në atë masë që nuk e vështirëson kuptimin e mesazhit si tek poezia ”Kërkoj veten” ku jepen fragmente nga jeta e një individi të dëshpëruar dhe ndihma që kërkon për të dalë nga kjo gjendje. Le të shikojmë poezinë:

 

 

KËRKOJ VETEN

Bota marramendëse, unë i përhumbur

shpirti i vrarë, zemra e thyer,

sytë më humbin copëra dielli,

këmbët lodhur – hone misteresh.

 

Hije ëndrrash – fantazma ime,

një bisht drite, feks e shuhet,

në copëza heshtjeje, kërkoj veten,

në emocionet si bar shkretëtire.

 

Kjo poezi nëpërmjet figurës së fragmentit që është përdorur gjërësisht, tregon luftën e brendshme të individit për të gjetur vetveten në një botë që i duket e ndarë dhe e pamundur, shikojmë ndihmën që ai kërkon në vargun ”në emocionet si bar shkretëtire” Ajo shpreh sfidat emocionale dhe dëshirën për një ditë më të ndritshme.

Përsa i përket dekonstruksionit të subjektit i cili është  një koncept që nënkupton se identiteti dhe subjekti nuk janë të qëndrueshme dhe të përfunduara, por janë të formuara nga kontekste kulturore dhe sociale.

“Dekostruksioni i subjektit” nuk i referohet teorisë komplekse filozofike, por një teknikë poetike ku identiteti i vetëdijshëm, i qëndrueshëm (Uniteti i subjektit) prishet, shpërndahet ose bëhet i paqartë. Subjekti nuk paraqitet si një i tërë, i palëvizshëm, por si diçka e fragmentuar, e ndryshueshme dhe e kontradiktueshme. Le të shikojmë një nga poezitë e mia të këtij tipi dhe analizën e saj:

 

NËNË

Në marrshin e kohës, zëra shuhen,

Nën rrethin e dashurisë, një jetë e ndarë,

Mëmë, figura jote – mozaik i thyer,

Dhimbje kujtimesh, me dritë të bardhë.

 

Sakrificat tuaja, si flakë e fshehur,

Dëshira e fortë, një mal i lartë,

Por në çastin e humbjes, re përmbi re,

Nuk mbetet asgjë, veç hija e  artë.

 

Tash shoh veten, një refleksion,

Një dritë që ndizet, por hije përsëri,

S’jam më fëmijë, por një shpirt që lëngon,

Në copëra jete ku  humbas dhe gjej.

 

Mëmë, ke ikur, por je gjithmonë pranë,

Në hapa zemre, frymëmarrje ëndrrash,

Dashurinë që lë, dashurinë që more,

Sinfoninë e shëmtuar, që s’do harroj kurrë.

 

Le të shohim se si funksionon dekostruksioni i subjektit në këtë poezi e cila është një shembull i mirë i përdorimit të dekostruksionit.

Subjekti kryesor i poezisë, nëna, nuk përshkruhet kurrë si një person i plotë dhe i njëtrajtshëm.

“Mëmë, figura jote – mozaik i thyer,”

Këtu kemi dekostruksionin më të dukshëm. Fjala “mozaik i thyer” është një metaforë e fuqishme. Një mozaik është i përbërë nga copëza të vogla. Kur është “i thyer”, këto copëza janë të shpërndara. Imazhi i nënës në kujtesën e fëmijës nuk është një portret i qartë, por një koleksion i kujtimeve, ndjenjave dhe fragmenteve që nuk mund të bashkohen kurrë në mënyrë perfekte. Subjekti (nëna) është dekostruktuar që në fillim.

Paqartësia dhe thyeshmëria e unitetit dhe te subjekti që flet (fëmija) gjithashtu nuk është i qëndrueshëm, shndërrohet dhe kundërshtohet vazhdimisht.

“Tash shoh veten, një refleksion,

Një dritë që ndizet, por hije përsëri,”

Këtu, uniteti shpërndahet në imazhe të kundërta dhe të paqarta:

”Refleksion” –  Një imazh jo-real, një kopje.

“Dritë” kundrejt “hije: Janë forca të kundërta, por subjekti oscilon ndërmjet tyre. Ai nuk është as dritë, as hije, por një proces i vazhdueshëm i ndezjes dhe shuarjes. Ky është dekostruksion në formën e tij më të pastër: kundërshtimi i binomitave të qarta (dritë/hije, prani/mungesë).

Shpërndarja e identitetit duket dhe kur subjekti e humb qëndrueshmërinë e tij dhe shpërndahet në hapësira dhe ndjenja të ndryshme.

“S’jam më fëmijë, por një shpirt që lëngon,

Në copëra jete ku humbas dhe gjej.”

“S’jam më fëmijë, por një shpirt që lëngon”: Mohon një identitet të kaluar, por nuk përcakton qartë identitetin e tanishëm.

“Një shpirt që lëngon”: Subjekti humbet formën e tij të ngurtë, të përcaktuar; bëhet i lëngshëm, i paformë.

“Në copëra jete”: Këtu është kulmi i dekostruksionit. Jeta nuk është një e tërë, por një grumbull “copërash”. Identiteti i subjektit është i shpërndarë në këto fragmente. Veprimet “humbas dhe gjej” nuk ndodhin në një jetë të vetme, por në këto “copëra” të ndara, duke theksuar më tej shpërndarjen.

Kundërshtimi i pranisë dhe mungesës na tregon më qartë dekostruksionin në mënyrën se si trajtohet prania e nënës.

“Mëmë, ke ikur, por je gjithmonë pranë,”

Ky rresht është një paradoks që thyen logjikën binare. Nëna si subjekt nuk mund të kategorizohet si e pranishme ose e munguar. Ajo është njëkohësisht të dyja. Kjo “prani në mungesë” është një formë tjetër e dekostruksionit, ku kufiri midis dy gjendjeve të kundërta shuhet. Ajo vazhdon të “jetojë” si një forcë e shpërndarë (“në hapa zemre, frymëmarrje ëndrrash”) dhe si një kujtim i paplotë (“Sinfoninë e shëmtuar”).

Pra:

Poezia “NËNË” nuk përshkruan një nënë të tërë dhe një fëmijë me identitet të qëndrueshëm. Në vend të kësaj, ajo:

– E paraqet nënën si një “mozaik të thyer”.

– E paraqet fëmijën si një ”refleksion” që lëkundet ndërmjet “dritës dhe hijes”.

– E shpërndan identitetin e fëmijës në “copëra jete”.

– E shndërron mungesën e nënës në një ”prani paradoksale”.

 

Të gjitha këto janë shembuj të fuqishëm të asaj që ne quajmë ”dekostruksion i subjektit” në letërsi, ku identiteti i qëndrueshëm “dekonstruktohet” për të zbuluar një realitet më kompleks, të fragmentuar dhe të paqartë. Kjo poezi është një shembull shumë i mirë i kësaj figure. Në postmodernizëm, individualiteti sfidohet si një konstruksion dhe përjetohet si diçka që është e varur nga faktorë të jashtëm. Kjo ide shoqërohet me një shqyrtim të thellë të identitetit gjinor, racor, etnik dhe kulturor, duke vënë në dukje se ato janë të ndërlikuara dhe të pamjaftueshme për të përshkruar plotësisht një individ.

 

Këto elemente krijojnë një kuptim të ri të artit dhe letërsisë, duke sfiduar prirjet tradicionale dhe duke nxitur lexuesit të reflektojnë mbi natyrën e realitetit, identitetit dhe marrëdhënieve kulturore.

Postmodernizmi shpesh merr formën e ironisë dhe përdorimit të humorit për të trajtuar tema të rënda ose komplekse, duke e bërë atë një lëvizje të pasur dhe shumëdimensionale. Këto të fundit  do t’i gjeni dhe tek ndonjë nga poezitë e mia, humorin dhe ironinë, si tek poezia ”Përmbi gardh” apo ”Zonjat e mëdha”

 

1. Rreth gjuhës, stilit dhe teknikave të ndërtimit të tekstit

 

7. Në punën tuaj poetike në tri gjuhë: shqip, italisht dhe anglisht, si ndryshon struktura stilistike, ritmi dhe sintaksa poetike?

 

Struktura stilistike, ritmi dhe sintaksa poetike ndryshojnë ndjeshëm nga njëra gjuhë në tjetrën, dhe kjo është e dukshme në shqip, italisht dhe anglisht. Secila prej këtyre gjuhëve ka karakteristika unike që ndikojnë në mënyrën se si krijohet poezia.

Poezia në shqip shpesh ka përdorim të fuqishëm të figurave leksikore dhe simbolizmit. Tradita e saj poetike është e pasur me elemente folklorike dhe mitologjike. Stili mund të jetë më i lirë, duke lejuar një lojë më të madhe me fjalët dhe ritmin.

Poezia italiane ka një histori të gjatë që përfshin rinascenca, barokun dhe modernizmin. Një nga karakteristikat më të spikatur është përdorimi i metrikës së rreptë dhe rimës, veçanërisht në poezi të njohura si sonetët e Petrarkës, por dhe për poezinë italiane duhet theksuar se dhe poetët bashkëkohor po largohen nga tradicionalja. Edhe pse italishtja shpesh përdor konotacione dhe figura stilistike të pasura, duke krijuar një estetikë shumë të bukur, vihet re se modernizmi e postmodernizmi kanë lënë gjurmët e tyre. Keshtuqë dhe me stilin tim në të shkruarit italisht apo në përkthimet nuk kam patur vështirësi të mëdha. Dhe dy vëllimet në italisht u pritën mirë dhe shumë poezi, nëkonkurset italiane, kanë fituar çmime  të ndryshme duke filluar nga kupa në ”Pagine d’oro della poesia italiana” (Faqe te arta të poezisë italiane) e deri te diploma e çertifikata të ndryshme.

Në anglisht poezia shfaq një gamë të gjerë stilesh, nga tradicionalja (si soneti elizabetian) deri te ajo moderne (si poema e lirë). Anglishtja ka një fjalor të gjerë dhe ofron shumë mundësi për lojë me fjalë, me theks të lartë në ritmin (si jambik ose trokitik) si dhe në strukturën e metrikës së lirë.

 

Përsa i përket ritmit në poezinë shqipe është shpesh i bazuar në numrin e rrokjeve dhe ndonjëherë është më fleksibël në krahasim me gjuhë të tjera. Sidoqoftë, poezia folklorike ka ritme dhe melodi të veçanta që i japin asaj një karakter të veçantë e melodioz ndërsa në poezinë moderne është më i lirë dhe më i lehtë për t’u ruajtur.

Ritmi është shumë i rëndësishëm në poezinë italiane, me shumë poezi që ndjekin metrikën strikte. Përdorimi i akcentit është i rëndësishëm për të krijuar një ritëm të përshtatshëm dhe melodik, duke u fokusuara tek ritmi simetrik dhe muzikor por edhe këtu, pas vitesh familjarizimi, nuk kam gjetur vështirësi të mëdha.

Ndërsa në anglisht, poezitë tradicionale ndjekin metra të caktuara, poezia moderne shpesh eksperimenton me ritmin, duke e bërë atë më të lirë dhe të çrregullt, duke reflektuar shpesh natyrën e subjektit të saj.

 

Sintaksa në poezinë tonë, shqipe, është më komplekse dhe e lirë, e fokusuar më shumë në pasqyrimin e ndjenjave të thella. Përdorimi i metaforave dhe frazave të ngatërruara është i zakonshëm, duke sjellë një emocion të veçantë.

