Sheshi kishte dy monumente. Dy burra. Njëri, qëndronte aty prej kohësh, në mes të sheshit, i hipur mbi kalë, me shpatë në dorë, me shikim drejt veriperëndimit. Tjetri, trupmadh, me shikimin nga lindja. Kishte ardhur aty para 3-4 vjetësh dhe qëndronte në këmbë mbi një piedestal, në anën perëndimore të sheshit. Dukej sikur rivalizonin me njëri-tjetrin. Për ata që vinin nga rrethet, për të dashuruarit, por edhe për vetë banorët e Tiranës, sheshit iu shtua edhe një pikë e re takimi. Në ato vite, ishte krejt e natyrshme pyetja: “Ku do takohemi, te Skënderbeu apo tek Enveri?”
Kur u vendos monumenti i dytë pati shumë diskutime. Tё shumtit mendonin se njëri nga monumentet, ai i dyti, qe i tepërt në atë shesh. Diskutimet dhe mëdyshjet vazhdonin edhe atje lart. Në fillim për vendin. Disa kishin hedhur idenë që ai të vendosej në sheshin e madh para Universitetit, diku aty te shatërvani i asaj kohe. Të tjerë kundërshtonin duke theksuar se Komandanti nuk mund të vendosej në një shesh të dorës së dytë. Vendi i tij ishte atje, në sheshin më të rëndësishëm të Shqipërisë, në sheshin “Skënderbej”. Dhe ashtu u la. Por, bashkë me këtë dilte çështja tjetër. Pasi të vendosej aty edhe monumenti i Enver Hoxhës, si do të quhej tash e mbrapa sheshi “Skënderbej”? A mund t’i ndryshohej emri sheshit? Kjo dukej e pamundur. Por po kaq