Sintaksa italiane, sidomos në poezi shpesh është e strukturuar dhe e saktë. E rregullt dhe e qartë, kjo e ndihmon që mesazhi të vihet në pah, veçanërisht kur përdoren figura stilistike të krijuara me kujdes.

 

Anglishtja lejon shumë liri në sintaksë, duke lejuar krijimtarinë në mënyrën se si formulohet një frazë. Kjo e bën të mundur shprehjen e emocionit në mënyrë të ndryshme, shpesh duke luajtur me renditjen e fjalëve për të krijuar efekt dramatik.

Në përfundim, secila gjuhë ka karakteristikat e veta unike që ndikojnë në ndjenjën, stilin dhe ritmin e poezisë. Ky diversitet nuk është vetëm një reflektim i gjuhës, por gjithashtu i kulturës dhe traditës letrare të secilës gjuhë.

 

8. Çfarë funksioni kanë figurat stilistike si simboli, alegoria, anafora dhe metonimia në poetikën tuaj?

 

Figurat stilistike si simboli, alegoria, anafora dhe metonimia luajnë një rol të rëndësishëm në poezi, duke i dhënë thellësi, ngjyrë dhe emocion vargjeve. Ato ndihmojnë në thellimin e mendimit dhe në tregimin e ndjenjave në mënyrë më të efektshme. Këto do t’i gjeni me shumicë në poezinë time.

Simboli është një objekt, emër ose figurë që përfaqëson diçka tjetër,  një ide më të gjerë ose një koncept abstrakt. Në poezi, simbolet përdoren për të shprehur ndjenja emocionale ose për të dhënë një kuptim më të thellë. Në poezinë time do të gjeni plot simbole si errësira për mungesën e dijes, agimi si rilindje e jetës, drita për qartësinë apo lumturinë, deti i trazuar për jetën plot halle, shqiponja për lirinë etj.

Alegoria është një tregim, një poezi, ose një vepër tjetër letrare që përmban një kuptim të dyfishtë ose të thellë, ku personazhet dhe ngjarjet përfaqësojnë ide ose moralitet,  koncepte më të gjera.

Ajo përdoret për të shpjeguar ose kritikuar tema shoqërore, politike ose filozofike.

Në poezinë time këtë figurë letrare do ta ndeshni rrallë se duke shkruar në një kohë demokracie nuk kam ndjerë nevojën të shkruaj me një gjuhë alegorike.

Një figurë tjetër që do ta ndeshni dhe në poezinë time është anafora, përsëritja e një ose më shumë fjalëve në fillim të vargjeve ose frazave për t’u dhënë më shumë intensitet dhe emocione tek lexuesi si tek poezia ime ”Më lër” ku këto fjalë përsëriten në çdo fillim strofe për t’i dhënë një intensitet më shprehës vargjeve.

Po kështu do të ndeshni dhe  metoniminë, një figurë stilistike ku emri i një objekti ose koncepti zëvendësohet me një emër tjetër që  është i lidhur ngushtë me atë. Po përmend disa metonimi nga poezitë e mia si shteti për të treguar qeverinë, vendi për të treguar popullin (U ngrit vendi në këmbë) etj.

 

Këto figura stilistike, duke qenë pjesë e gjuhës poetike, i japin poezisë një dimension të pasur dhe e ndihmojnë lexuesin të ndiejë dhe të kuptojë më thellë mesazhin që kërkojmë të përcjellim.

9. Si e shihni raportin midis vargut të lirë dhe vargut të strukturuar? Çfarë kriteresh estetike ju udhëheqin në zgjedhjen e formës?

 

Unë i përdor të dy llojet dhe do të thoja se më pëlqen vargu i strukturuar për tingëllimën dhe melodinë e tij. Megjithate siç e dimë raporti midis vargut të lirë dhe vargut të strukturuar është një temë e rëndësishme në letërsinë dhe poezinë moderne. Vargu i lirë ofron një liri më të madhe në shprehje dhe strukturë, pa u ndikuar nga rregullat e rimarrjes ose ritmit striktë. Ndërsa vargu i strukturuar kërkon një disiplinë më të madhe dhe ndjek rregulla të caktuara, si metrikën, rimën dhe format tradicionale, siç janë sonetet ose sestinat.

Në krijimtarinë time kam parasysh disa kritere estetike për zgjedhjen e vargut, duke ia përshtatur qëllimit të poezisë.

Vargu i lirë mund të jetë më i përshtatshëm për ndjenja më intime ose për temat e lira, ndërsa vargu i strukturuar mund të ofrojë fuqizim dhe gravitet për tema më serioze.

Tjetër kriter do të thoja se e zgjedh vargun në përputhje me tonin e përmbajtjes. Një poezi me një atmosferë të lehtë dhe humoristike mund të funksionojë më mirë në varg të lirë, ndërsa një poezi më dramatike mund të kërkojë një strukturë të caktuar.

Vargu i lirë lejon krijimin e një ritmi unik dhe më personal, ndërsa vargu i strukturuar ka një ritëm të paraparë që mund të theksojë një emocion të caktuar. Këtu, jam unë që shkruaj që  duhet të mendojë se si ritmi ndikon në perceptimin e lexuesit.

Disa tema mund të kërkojnë një qasje më të lirë për t’u shprehur më autentikisht, ndërsa tema të tjera, që kërkojnë gravitet dhe rreptësi, mund të kërkojnë një formë më të strukturuar.

Ndonjëherë mund të zgjedhë vargun e lirë për inovacion, për të parë si mund të sfidojë rregullat e traditës. Në të njëjtën kohë, ndonjëherë është e rëndësishme të përdor formën tradicionale për të dhënë një ndjenjë të njohur dhe të vlerësuar.

Si konkluzion për këtë, mund të them se zgjedhja midis vargut të lirë dhe vargut të strukturuar duhet të reflektojë stilin dhe zërin unik timin në çdo rast. Çdo poet ka një mënyrë të veçantë të shprehjes, dhe forma e zgjedhur duhet të mbështesë identitetin e tij artistik.

Përfundimisht, zgjedhja midis vargut të lirë dhe vargut të strukturuar është një çështje personale dhe artistike, e cila kërkon që poeti të ndjejë dhe të reflektojë mbi atë çfarë funksionon më mirë për veprën e tij në kontekstin dhe  mesazhin që dëshiron të përcjellë.

 

10. Cili është roli i muzikalitetit të brendshëm të vargut në krijimin e ritmit poetik dhe sa ndikon gjuha në këtë ritëm?

 

Muzikaliteti i brendshëm i vargut i referohet cilësive ritmike, melodike dhe harmonike që ndihmojnë në krijimin e një ndjenje estetike dhe emocionale brenda një poezie.

Muzikaliteti i brendshëm i vargut luan një rol të rëndësishëm në krijimin e ritmit poetik. Ai përfshin elemente si rima, metrika, aliteracion, asonancë dhe përsëritje, të cilat së bashku ndihmojnë në ndërtimin e një atmosfere estetike dhe emocionale në poezi. Muzikaliteti krijon një lloj harmonie që e bën tekstin më të këndshëm për ta dëgjuar ose lexuar, duke theksuar mesazhin e poetit dhe duke ndihmuar në shpërndarjen e ndjenjave dhe filozofisë që fshihet pas fjalëve.

Po ju sjell disa strofa nga poezitë e mia ku duket qartë muzikaliteti:

”Në pikat e vesës shoh lotët e mi,

Që bien nga petalet e zhduken në tokë,

Me mall përkulem si dikur fëmi,

Dhe lulet dhe ferrat në qafë  t’i rrok.”

(Nga ”Fshati i braktisur”)

*

”O kujtime larg më çoni,
Mallit tim kur shtegëtoni,

Vendit tim të dëgjoj një këngë,

Të shuaj mallin e çdo brengë.”

(Nga ”Atje larg më çoni”)

”Një imazh që ma ndez horizontin e mendimeve,

E dëshirat zbërthen në ylberët e pritjeve,

Që humbin e zhduken në lumin e pikëllimeve,

E unë trembem përherë nga tmerri i ikjeve.”

(Nga ”Si dy jetime”)

 

Gjuha ka një ndikim të thellë në këtë proces, sepse ajo është mjeti kryesor që ne përdorim për të shprehur idetë e tyre. Zgjedhja e fjalëve, struktura e frazave dhe tingujt e ndryshëm që krijohen nga ato, gjithashtu ndikojnë në ritmin e vargut. Fjalët kanë tonalitet, emocione dhe grupime të ndryshme që ndihmojnë në krijimin e një ritmi specifik, ndërsa variacioni në fjalor mund të sjellë nuanca të reja në të kuptuarit e poezisë.

 

Prandaj, si muzikaliteti i brendshëm i vargut, ashtu edhe përdorimi i gjuhës, janë të lidhura ngushtë dhe kontribojnë në krijimin e një ritmi poetik që  pasuron dhe i jep forcë shprehëse  dhe bukuri poezisë.

Kjo ndihmon lexuesin të ndiejë intensitetin emocional dhe të kapë thellësinë e përvojës që poezia përpiqet të transmetojë.

 

 

III. Rreth përvojës së mërgimit dhe identitetit kulturor

 

11. Mërgimi zë një vend qendror në krijimtarinë tuaj. Si e konceptoni “subjektin e mërguar” në aspektin poetik dhe filozofik?

 

Subjekti i mërguar është një koncept kompleks që lidhet ngushtë me përvojat e individualitetit, identitetit dhe thyerjeve kulturore që vijnë si rezultat i mërgimit. Në aspektin poetik dhe filozofik, unë e shoh këtë subjekt në disa nivele.

Subjekti i mërguar shpesh përballet me krizën e identitetit. Krijimet poetike mund të reflektojnë dyshimet dhe ndjenjat e humbjes së një identiteti të mëparshëm, si dhe kërkimin për të përkufizuar vetveten në një kontekst të ri.

Poeti i mërguar shpesh kthen sytë pas, duke u mbështetur në kujtime e të kaluarës. Nostalgjia në shumë raste është një temë qendrore, ku peizazhet, traditat dhe ngjarjet e jetës në vendlindje shfaqen në mënyrë të ndjeshme. Kjo përzierje e kujtimeve dhe realitetit të ri krijon një kontrast emocional të fuqishëm.

Mërgimi shpesh është një proces i vështirë që na çon në përballje me realitetin e një kulture të re. Në poezinë e mërgimtarëve si dhe në të miat, mund të shfaqet një balancë mes pranimit dhe refuzimit të kulturës së re, duke reflektuar tensionin mes dy identiteteve.

Mërgimi shkakton një ndjenjë të ndryshimit në perceptimin e kohës dhe hapsirës. Filozofikisht, subjekti i mërguar mund të shqyrtojë se si mërgimi përmbys konceptet tradicionale të shtëpisë dhe vendit, duke krijuar një hapësirë të re ekzistence ku identiteti bëhet fluid.

Mërgimi shpesh çon në ndjenja alienimi, por gjithashtu mund të ofrojë mundësi të reja për t’u pranuar dhe rritur. Filozofia ekzistencialiste mund të vijë në ndihmë për të shqyrtuar këtë tension; se si ndjehet subjekti i mërguar kur përballet me ekzistencën e tij në një botë të re dhe të panjohur dhe të gjitha këto gjejnë pasqyrim në poezinë e mërgimit ashtu dhe në poezitë e mia.

Sidoqoftë çfarëdo lloj forme të mërgimit, marrëdhëniet me të tjerët, si mërgimtarë të tjerë ose vendas, janë thelbësore. Kjo shpesh krijon një lloj ekoje në mendimin filozofik: si ndikon ndarja kulturore në mënyrën se si ne e perceptojmë veten dhe të tjerët?

Si përfundim mund të themi se subjekti i mërguar është një entitet që jeton mes dy dimensioneve: një këndvështrim të thellë në kulturën e tij të kaluar dhe një përpjekje për të krijuar një identitet të ri në një ambient të panjohur. Të dy aspektet, poetik dhe filozofik, ofrojnë një mundësi për të eksploruar këto tensione dhe ndjenja, duke na lejuar të kuptojmë më mirë atë çfarë do të thotë të jesh mërgimtar.

Këto probleme do t’i gjeni në shumë poezi të mia.

 

12. Cili është raporti midis hapësirës së vendlindjes dhe hapësirës së diasporës në poezinë tuaj, në kuadër të teorive bashkëkohore të transnacionalizmit?

 

Raporti midis hapësirës së vendlindjes dhe hapësirës së diasporës në poezinë bashkëkohore është një temë komplekse dhe e pasur, veçanërisht në kuadër të teorive të transnacionalizmit. Transnacionalizmi e sheh emigrimin jo thjesht si një lëvizje nga një vend në tjetër, por si një proces dinamik që përfshin rrjetet sociale, kulturore dhe ekonomike mes vendeve të ndryshme. Në këtë kontekst, poezia bashkëkohore shpesh eksploron marrëdhëniet e ndërlikuara mes këtyre hapësirave, duke reflektuar për identitetin, nostalgjinë, dhe përvojat e njerëzve që jetojnë mes dy botëve. Dhe në poezinë time do të gjeni shumë tema nga ky realitet që trajtojnë probleme të ndryshme si vështirësitë e ambientimit, marrëdhëniet ndërkulturore, krijimin e një identiteti të ri etj.

Në poezinë e diasporës, ne shpesh përballemi me dilemat e identitetit dhe përkatësisë, duke u përpjekur të ushtrojmë një lloj identiteti dual ose të shumëfishtë. Kjo ndikon në mënyrën se si ne kërkojmë të ruajmë dhe perceptojmë hapësirën e vendlindjes: ajo nuk është thjesht një pikë gjeografike, por një koncept emocional dhe kulturor që ndikon në identitetin tonë të ri duke kërkuar të ruhet.

Po ashtu, poezia e mërgimit, siç përmendëm dhe më lart, eksploron temën e nostalgjisë për vendlindjen, e cila shpesh përballet me realitetin e jetës në diasporë. Kjo analizë e dy hapësirave çon në një reflektim të thellë mbi atë se si ne mërgimtarët përjetojmë brishtësinë dhe forcën e lidhjeve tona me vendin e origjinës, si dhe mënyrat se si ne e krijojmë dhe e rinovojnë identitetin e tyre në një kontekst të ri.

Në përmbyllje, theksoj se raporti midis hapësirës së vendlindjes dhe hapësirës së diasporës në poezinë bashkëkohore dhe njëkohësisht në poezinë time, është një reflektim i thellë mbi transformimin e identitetit, përvojat emocionale dhe sociale të individëve në një botë gjithnjë në ndryshim, duke i dhënë një zë historive dhe narrativave të ndryshme që shpesh mbeten të pazbuluara. Teoritë e transnacionalizmit ofrojnë një kornizë të rëndësishme për të kuptuar dhe interpretuar këto dallime komplekse.

 

13. A mund të flasim për një “letërsi të mërgimit” në veprën tuaj, dhe si pozicionohet ajo brenda letërsisë shqiptare të shekullit XXI?

 

Sigurisht, shprehja “letërsia e mergimit” i referohet veprave letrare që krijohen nga autorë që jetojnë jashtë vendit të tyre të origjinës, zakonisht si rezultat i emigracionit ose përshtatjes në një mjedis të ri. Kjo lloj letërsie shpesh eksploron temat si identiteti, nostalgjia, përvoja e të qenit në mërgim, sfidat e integrimit dhe ndjesitë e humbjes.

Kësaj nuk i ka shpëtuar as krijimtaria ime vetëm doja të sqaroja se poezia ime ashtu dhe proza janë një vazhdim ose më mirë të themi një gërshetim me letërsinë brenda, janë dy gjëra që shkojnë paralel. Këtë e them se ka momente që unë shkruaj sikur të jem në Shqipëri, ka momente që shkruaj nën trusninë dhe në frymëzimin e ambientit dhe të kulturës së mërgimit.

Në letërsinë e mërgimit, ne përballemi me ndjenja të shumta e komplekse, duke përfshirë dashurinë për atdheun, ndjenjat e mërgimit dhe përpjekjet për të ruajtur kulturën dhe traditat e vendit tonë. Përveç asaj artistike kjo letërsi ka një rëndësi të madhe për të dokumentuar përjetime dhe histori personale, duke kontribuar në pasurimin e kulturës kombëtare dhe ndihmuar në kuptimin më të mirë të kompleksitetit të përvojës njerëzore.

Të lexuarit dhe studimi i kësaj letërsie ofron një mundësi për të ndjerë dhe kuptuar më mirë realitetet e ndërlikuara të identitetit dhe përkatësisë në një botë gjithnjë e më të globalizuar.

 

1. Rreth përkthimit si akt krijues.

 

14. Si e konceptoni procesin e përkthimit letrar: si transpozim gjuhësor, si akt hermeneutik apo si rishkrim krijues?

 

Procesi i përkthimit letrar është kompleks dhe mund të konceptohet në disa mënyra, duke përfshirë transpozimin gjuhësor, aktin hermeneutik dhe rishkrimin krijues. Çdo qasje ofron një këndvështrim të ndryshëm mbi natyrën e përkthimit dhe sfidat që lidhen me të.

Përsa i përket transpozimit gjuhësor mund të them se kjo qasje e fokuson vëmendjen në procesin teknik të përkthimit, ku qëllimi është të kalohet një tekst prej një gjuhe në një tjetër duke mbajtur kuptimin dhe struktrurën origjinale sa të jetë e mundur. Kjo qasje shpesh ka kufizime, pasi çdo gjuhë ka strukturat, idiomat dhe nuancat e saj që nuk mund të përkthehen dosido, në mënyrë mekanike, duke e bërë transpozimin një proces më të ndërlikuar sesa thjesht ndërrimi i gjuhëve.

Para ca muajsh kam dhënë dhe një intervistë të gjërë për përkthimin në një shoqëri studimore në Spanjë duke sqaruar transpozimin gjuhësor, përshtatjen dhe përkthimin si rikrijim. Ku kam sjellur dhe shembuj nga poetë e perkthyes të shquar  dhe kam sqaruar vështirësitë e përkthimit duke theksuar se përkthimi mekanik apo si e quajmë ndryshe transpozimi gjuhësor nuk përcjell tek lexuesi i ri ndjesitë e origjinalit.

Ndryshe nga i pari përkthimi si akt hermeneutik fokusohet në interpretimin e kuptimit të tekstit origjinal. Këtu, përkthyesi duhet të jetë një lexues i thellë e i ndjeshëm, i cili jo vetëm që përkthen fjalët, por gjithashtu analizon kontekstin kulturor, historik dhe emocional të tekstit. Kjo qasje thekson rolin e përkthyesit si një interpretues, që njihet me nuancat e secilës gjuhë dhe kulturë, duke i dhënë mundësinë të krijojë një tekst që respekton thelbin e origjinalit duke e ruajtur sa të jetë e mundur dhe duke e kaluar në gjuhën tjetër me ndjesitë e asaj gjuhe. Dhe unë në përkthimet e mia i jam përmbajtur këtij parimi

Ndërsa përkthimi si rikrijim e shikon përkthimin si një akt krijues, ku përkthyesi ka lirinë të rishkruajë tekstin nga një perspektivë artistike. Këtu, rëndësia është të ruhet fryma dhe emotiviteti i veprës, ndonjëherë duke u shkëputur nga struktura e saktë e fjalëve. Përkthyesi mund të ndikojë në stilin dhe tonin e tekstit, për të arritur një përvojë leximore që është e përshtatshme për audiencën e re, duke theksuar kështu një dimension të ri të krijimtarisë literare ose siç e quajmë ndryshe një rilindje.

Në përfundim, procesi i përkthimit letrar është një ndërmarrje e ndërlikuar që kërkon një kombinim të këtyre qasjeve. Një përkthyes efektiv është ai që në mënyrë të përshtatshme kombinon aspektin teknik të transpozimit gjuhësor me thellësinë interpretative të aktit hermeneutik dhe kreativitetin e rishkrimit, për të sjellë një vepër që i përmbahet thelbit të saj origjinal, por që gjithashtu mundohet të arrijë audiencat e reja në mënyrë të efektshme.

 

15. Cilat janë sfidat teorike kur përktheni poezi, veçanërisht në raport me ekvivalencën semantike, ritmike dhe kulturore?

 

Përkthimi i poezive paraqet një sërë sfidash teorike që lidhen me ekuivalencën semantike, ritmike dhe kulturore me të cilat jam ndeshur shpesh gjatë përkthimeve.

Përsa i përket ekuivalencës semantike doja të sqaroja se poezia shpesh përdor figura letrare, metafora dhe simbole që mund të kenë kuptime të thella dhe nuanca të ndryshme në gjuhën origjinale. Kjo bën të vështirë ruajtjen e të njëjtit emocion dhe kuptim në gjuhën e përkthyer dhe problemi tjetër janë fjalët me shumë kuptime që varen nga konteksti. Përkthyesi duhet të ketë aftësinë të zgjedhë kuptimin më të përshtatshëm për kontekstin poetik në shqyrtim.

Një sfidë tjetër janë ekuivalencat ritmike. Poezia shpesh ka një strukturë metrike strikte (si rima, ritmi dhe shkalla e rrëfim-shprehjes). Kjo strukturë është rëndësishme për efektin estetik dhe emocionin që përcjell poezia, dhe përkthimi i saj në një gjuhë tjetër mund të jetë i komplikuar pa humbur këtë aspekt.

Ruajtja e rimave dhe alliteracionit në përkthim është një sfidë, pasi çdo gjuhë ka rregullat e saj fonetike dhe fjalë që mund të mos ofrojnë të njëjtën mundësi për rima.

Ekuivalencat kulturore janë një tjetër sfidë. Poezia shpesh përmban përmbajtje që është e lidhur ngushtë me kontekste kulturore specifike (si traditat, historitë dhe simbolet). Përkthyesi duhet të vendosë se si t’i interpretojë këto referenca për audiencën e re, që mund të mos ketë informacionin e nevojshëm për t’i kuptuar ato.

Elementë të caktuar kulturorë mund të kenë rëndësi të veçantë për një popull, duke e bërë të vështirë rishikimin e tyre në një gjuhë tjetër pa humbur kontekstin ose rëndësinë e tyre.

Gjithashtu në përkthim duhet mbajtur parasysh dhe subjektiviteti i interpretimeve si interpretimi personal. Poezia është shpesh subjektive dhe e hapur për interpretim. Diferencat në interpretime midis përkthyesve mund të çojnë në përkthime të ndryshme që reflektojnë perceptime të ndryshme të poezisë origjinale.

Këto sfida bëjnë që përkthimi i poezisë të jetë një proces kompleks dhe kreativ, ku përkthyesi duhet të balancojë midis ruajtjes së besnikërisë ndaj tekstit origjinal dhe krijimit të një vepre që të ketë kuptim dhe ndikim për lexuesin në gjuhën e përkthyer.

 

16. Si ndikon përvoja e përkthimit në zhvillimin e poetikës suaj origjinale?

 

Përvoja e përkthimit ka ndikimin e saj në zhvillimin e poetikës time origjinale sepse përkthimi i veprave poetike nga gjuhë të ndryshme më ka dhënë mundësinë të eksperimentojë me forma, ritme dhe figura letrare që  nuk janë të pranishme në traditën time origjinale. Ky proces shtyn përpara inovacionin në stilin tim poetik.

Veç kësaj duke përkthyer poezi, përvetësoj dhe përshtas një gamë të gjerë fjalësh dhe shprehjesh. Kjo zgjeron fjalorin tim dhe pasuron shprehjen e ndjenjave dhe ideve në krijimtarinë time.

Përkthimi më vë përballë mentalitete dhe perspektiva të reja, duke më lejuar  të eksplorojë tema dhe problematika që dhe nuk i kisha menduar më parë, duke i dhënë kështu një dimension të ri krijimtarisë time.

Përkthimi ndihmon në krijimin e një dialogu mes kulturave dhe traditave të ndryshme letrare dhe kjo më bën të sjellë elementë kulturorë dhe historikë nga origjina e veprës që përkthehet, duke e pasuruar kështu përvojën time estetike.

Procesi i përkthimit kërkon vëmendje të madhe ndaj detajeve, dhe kjo disiplinë më ndihmon të zhvillojë teknikën time të shkrimit dhe të bëhem më i kujdesshëm ndaj çdo fjalie dhe strukture.

kur merrem me përkthimin shpesh e shoh veten si një ndërmjetës mes kulturave dhe traditave të ndryshme. Kjo krijon një identitet letrar unik që ndihmon në formësimin e poetikës time, duke e bërë atë gjithashtu më të hapur ndaj ndikimeve të jashtme.

Në këtë mënyrë, përvoja e përkthimit jo vetëm që më pasuron përvojën personale, por gjithashtu më ndihmon në formësimin si poet dhe më bën më të hapur dhe më kreativ në krijimtarinë time.

 

17. Si e lexoni suksesin e veprës suaj në tregun letrar ndërkombëtar nga perspektiva e teorisë së recepsionit?

 

Teoria e recepsionit ofron një perspektivë interesante për vlerësimin e suksesit të një vepre në tregun letrar ndërkombëtar. Kjo teori thekson se kuptimi dhe vlera e një vepre letrare formohen jo vetëm nga autorët dhe konteksti i tyre, por edhe nga mënyra se si lexuesit e perceptojnë dhe interpretojnë atë vepër. Në këtë mënyrë, suksesi i një vepre në tregun letrar ndërkombëtar mund të analizohet përmes disa pikave kyçe siç është interkulturaliteti, vepra që përmbajnë tema, emocione dhe përvoja universale që rezonojnë me një audiencë të gjerë dhe shpesh, një vepër që arrin të përçojë mesazhe të thella mbi natyrën njerëzore, ndjenjat, ose sfidat shoqërore, ka më shumë mundësi të pranohet dhe të interpretohet nga lexues të ndryshëm kulturorë dhe të jetë e suksesshme.

Ne librin në anglisht ”Through the waves of life” (Nëpër dallgët e jetës” qe fitoi çmimin ”Impact Book Awards 2024” dhe doli finalist në Hollywood per ”Autor i vitit 2025” mendoj se janë shumë poezi me tema, universale që ndikuan.

Teoria e recepsionit thekson rolin aktiv të lexuesit në procesin e kuptimit të një vepre. Suksesi i një vepre mund të matet në marrëdhënien që krijon mes autorit dhe lexuesit, si dhe në aftësinë e saj për të nxitur një dialog ose reflektim. Si një vepër arrin të angazhojë emocionet dhe mendimet e lexuesve ndihmon në përcaktimin e rangut të saj në treg. Duke iu referuar krijimtarisë time, edhe pse janë gati dy vjet nga botimi i librit ne Amazon, vazhdojnë herë pas here shitjet, komentet dhe recensione të shumta për atë dhe libra të tjerë, sidomos për ata në anglisht.

Lexuesit e sotëm e interpretojnë një vepër në lidhje me kontekstet sociale, politike dhe kulturore të kohës së tyre. Vepra letrare që trajton tema aktuale ose që reflekton përvoja personale dhe kolektive mund të ketë një ndikim më të madh dhe të konsiderohet më rilevante nga lexuesit modernë.

Shumë nga poezitë e mia janë me temë aktuale dhe ndaj vë re nje popullaritet dhe në arenën ndërkombëtare.

Pranimi kritik i një vepre gjithashtu ndikon në perceptimin publik dhe suksesin e saj. Rishikimet e lëndës, çmimet e letërsisë dhe rekomandimet nga figura të njohura të botës së letërsisë mund të ndihmojnë në formimin e opinionit për një vepër dhe për të rritur shikueshmërinë e saj.

Fatmirësisht kam patur fatin të njihem me figura të tilla dhe që kanë pëlqyer veprën time dhe më kanë ndihmuar të zgjeroj odiencën e kualifikuar dhe shikueshmërinë.

Një dritare e madhe është bërë, jo vetëm për mua por dhe për shumë krijues shqiptarë dhe të huaj, antologjia ”All Together” qe botoj prej dy vjetësh në Amazon, ku kërkojmë të botojmë poezi dhe prozë të zgjedhur nga gjithë bota. Kjo na ka njohur me shumë figura të shquara, me shumë revista e gazeta që dhe na kanë promovuar herë pas here

Vepra që arrin të krijojë një ndjenjë komuniteti ndërmjet lexuesve, përmes diskutimeve online, grupesh leximi, ose ngjarjeve kulturore, ndihmon në konsolidimin e suksesit të saj në tregun ndërkombëtar.

Duke e shqyrtuar suksesin e një vepre letrare në kontekstin e teorisë së recepsionit, mund të kuptojmë më mirë se si ndryshon përceptimi dhe vlera e saj nga njëri lexues tek tjetri, dhe si këto ndryshime ndihmojnë në ndriçimin e rëndësisë së saj në tregun letrar global.

 

18. Si ka ndikuar përfshirja në antologji dhe botime shumëgjuhëshe në formësimin e një identiteti global të krijimtarisë suaj?

 

Përfshirja në antologji dhe botime shumëgjuhëshe ka një ndikim të rëndësishëm në formësimin e identitetit global të krijimtarisë  se arrin një audiencë më të gjerë, duke shfrytëzuar mundësinë për t’u lexuar dhe njohur nga njerëz të kulturave dhe gjuhëve të ndryshme kështu që ndikon në rritjen e shikueshmërise.

Përfshirja në këto botime inkurajon dialogun ndërkulturor dhe promovon diversitetin. Kjo më ndihmon  të zhvillojë një zë unik që është i formuar dhe i pasuruar nga ndikimet e kulturave të tjera.

Unë deri tani kam marrë pjesë në mbi 230 antologji e shumë prej tyre janë ndërkombëtare. Jam përkthyer e botuar në mbi 20 vende të botës.

Antologjitë e njohura dhe botimet shumëgjuhëshe shpesh janë të lidhura me institucione apo autoritete të rëndësishme letrare. Kjo i jep një farë legjitimiteti dhe rinovimi profilit tim global.

Pjesëmarrja në projekte shumëgjuhëshe më ofron mundësinë për të eksperimentuar me forma të reja shkrimi dhe për të exploruar tematika që mund të jenë të panjohura ose të pazbuluara më parë në kontekstin tim kulturor e krijues.

Përfshirja në këto botime shpesh sjell mundësi për të krijuar lidhje me autorë të tjerë, editorë, dhe kritikë, të cilat mund të çojnë në projekte të reja dhe përvoja të tjera krijuese.

Njohja dhe shpërndarja e krijimeve të mia në një kontekst më të gjerë ndihmon në formësimin e identitetit tim si krijues, rrit vetëdijen për përvojat dhe temat që unë dëshiroj të trajtojë në krijimtarinë time.

Në përfundim shpreh se përfshirja në antologji dhe botime shumëgjuhëshe është një mënyrë e fuqishme për të kontribuar në ndërtimin e një identiteti global letrar, dhe të integrojë përvojat e ndryshme dhe të pasurojë punën time me dimensione të reja kulturore dhe tematike.

 

19. Në ç’mënyrë çmimet, nominimet dhe vlerësimet ndërkombëtare influencojnë vetëdijen tuaj krijuese dhe projektin tuaj letrar?

 

Çmimet, nominimet dhe vlerësimet ndërkombëtare luajnë një rol të rëndësishëm në formimin e vetëdijes krijuese dhe ndikimin në projektet letrare të mia se ato ofrojnë një formë validimi për punën time. Kjo njohje  forcon besimin në talentin tim, duke më motivuar të vazhdojë të krijojë dhe të eksplorojë ide të reja.

Vlerësimet e tilla  stimulojnë për të përmirësuar kualitetin e punës. Ato mund të më diktojnë nevojën për të rinovuar ndjenjat  e mia stilistike dhe tematike për të qëndruar në lartësinë e pritshmërive të publikut dhe kritikëve.

Çmimet ndërkombëtare zakonisht sjellin një audiencë më të gjerë, duke hapur dyert  për të arritur lexues të rinj dhe për të zgjeruar ndikimin e tyre në tregun letrar global.

Këto më bëjnë të ndihem i inkurajuar të eksploroj tema më të guximshme ose më pak të zakonshme, të cilat mund të jenë të nevojshme për të përmbushur kriteret e disa çmimeve, duke u shpërngulur nga mënyrat  tradicionale të krijimit.

Pjesëmarrja në konkurse dhe ndarja e çmimeve shpesh ofron mundësi të lidh kontakte me kolegë, editorë, agjentë dhe organizatorë të ngjarjeve kulturore, që mund të ndihmojnë në zhvillimin e karrierave për tani e në të ardhmen.

Vlerësimet dhe kritikët ndërkombëtarë ofrojnë perspektiva të ndryshme për punën krijuese, gjë që mund të më inkurajojë  në refleksionin  tim personal dhe ndryshimin në drejtim të stilit ose përmbajtjes siç ka ndodhur kohët e fundit në shumë poezi.

Ndikimi i çmimeve dhe normave ndërkombëtare sjellë një ndikim në zgjedhjen e temave dhe stilit që unë vendos të ndjek për të qenë në lartësinë e kërkesave, për të përshtatur krijimet e mia me format dhe temat e pranuara ndërkombëtarisht dhe që rezonojnë me lexuesin e sotëm.

Në përfundim, çmimet dhe vlerësimet ndërkombëtare jo vetëm që më ndihmojnë në rritjen e statusit dhe ekspozimit, por gjithashtu formojnë mënyrën se si të shikoj dhe zhvilloj artin, duke sjellë një ndikim të dukshëm në procesin krijues.

 

1. Rreth prozës suaj dhe marrëdhënies së saj me poezinë

 

20. Si ndërthuren teknikat narrative me elemente poetike në prozën tuaj?

 

Teknikat narrative i shoh shumë frytdhënëse kur ndërthuren me elemente poetike në prozën time që shkruaj në të dyja format letrare.Ashtu si dhe në poezi, unë  përfshij metafora, simbole, dhe personifikime për të krijuar një atmosferë më të pasur dhe për të thelluar kuptimet e ngjarjeve dhe në prozë duke  ndihmuar në formësimin e emocioneve dhe ndjenjave të personazheve.

Elementet poetike si ritmi dhe rima ne ndonjë rast, mund të përdoren në prozë për të krijuar një fluks më muzikor të shkrimit. Tek romani ”Kalvari i dashurisë” është  një përzierje e narrativës me poezinë. Shumë herë kam trupëzuar në roman poezi të ndryshme duke kërkuar të rris anën emocionale të tij. Përdorimi i frazave me ritëm të veçantë mund të theksojë emocione të caktuara dhe të angazhojë lexuesin në mënyrë më të thellë.

Shpesh përdor përshkrime të gjalla dhe të detajuara për të ilustruar skena dhe ndjenja. Kjo ndihmon në krijimin e një bote më të pasur dhe vizuale për lexuesin, duke e bërë atë të ndjejë si të ishte pjesë e ngjarjeve, t’i përjetojë ato.

Proza e pasuruar me elemente poetike shpesh përfshin mendime dhe reflektime të thella nga personazhet, duke e bërë lexuesin të mendojë për aspektet ekzistenciale të jetës. Kjo ndihmon në thellimin e karaktereve dhe në rritjen e ngarkesës emocionale.

Jo rrallë përdor një narrativë jo-lineare ose eksperimente me kohën për të rritur tensionin emocional duke u kthyer në retrospektivë ose  nëpërmjet skenave që mbështjellin njëra-tjetrën, duke u ndriçuar me elemente poetike që krijojnë një lidhje të fortë midis ngjarjeve.

Duke u ndikuar dhe nga shkrimtarët që janë njohur për këtë ndërthurje të suksesshme si Rainer Maria Rilke, Virginia Woolf, dhe më bashkëkohorët si Haruki Murakami. Proza e tyre është shpesh e mbushur me një ndjenjë poetike që e bën lexuesin të përjetojë historitë në një mënyrë më intime dhe emocionale.

 

21. Cili është funksioni i narratorit dhe këndvështrimit në ndërtimin e realitetit letrar të prozës suaj?

 

Një pyetje interesante dhe që kërkon një shpjegim paraprak:

Narratori dhe këndvështrimi janë dy elemente të rëndësishme që ndikojnë në ndërtimin e realitetit letrar në prozë. Funksioni i tyre është i shumëanshëm dhe kontribuon në mënyra të ndryshme dhe në narrativën time.

Unë si narrator transmetoj ngjarjet, karakteret dhe situatat në histori, jam unë si shkrimtar që vendos se çfarë informacioni do të zbuloj për lexuesin dhe se si do të prezantohet ai informacion.

Ndërsa këndvështrimi i narratorit, i imi në këtë rast,  (qoftë i brendshëm, i jashtëm, i një personazhi, etj.) ndikon thellësisht në mënyrën se si e perceptoj tregimin. Një narracion nga një personazh mund të ofrojë një perspektivë më intime dhe emocionale, ndërsa një narracion nga një perspektivë më e gjerë mund të ofrojë një pamje më objektive ose të përgjithshme për ngjarjet.

Një rol të veçantë për narracionin luan stili i të shkruarit të narratorit, përfshirë zgjedhjen e fjalëve, tingujt, dhe ritmi, që ndikojnë në atmosferën e tregimit. Një narracion i ngadalshëm dhe reflektues mund të krijojë një ndjenjë melankolie, ndërsa një narracion i shpejtë dhe i ndjeshëm mund të krijojë tension.

Duke patur parasysh këto dhe unë jam përpjekur  të manipulojë emocionet e lexuesit përmes mënyrës së paraqitjes të ngjarjeve dhe karaktereve duke përdorur një zë narrativ të ngrohtë dhe të shtruar, duke menduar të stimuloj mënyrën se si lexuesi i percepton ngjarjet dhe personazhet në veprat e mia.

Dhe nga ana tjetër i kam kushtuar kujdes zhvillimit të

karaktereve duke dhënë informacione për ndjenjat, mendimet dhe motivet e tyre, për të ndihmuar lexuesin të kuptojë më mirë veprimet dhe zgjedhjet e tyre.

Kështu duke përdorur narrativen dhe këndvështrimin, kam mundur të eksplorojë tema të ndryshme dhe të japë komente mbi shoqërinë, kulturën, dhe natyrën njerëzore. Këndvështrime të ndryshme mund të zbulojnë nuanca të ndryshme të temave.

Duke pasur parasysh këto aspekte, mund të them se narratori dhe këndvështrimi janë thelbësore për ndërtimin e realitetit letrar në prozë, duke ndikuar në shumë mënyra në përvojën dhe interpretimin e lexuesit. Ata formojnë bazën mbi të cilën ndërtohet kuptimi i veprës dhe ndiqet aventura e personazheve.

 

22. A ekziston një “unitet estetik” midis poezisë dhe prozës suaj, apo i konsideroni dy fusha të pavarura të krijimit?

 

Ndonëse poezia dhe proza janë forma të ndryshme shkrimi, edhe unë si shumë shkrimtarë e poetë shoh mes tyre një “unitet estetik”. Kjo duket nga mënyra se si ato i qasen temave, gjuhës, dhe shprehjeve kreative.

Edhe shkrimtarë të tjerë më me përvojë  si Rainer Maria Rilke, po shfaqin nga afër këtë lidhje. Poezia e tij është e mbushur me imazhe të gjalla dhe ndjenja të thella, të cilat shpesh mund t’i gjejmë edhe në prozën e tij.

Në këtë kontekst, poezia më shërben si një mënyrë për të shprehur emocione dhe përjetime në një mënyrë të përqendruar dhe intensive, ndërsa proza nga ana tjetër shpesh më ofron mundësinë për t’i zhvilluar ato mendime dhe ndjenja në një narrativ më të gjerë.

Për shumë shkrimtarë, kufijtë midis poezisë dhe prozës nuk janë strikte ashtu si dhe për mua. Ka raste që kam përdorur elemente poetike në prozë, si dhe kam inkorporuar narativitet dhe strukturë në poezi. Kjo ndërthurje ndihmon në krijimin e një experience të pasur letrare për lexuesin.

Prandaj, edhe pse mund të trajtohen si fusha të veçanta, ka një unitet estetik të natyrshëm midis poezisë dhe prozës si te shumë shkrimtarë ashtu dhe tek mua, duke e bërë kështu artin tim të të shkruarit më të gjithanshëm dhe të ndërlidhur.

 

VII. Rreth rolit të autorit, letërsisë dhe shoqërisë

 

23. Në këndvështrimin tuaj, cili është funksioni i poetit në shoqërinë bashkëkohore të globalizuar?

 

Funksioni i poetit në shoqërinë bashkëkohore të globalizuar unë e shoh shumëdimensional dhe që ndikohet nga ndryshimet kulturore, teknologjike dhe sociale që karakterizojnë këtë epokë.

Poeti shpesh shërben jo vetëm si një reflektues i fenomeneve shoqerore por edhe si një zë kritik i shoqërisë, duke reflektuar mbi problemet sociale, politike dhe ambientale.

Në një botë ku ngjarjet ndodhin me shpejtësi, poezia mund të ofrojë një perspektivë të thellë mbi realitetet e jetës moderne.

Në një mjedis globalizimi, poezia luan një rol të rëndësishëm në formimin e identiteteve kulturore. Poetët mund të eksplorojnë çështjet e identitetit, përfshirjes dhe diversitetit duke përdorur gjuhën dhe simbolizmin për të shprehur ndjenja dhe përvoja të ndryshme.

Globalizimi ka hapur dyer për shkëmbime kulturore. Poeti, përmes veprës së tij, mund të ndihmojë në ndërtimin e lidhjeve midis kulturave të ndryshme, duke ofruar një hapësirë për dialog dhe kuptim të ndërsjellët.

Në epokën moderne, poetët kanë akses në teknologji dhe forma të reja shprehjeje. Ata shpesh eksperimentojnë me gjuhën, formën dhe mediumet për të shprehur ide komplekse dhe për të arritur një audiencë më të gjerë.

Poeti, përmes poezisë së tij, inkurajon individët të reflektojnë mbi përvojat e tyre dhe mbi botën që i rrethon. Poezia mund të shërbejë si një instrument për t’i ndihmuar njerëzit të kuptojnë më mirë emocionet dhe përvojat e tyre.

Disa poetë përdorin punën e tyre si një mjet për aktivizëm, duke i dhënë zë çështjeve që janë shpesh të margjinalizuara. Poezia mund të mobilizojë dhe frymëzojë njerëzit për veprim dhe ndryshim.

Në përfundim, funksioni i poetit në shoqërinë bashkëkohore është një ndërthurje e refleksionit, krijimit, kritikës dhe angazhimit social, duke e bërë atë një komponent të rëndësishëm të kulturës dhe shoqërisë globale.

 

24. Si e shihni rolin e letërsisë në formimin e etikës njerëzore dhe të kulturës së leximit në epokën digjitale?

 

Roli i letërsisë në formimin e etikës njerëzore dhe të kulturës së leximit në epokën digjitale është shumë i rëndësishëm dhe mund të shikohet në disa aspekte.

Letërsia ndihmon në zhvillimin e empatisë duke na sjellë në botën e personazheve të ndryshëm, përvojave dhe sfidave të tyre. Kjo na ndihmon të kuptojmë më mirë ndjenjat dhe perspektivat e të tjerëve, duke forcuar kështu vlerat etike si mirëkuptimi, drejtësia dhe bashkëjetesa.

Shkrimtarët shpesh i përdorin veprat e tyre për të kritikuar ecuritë sociale, politike dhe kulturore. Kjo kritikë mund të nxisë lexuesit të mendojnë dhe të reflektojnë mbi normat dhe vlerat e tyre, duke i ndihmuar ata të formojnë një moral më të vetëdijshëm.

Në epokën digjitale, përballja me informacionin dhe format e reja të komunikimit është e paprecedente. Letërsia ofron një mundësi për të kultivuar një kulturë të leximit që thekson rëndësinë e mendimit të thellë dhe analizës kritike. Leximi i librave kontribuon në zhvillimin e aftësive të mendimit kritik dhe të reflektimit personal. Në këtë epokë po merr përparësi dhe leximi dixhital si e-book, audio book,  që ofrojnë platforma të shumta ne web dhe neve na vë përpara përgjegjësisë që librat tanë përveçse fizik t’i pregatitim dhe në këto forma.

Një nga aftësitë kryesore të letërsisë është se ajo na ofron mundësinë të eksplorojmë kultura e histori të ndryshme, që në epokën digjitale është më e lehtë se kurrë përmes platformave dixhitale. Ky diversitet ndihmon në formimin e  etikës që është më e hapur dhe më tolerante ndaj ndryshimeve.

Me avancimin e teknologjisë, letërsia po evoluon në forma të reja si audiobooks, e-books dhe literatura digjitale. Këto zhvillime mund të rrisin aksesin në letërsi dhe ta bëjnë më të lehtë për njerëzit të angazhohen me libra, që në mënyrë të ndryshme mund të nxisin interesin dhe zakonin në leximin e librave.

Në përfundim, letërsia ka një rol kyç në formimin e etikës njerëzore dhe në promovimin e kulturës së leximit, veçanërisht në një epokë digjitale ku informacioni është i grumbulluar dhe shpërndarë në mënyra të ndryshme. Ajo është një mjet i fuqishëm për edukimin, shpërndarjen e ideve dhe formimin e vlerave që janë esenciale për një shoqëri të shëndoshë dhe të qëndrueshme.

 

25. Si pozicionohet krijimtaria juaj në raport me traditën e poezisë shqipe dhe cilët autorë kanë ushtruar ndikim në formimin tuaj?

 

Tradita e poezisë shqipe është e pasur dhe e larmishme, duke filluar që nga periudha e lashtë e gojëdhënave dhe folklorit, deri në zhvillimet moderne të saj.

Dhe fillimisht jam ndikuar nga kjo traditë nga floklori, Rilindja kombëtare si dhe poetët e realizmit socialist.  Kam ndjekur sa kam mundur dhe eksperiencat e poetëve bashkëkohor të cilat tregojnë për një zhvillim të vrullshëm por dhe pak kaotik për numrin e madh dhe për faktin se kërkojnë të bëhen të gjithë poetë apo shkrimtarë. Shumë kolegë, flas për ata që mund t’i quajmë poetë, më kanë lënë mbresa. Nuk po përmend emra se janë shumë e me siguri do të harroj ndonjë e nuk do t’i vijë mirë.

Poezia shqipe është e karakterizuar nga një lidhje e ngushtë me historinë, kulturën dhe identitetin kombëtar, dhe vazhdon të zhvillohet me autorë të rinj që sjellin zëra të ndryshëm dhe përvoja të reja.

Por gjithashtu kam lexuar shumë klasikët rusë të cilët më kanë lënë mbresa të thella dhe kanë ndikimin e tyre në krijimtarinë time sidomos në poezinë e rregullt.(Idhujt e mi Pushkini dhe Esenini)

Si dhe poetët e modernizmit dhe postmodernizmit amerikan që më kanë mahnitur me bukurinë dhe forcën shprehëse të artit të tyre të cilët kërkoj t’i marr si model në krijimtarinë time poetike duke u larguar pak nga tabani dhe tradita jonë gjithmonë duke ruajtur origjinalitetin dhe duke zhvilluar inovacionin.

 

 

PYETJE SHTESË

 

26. Cili është roli i “qenies poetike” në filozofinë tuaj krijuese dhe si lidhet ajo me ekzistencializmin?

 

“Qenia poetike” është një koncept që përdoret shpesh në filozofinë e krijimtarisë për të përshkruar një formë të vetëdijes estetike dhe ekzistenciale, ku individi përjeton dhe interpreton botën përmes një lente krijuese dhe poetike. Ky koncept është i ndërlidhur ngushtë me nocionin e ekzistencializmit, një lëvizje filozofike që thekson individin, lirinë dhe përgjegjësinë personale.

Duke kërkuar mundësinë për të parë dhe interpretuar botën në një mënyrë unike, duke transformuar përvoja të zakonshme, perjetime të ndryshme në krijime përmes imagjinatës dhe ndjenjës.

Gjithmonë kërkoj autenticitetin në jetën time dhe të shpreh vetveten në mënyrë originale dhe në  artin dhe krijimtarinë time.

Gjithashtu kërkoj të përjetojë dhe të shpërndajë ndjenjat e mia në një mënyrë që prek thellësisht emocionet dhe përvojat e të tjerëve, duke ofruar një formë komunikimi universale.

 

Ekzistencializmi e vë theksin te liria e individit për të krijuar kuptim në një botë që shpesh është e papërcaktuar dhe në kaos. Dhe unë në krijimet e mia kërkoj për të ofruar një platformë për të shprehur këto perspektiva dhe çështje thelbësore të ekzistencës.

Pjesët e ekzistencializmit shpesh shqyrtojnë çështje si absurditeti, izolimi dhe kërkimi për kuptim dhe unë përmes artit dhe vetë-shprehjes, kërkoj të ofrojë një përgjigje, të mbaj një qëndrim ndaj këtyre dilemave, duke e ndihmuar individin të gjejë kuptim në përvojat e tij.

Gjithashtu mundohem të trajtoj çështjen e krijimit të identitetit të individit në një botë që shpesh duket indiferente, duke inkurajuar një vetëdije të thellë dhe duke ndihmuar në definimin e identitetit të tyre.

Dhe, në përfundim, roli i qenies poetike në filozofinë krijuese është thelbësor për ndihmën ndaj individëve që të gjejnë dhe të shprehin kuptimin në jetën e tyre, duke e lidhur atë ngushtë me themelet e ekzistencializmit, ku liria, autenticiteti dhe krijimi i kuptimit janë thelbësore.

 

27. A e shihni poezinë si një formë të njohjes ontologjike? Nëse po, çfarë dimensioni të së vërtetës synon të kapë poezia?

 

Po, poezia mund të shikohet si një formë e njohjes ontologjike, sepse ajo eksploron natyrën e qenies, identitetit dhe eksistencës në mënyra që shpesh shkojnë përtej përjetimeve të përditshme. Në këtë kuptim, poezia nuk është vetëm një përmbledhje estetikash, por një mjet për të hetuar thelbin e njerëzores dhe për të kapur dimensione të thella të së vërtetës.

Poezia heton pyetje themelore si “Çfarë është jeta?” dhe “Cili është kuptimi ynë në këtë botë?” Këto pyetje ontologjike shpesh janë në fokusin e krijimtarisë time poetike.

Poezia pasqyron ndjenjat, emocionet dhe përjetimet e ndryshme, duke ofruar një pasqyrë të thellë të natyrës njerëzore, që mund të ndihmojë në kuptimin e vetëdijes.

Poezia përdor simbole dhe metafora për të shprehur ide dhe ndjenja që shpesh nuk mund të përshkruhen me fjalë të zakonshme. Këto janë të shumta në poezinë time. Kjo krijon një mundësi për të kapur dimensione të thella të së vërtetës që janë shpesh të panjohura ose të paprekshme.

Shumë poezi merren me konceptin e kohës, ndihmojnë në reflektimin mbi përjetësinë dhe kalimtarinë e jetës, duke sfiduar kufijtë e përvojës së zakonshme duke eksploruar marrëdhënien mes njeriut dhe natyrës, duke vënë në dukje aspekte ontologjike të ekzistencës sonë brenda një bote më të madhe.

Në përfundim, përmes përdorimit të gjuhës figurative dhe emocionale, poezia ka potencialin të ofrojë një njohje më të thellë dhe më komplekse të natyrës së qenies, duke na ndihmuar të kuptojmë dimensionet e jetës që shpesh janë më të vështira për t’u shprehur me fjalë të zakonshme. Ajo na inkurajon të reflektojmë, të pyetim dhe, ndonjëherë, të përjetojmë misterin e ekzistencës.

 

28. Si operon kujtesa kulturore në vargjet tuaja dhe a mund të flasim për një “arkiv emocional” brenda veprës suaj?

 

Sigurisht, koncepti i kujtesës kulturore dhe arkivave emocionale është shumë i rëndësishëm në interpretimin e poezisë. Në krijimet e mia shpesh përdor elemente kulturore për të ndërtuar një narracion emocional, duke integruar përvojën personale dhe kolektive ku jetoj.

Duke pasqyruar mitet, historinë, traditat, zakonet dhe simbolet që formojnë identitetin tonë pasqyrojmë kulturën tonë dhe kemi vënë një gur kujtese. Kjo nuk është vetëm një përsiatje e vlerave kulturore, por gjithashtu një mënyrë për të ruajtur dhe transmetuar historinë nga një brez në tjetrin, është një kujtesë kulturore. Në shumë nga poezitë e mia do të gjeni të pasqyruar pjesë të kulturës tonë.

Në këtë kontekst, ne si poet krijojmë një “arkiv emocional” ku ndjenjat tona personale lidhen me kujtesën kolektive. Vargjet  tona përmbajnë reflektime mbi gëzimet, dhimbjet, humbjet dhe triumfet e jetës, të cilat janë të lidhura ngushtë me përvojat kulturore. Ky arkiv emocional është një pasqyrë e ndjesive dhe emocioneve që përqafojnë jo vetëm ne si individ, por gjithashtu një grup më të gjerë shoqëror ku ne jetojmë dhe ata përjetojnë si ne.

Nëse e shohim veprën tonë përmes këtij skenari, mund të identifikojmë elemente që reflektojnë një ndjenjë të thellë të identitetit dhe nostalgjisë, të cilat flasin për përvojat universale të njerëzimit.

Në përfundim, poezinë e shoh si një medium ku kujtesa kulturore dhe arkivimi emocional bashkëveprojnë për të krijuar një narrativë të pasur, e cila jo vetëm që evokon ndjenja, por gjithashtu ndihmon në ruajtjen e historive dhe traditave të shoqërisë. Kështu,  bëhem një “ruajtës i kujtesës”, duke e ndihmuar lexuesin të reflektojë mbi identitetin e tij dhe lidhjet me të kaluarën dhe të ardhmen.

 

29. Çfarë vendi zë heshtja, boshësia dhe fragmenti në ndërtimin e kuptimeve të nëntekstit poetik?

 

Heshtja, boshësia dhe fragmenti luajnë një rol thelbësor në ndërtimin e kuptimeve të nëntekstit poetik, duke krijuar një hapësirë për interpretim dhe reflektim. Këto elemente shpesh shërbejnë si mjete për të theksuar ndjenja dhe emocione të thella, duke lejuar lexuesit të përjetojnë më shumë se sa është thënë në mënyrë direkte.

Heshtja në poezi mund të simbolizojë mungesën e fjalëve, ndjenjat e padëgjuara, ose momentet e ndjeshme që shpesh janë më të fuqishme se çdo shprehje verbale. Ajo krijon kontraste me fjalët e përdorura dhe i jep lexuesit mundësinë të reflektojë mbi nënkuptimet që mund të fshihen pas asaj heshtjeje.

Po përmend dy vargje nga poezia ime ”Heshtin”

”Heshtin ëndrrat në shpirtin tim

Unë eci zbathur në këtë trishtim”

Në këto dy vargje, unë shpreh një ndjenjë të thellë të brendshme dhe një gjendje shpirtërore të dhimbshme të heroit lirik. “Heshtin ëndrrat në shpirtin tim” sugjeron se shpresat, dëshirat dhe aspiratat e tij kanë heshtur, ndoshta si një pasojë e zhgënjimeve ose fatkeqësive. Kjo mund të interpretohet si një ndjenjë e humbjes së energjisë dhe optimizmit.

Vargu i dytë, “Unë eci zbathur në këtë trishtim”, përforcon ndjenjën e dhimbjes dhe të një lëvizjeje të pafuqishme përmes jetës. Ecja zbathur  simbolizon një ndjenjë të pafuqishme, të dëshpëruar, duke e bërë individin të ndjejë çdo hap më shumë, si një mënyrë për të përjetuar dhimbjen. Në përgjithësi, këto vargje ngjallin një emocion të thellë, duke reflektuar një periudhë të errët në jetën e heroit lirik dhe një ndjenjë të thellë të vetmisë dhe trishtimit.

Kjo krijon një gjendje emocionale tek lexuesi dhe e bën atë të meditojë pse heshtin ëndrrat, pse unë eci zbathur në trishtim, pra i hapim rrugë mendimit të lirë të lexuesit, e nxitim atë të reflektojë. Pra heshtja flet dhe më shumë sesa fjalët.

 

Boshësia, një tjetër figurë e fuqishme e shprehjes së mendimeve. Ajo mund të jetë simboli i humbjes, i vetmisë, ose kërkimit për diçka që mungon. Në strukturën poetike, ajo ndihmon në krijimin e një ndjenje të tensionit, duke e bërë lexuesin të ndjejë shpërbërjen apo përçarjen që ndihmojnë në zhvillimin e temave të mërzitjes dhe nostalgjisë.

Po sjell vargje nga poezia ime ”Ç’po ndodh?”

”Plot njerëz përreth e bota që zjen,

Unë vidhem si somnambul

Në  boshësinë që më bren.”

Këto vargje shprehin një ndjenjë të thellë të vetmisë dhe ndarjes nga bota e jashtme. Heroi lirik duket se përjeton një ndjenjë të thellë të boshllëkut, pavarësisht se është i rrethuar nga shumë njerëz.

Pjesa “Plot njerëz përreth e bota që zjen” sugjeron një ambient të mbushur me njerëz dhe aktivitet, ndoshta duke përshkruar një qytet të gjallë apo një situatë sociale. Megjithatë, ndjenja e individit është një ndjenjë e izolimit, siç shprehet me fjalinë “Unë vidhem si somnambul.” Kjo tregon se ai ndjehet sikur po lëviz në një botë që nuk e prekin; si një “somnambul” (person që ecën në gjumë), ai është i pranishëm fizikisht, por emocionalisht dhe psikologjikisht është larg.

Vargu i fundit, “Në boshësinë që më bren,” thekson ndjenjën e dhimbjes dhe mundimit të brendshëm që vjen nga ndjenja e boshllëkut. Pra këtu jap një përjetim të thellë të pakënaqësisë, ndjenjës së humbjes dhe kërkimit të lidhjeve më të thella me të tjerët dhe me jetën duke përdorur boshësinë . Ky kontrast mes pranishmërisë fizike dhe boshllëkut emocional  flet për kompleksitetin e ndjenjave njerëzore.

Elementi tjetër, ai i fragmentit mund të paraqesë shpërbërjen e përvojës ose të mendimeve, duke reflektuar mënyrën si ne si individë përjetojmë jetën dhe kujtimet. Fragmente të ndryshme mund të ofrojnë pamje të ndryshme të të njëjtës përvojë, duke nxjerrë në pah ndërthurjen e ndjenjave dhe situatave.

Po sjell disa strofa nga poezia ime ku duket figura e fragmentit:

 

QYTETI I ZYMTË

Në rrugët e qytetit, hapat e tij tingëllojnë,

si një melodi e thyer, e cila s’ka më zë,

në sytë e tij, reflektimi i një bote të rëndë,

ku padrejtësia shkel, si një hije e zezë.

 

Fytyrat kalojnë, si fragmente ëndrrash,

disa qeshin, disa qajnë, të tjerë vetëm shikojnë,

një fjalë e humbur, një zë i ngujuar,

në mesin e zhurmës, ai thërret pa u dëgjuar.

 

Përse ka kaq shumë dritë, kur errësira mbulon?

Një çast shprese, si një flakë që digjet,

në shpirtin e tij, një zemër e sfilitur,

poezi e hidhur, e shkruar me lot.

 

Fragmenti si figurë letrare nënkupton ndarjen e një gjithësie në pjesë, që krijon një pasqyrë të pjesshme, shpesh duke theksuar ndjenjat e humbjes, të papërfundimit ose të kaosit.

Figura letrare e “fragmentit” është evidente në këtë poezi me anë të disa elementeve të saj.

Në këtë poezi, cilësitë fragmentare shfaqen përmes mënyrës se si paraqiten imazhet dhe situatat. Disa baza të fragmentarizmit shfaqen në vargjet ku hapat e personit që ecën tingëllojnë si një “melodi e thyer”, duke sugjeruar se ndjenja e tij është e copëtuar dhe e prishur. Po ashtu, “fytyrat kalojnë, si fragmente ëndrrash”, ku çdo fytyrë përfaqëson një histori të veçantë, por kurrë nuk kompleton një tërësi harmonike. Kjo përcjell ide se jeta në qytet është e fragmentizuar, e ndarë nga ndjenjat dhe përvoja të ndryshme.

Pjesa tjetër e vargut “një fjalë e humbur, një zë i ngujuar” thekson ndjenjën e izolimit dhe mungesës së komunikimit, duke vazhduar në temën e fragmentit. Fragmentimi qëndron edhe tek kontrasti midis dritës dhe errësirës, ku “një çast shprese” ndriçon përballë errësirës që mbulon gjithçka.

Kështu, figura letrare e fragmentit është e pranishme në këtë poezi duke reflektuar ndjenjat e copëzimit dhe krenarisë në një botë që duket e mbushur me padrejtësi dhe humbje.

Dhe kjo krijon një gjendje emocionale dhe reflektimi tek lexuesi duke e nxitur atë të mendojë dhe të japë gjykimin e tij mbi këtë gjendje.

Këto elemente, heshtja, boshësia dhe fragmenti bashkëpunojnë në ndihmën e krijimit të një atmosfere poetike, duke mundësuar një ikje nga narrativat e zakonshme dhe duke inkurajuar lexuesin të angazhohet në një dialog më të thellë me veprën, në një meditim. Në këtë mënyrë, heshtja, boshësia dhe fragmenti bëjnë që poezia të jetë një përvojë më e pasur dhe tërheqëse, duke i dhënë hapësirë mendimit dhe ndjenjave të lira.

 

30. A mund ta konsiderojmë krijimtarinë tuaj si një proces palimpsesti, ku shtresohen përvoja personale, historike dhe imagjinare?

 

Sigurisht, krijimtarinë time mund ta konsiderojmë si një proces palimpsesti. Palimpsesti simbolizon mënyrën se si ndodhin ndërveprime apo shtresime mes përvojave personale, ngjarjeve historike, imagjinatës dhe fantazisë. Këto shtresime e nderveprime do t’i gjeni shpesh në krijimtarinë time.

Si fillim përvoja ime personale është thelbësore në formimin e veprave të mia. Këto përvoja që mund të vijnë nga jeta e përditshme, ndjenjat, ose përballjet me sfida, krijojnë një bazë të fuqishme për frymëzim.

Nga ana tjetër, historia ka një rol të rëndësishëm në krijimtarinë; ngjarjet historike që kam përjetuar apo jam njohur, kulturat dhe traditat me të cilat kam qënë apo jam në kontakt, ndikojnë tek unë dhe mendoj se tek kushdo në mënyrën se si percepton dhe interpreton botën rreth tyre. Këto shtresa historike mund të bëhen pjesë e narrativave që krijoj, si tek romani ”Kush ma kthen nënën” ku me faqe te tëra jepen ndryshimet historike e shoqërore të viteve ’90 e ’97 e më pas, duke u ofruar lexuesve një kontekst më të gjerë.

Imagjinata gjithashtu luan një rol kyç në këtë proces. Ajo lejon krijuesit të evokojnë skena e personazhe që ndoshta nuk ekzistojnë në realitet, por që janë thelbësoren për sjelljen e emocioneve dhe ideve që duan të transmetojnë.

Në fund, kur këto tri elemente — përvoja personale, historia, dhe imagjinata — qëndrojnë së bashku, krijohet një palimpsest të pasur, ku çdo shtresë ndihmon në ndërtimin e domethënies dhe thellësisë së veprës. Kështu, krijimtaria bëhet një reflektim i kompleksitetit të jetës njerëzore, duke sjellë në pah lidhjet mes individëve dhe konteksteve të tyre.

 

31. Si e shpjegoni raportin midis traumës kolektive dhe shprehjes estetike në disa prej teksteve tuaja?

 

Raporti midis traumës kolektive dhe shprehjes estetike në veprat letrare është një tematike komplekse dhe e rëndësishme, e cila është trajtuar nga shumë autorë në histori. Trauma kolektive, që shpesh lidhet me ngjarje të rëndësishme historike si luftëra, genocidë, katastrofa natyrore, ose krime që ndikojnë në një popullatë të tërë, ka një ndikim të thellë në identitetin dhe kulturën e një shoqërie.

Në këtë kontekst, shprehja estetike në letërsi shërben si një mjet për të reflektuar, për të trajtuar dhe për të shprehur përvojat e dhimbshme dhe pasojat e traumës kolektive. Le të ndalemi pak tek romani im ”Kalvari i dashurisë” ku kam

përdorur si temë traumën kolektive që kaloi vendi ynë në ’91-’97  për të trajtuar realitete të vështira të individëve.

Këtë jam përpjekur ta paraqes duke treguar historitë e dhimbshme të karaktereve të Luanit e të Anës në roman dhe duke i afruar lexuesit një mundësi për vlerësim dhe reflektim, duke ndihmuar në procesin e përballjes me traumën, një formë shërimi për ata por dhe për shoqërinë kolektive duke krijuar një lidhje midis individit dhe shoqerisë.

Kjo ndihmon lexuesit të kuptojnë më mirë pasojat e ngjarjeve të tilla dhe të ndihen të lidhur me përvojat e të tjerëve.

Sigurisht, në roman janë përdorur metafora dhe simbolizmi që perfaqësojnë anë të shumta të traumës dhe që ndihmojnë në

transmetimin e emocioneve të thella dhe të ndërlikuara që lidhen me përvojat traumatike.

Gjthashtu, në roman nuk mungon dhe kritika e shaktarëve dhe strukturave që kanë ndihmuar ose kanë kontribuar në këto trauma, duke nxjerrë në pah padrejtësitë dhe duke kërkuar ndryshim.

Këto aspekte tregojnë se si raporti midis traumës kolektive dhe shprehjes estetike në letërsi është i pasur dhe shumëdimensionalë, duke nxitur për të kuptuar jo vetëm të kaluarën, por edhe të tashmen dhe të ardhmen e shoqërive.

 

32. Çfarë roli ka fenomenologjia e përjetimit në ndërtimin e figurave tuaja poetike?

Fenomenologjia e përjetimit luan një rol të rëndësishëm në ndërtimin e figurave poetike, duke kontribuar në mënyrën se si lexuesi e percepton dhe interpreton poezinë.

Mënyrat se si fenomenologjia e përjetimit ndikon në ndërtimin e figurave poetike janë disa si:

– Përjetimi dhe ndjenja: Poezia shpesh është  një shprehje e ndjenjave të thella dhe përjetimeve të brendshme. Fenomenologjia ndihmon në të kuptuarit e këtyre ndjenjave dhe përjetimeve, duke i dhënë lexuesit një perspektivë më të thellë mbi emocionet dhe përvojat që përshkruhen në poezi.

– Imaginata dhe simbolika: Figuratë poetike përfshijnë simbole dhe metafora që shpesh lidhen me përjetimet e përbashkëta njerëzore. Njerëzit përjetojnë emocione dhe situata të ngjashme, dhe fenomenologjia ndihmon në identifikimin e këtyre përvojave të zakonshme, duke pasuruar kuptimin e figurave poetike.

– Subjektiviteti: Fenomenologjia fokusohet në përjetimin subjektiv, duke më nxitur  mua si poet të shprehë perspektivën  time unike. Kjo në mënyrë të natyrshme ndikon në ndërtimin e figurave poetike, duke i dhënë atyre një dimension personal dhe emocional që i bën ato më të fuqishme dhe më të prekshme për lexuesin.

-Konteksti: Përjetimet janë gjithashtu të lidhura ngushtë me kontekstin kulturor dhe historik. Fenomenologjia e përjetimit ndihmon në ngritjen e figurave poetike që reflektojnë këtë kontekst dhe që krijojnë një lidhje ndërmjet poetit dhe lexuesit nëpërmjet përvojave të ndara.

– Përtritja e përjetimi: Poezia shpesh përpiqet të ripërjetojë ndjenja dhe situata të caktuara. Duke përdorur fenomenologjinë, poeti përpiqet të qartësojë dhe të theksojë këto përjetime për të krijuar një lidhje më të fortë me lexuesin.

Në përmbledhje, fenomenologjia e përjetimit është një mjet i rëndësishëm që ndihmon  për të shprehur përjetimet tona dhe për të ndërtuar figura poetike që janë të pasura me emocione, simbolikë dhe të kuptueshme në këndvështrimin e lexuesve. Kjo ndihmon në krijimin e një lidhjeje thelbësore midis tekstit dhe atyre që e lexojnë atë.

 

33. Cili është pozicioni juaj ndaj nocionit të “kanonit letrar” shqiptar dhe ndërkombëtar?

 

Nocioni i “kanonit letrar” përfshin grupin e veprave, autorëve dhe gjinive që konsiderohen si më të rëndësishmet dhe më të ndikueshmet, më përfaqësuese brenda një tradite letrare të caktuar. Ky koncept është i rëndësishëm për të kuptuar se cilat tekste, ide dhe stile janë njohur dhe vlerësuar si thelbësore për kulturën dhe identitetin e një komuniteti të caktuar.

Kanoni letrar shqiptar përfshin krijimtarinë letrare që ka kontribuar në formësimin e identitetit kombëtar shqiptar dhe ka pasqyruar historinë, kulturën dhe traditat e popullit tonë duke filluar me përfaqësuesit e hershëm të letërsise shqiptare e deri në ditët tona.

Kanoni letrar për letërsinë e vjetër shqipe, atë të mesjetës,  janë Marin Barleti, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani.

 

Për periudhen e bejtexhinjëve, në shekullin e 18-të, ndër më te njohurit ishin Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, Hasan Zyko Kamberi, Muhamet Kyçyku, Tahir Gjakova etj.

 

Për letërsinë e Rilindjes (mesi i shek. 19-1912) kryeson Naim Frashëri dhe Jeronim de Rada, Gavril Dara i Riu, A.Z.Cajupi, Ndre Mjeda, Asdreni, Pashko Vaso, Zef Serembe, Filip Shiroka, Luigj Gurakuqi, Sami Frasheri, Naum Veqilharxhi, Risto Siliqi, Mihal Grameno.

 

Për letërsinë e pavarësisë (fundi i shek. 19 dhe gjysma e parë e shek. 20) si kanon letrar shquhen Gjergj Fishta, Faik Konica, Fan Noli, Migjeni, Lasgush Poradeci, Haki Stermilli, Nonda Bulka, Mitrush Kuteli.

 

Për letërsinë e realizmit socialist si kanon letrar mund të përmendim Petro Marko, Jakov Xoxa, Kasem Trebeshina, Fatos Arapi, Martin Camaj, dritero Agolli, Ismail Kadare, Anton Pashku, Nazmi Rrahmani, Azem Shkreli, Ali Podrimja, Arshi Pipa, Lluka perone, Esat Mekuli, Vorea Ujko, Frederik Reshpja si dhe poetët e viteve 70-të të kryesuar nga Xhevahir Spahiu etj.

Për letërsinë bashkëkohore pas viteve 90-të  janë shume krijues që kanë bërë impakt. Si kanon letrar unë po përmend disa qe me kujtohen tani dhe po filloj me mikun tonë dhe njeriun e nderuar Prof. Dr. Mujë Buçpapaj që prej vitesh drejton një nga gazetat kryesore në Shqipëri ”Nacional” duke u bërë zëri i gjithë shqiptarëve dhe njëkohësisht është një nga poetët me impakt ndërkombëtar, shkrimtar e studiues.

Prof. Dr. Mujë Buçpapaj i ndjekur nga shumë të tjerë si;

Kozma Gjini, Arben Iliazi, Ervin Hatibi, Luljeta Lleshanaku, Thodhori Baba, Albert Habazaj, Rudolf Marku, Kujtim Rrahmani, Anita Hoxha, Besnik Mustafaj, Iliaz Bobaj, Agron Tufa, Kim Mehmeti, Kujtim Shala, Basri Çapriçi, Elmas Qerreti, Valter Dauti, Hyqmet Hasko, Zef Radi, Xhevdet Bajri, Kasem Trebeshina, At Zef Pllumi, Visar Zhiti, Ilir Resnja, Fatmir Minguli, Ismail Xhaferi, Kujtim Mateli,  Agim Bajrami, Pol Milo, etj.

 

Dhe përveç këtyre, për një impakt të fortë të letërsisë shqipe shquhen autorët e diasporës si Kujtim Hajdari e Blerina Pellumbi që arritën të vlerësohen deri në Hollywood, Angela Kosta, Zekerija Idrizi, Agron Shele, Xhulfere Spahiu, Fatmir Gjata, Irma Kurti, Anila Toto, Kastriot Fetahu, Albina Trebicka, Margarita Zeneli, Agim Desku, Gjekë Marinaj, Dalan Luzaj, Rifat Ismaili, Urim Mezini, Marjeta Shatro, Petraq Pali, Rasim Bebo, Elvira Dones, Artur Spanjolli, Gëzim Hajdari, Shpendi Sollaku, Ilir Levinja, Ornela Vorpsi, Ron Kubati, Alush Avduli, Miho Gjini, Mina Çaushi, Nase Jani e shumë të tjerë.

 

Kanoni letrar ndërkombëtar përfshin veprat dhe autorët që janë pranuar si klasikë në literaturën botërore. Këtu mund të përfshihen figura si: Homer, Dante Alighieri, William Shakespeare, Miguel de Cervantes, Leo Tolstoy, Virginia woolf, Gabriel García Márquez, Franz Kafka, Toni Morrison, Haruki Murakami, Miguel de Servantes, Charles Dickens, Walt Witman, Pablo Neruda, Oscar Wilde, Robert Burns, Colson Whitehead, Donna Tartt, Hanya Yanagihara, Ann Patchett, Kazuo Ishiguro e shumë të tjerë.

Këto kanone gjithashtu evoluojnë me kalimin e kohës, duke përfshirë autorë të rinj dhe veprat që reflektojnë problematika dhe realitete të ndryshme shoqërore dhe kulturore.

Të kuptuarit e kanonit letrar shqiptar dhe ndërkombëtar na ndihmon të vlerësojmë më mirë ndikimin e letërsisë në kulturën dhe historinë e një populli, si dhe të identifikojmë lidhjet dhe diferencat që ekzistojnë midis traditave letrare të ndryshme. Kanoni është gjithashtu një pasqyrë e shijeve dhe preferencave të shoqërisë në kohë të caktuara, duke reflektuar ndjesitë dhe vlerat e epokave të ndryshme.

 

34. Si do ta përkufizonit marrëdhënien midis autorit, tekstit dhe lexuesit në dritën e teorive bashkëkohore të hermeneutikës?

 

Marrëdhënia midis autorit, tekstit dhe lexuesit është një temë e rëndësishme në studimet letrare dhe teoritë hermeneutike bashkëkohore. Hermeneutika, si disiplinë studimore, merret me interpretimin e teksteve dhe kuptimin e tyre në kontekste të ndryshme.

Në teoritë klasike, autori shpesh konsiderohej si figure autoritare, dhe kuptimi i tekstit lidhej ngushtë me intencat e tij. Megjithatë, në teoritë bashkëkohore, sidomos në ato post-strukturaliste, është theksuar se teksti është një objekt autonom që ka kuptim të vetin, pavarësisht nga qëllimet e autorit. Kjo ka çuar në idenë se autorësia është e shpërbërë dhe se e lexuar si “katarsis” është e hapur ndaj interpretimeve të ndryshme.

Hermeneutika bashkëkohore thekson rëndësinë e lexuesit në kuptimin e tekstit. Interpretimi nuk është një akt pasiv, por një proces aktiv. Lexuesi sjell përvojat, kulturën dhe kontekstin e tij në mënyrën si e kupton tekstin. Koncepti i “hartës hermeneutike” ilustron se si prirjet dhe parashikimet e lexuesit formojnë interpretimin e tij.

Teoria e “narrativës” gjithashtu thekson se lexuesi ndikon në ndërtimin e kuptimit përmes narrativës së tij.

Në mënyrë të veçantë, marrëdhënia midis autorit, tekstit dhe lexuesit mund të përshkruhet si një dialog. Ky dialog është dinamik dhe i vazhdueshëm, ku ndryshimet në kontekste kulturore, historike dhe sociale ndikojnë në mënyrën se si lexuesit interpretojnë tekstet. Prandaj, kuptimi i një teksti mund të ndryshojë me kalimin e kohës dhe të bazohet në kontekste të reja.

Në teoritë bashkëkohore, shpesh flitet për hapësirën hermeneutike si një vend ku autorët, tekstet dhe lexuesit ndërveprojnë. Ajo krijon mundësi për interpretime të reja dhe për rifreskimin e kuptimeve të vjetra. Kjo hapësirë hermeneutike inkurajon një qasje më shumë fleksibël dhe të hapur ndaj literaturës dhe artit.

Në përfundim, marrëdhënia midis autorit, tekstit dhe lexuesit është komplekse dhe multilaterale, ku asnjëra nga palët nuk është plotësisht e izoluar apo e kontrolluar nga tjetra. Hermeneutika bashkëkohore promovon një qasje që e thekson bashkëbisedimin mes këtyre elementeve dhe rëndësinë e konteksteve të ndryshme në interpretimin e kuptimit.

 

35. Cili është horizonti juaj i pritjes për letërsinë e së ardhmes dhe ku e shihni veten brenda këtij horizonti?

 

Mendimi im për letërsinë e së ardhmes është optimist dhe frymëzues. Duke pasur parasysh zhvillimet teknologjike dhe ndryshimet sociale, mendoj se letërsia do të vazhdojë të evoluojë në mënyra të reja dhe interesante si gjithë jeta e shoqërisë njerëzore në dialektikën e saj të pandalshme.

Një tendencë e dukshme është shfaqja e formave të reja të tregimit, si narrativa interaktive dhe përdorimi i teknologjisë për të krijuar përvoja letrare më immersive, si virtual reality (realiteti virtual) dhe zgjerimi i realitetit. Kjo mund të krijojë mundësi të reja për autorët për të eksperimentuar me forma dhe stile të ndryshme, duke arritur një audiencë më të gjerë.

Gjithashtu, në një botë që përjeton krizë klimaterike dhe sociale, letërsia do të luajë një rol të rëndësishëm në reflektimin dhe kritikën e këtyre çështjeve. Temat e drejtësisë sociale, identitetit dhe qëndrueshmërisë do të jenë ndoshta në qendër të narrativave të reja.

Në përfundim, letërsia e së ardhmes mund të jetë një hapësirë krejtësisht e re për kreativitet dhe debat, ku autorët do të gjejnë mënyra të reja për të komunikuar dhe angazhuar me lexuesit, duke reflektuar gjithashtu ndryshimet dhe sfidat e shoqërisë

sonë.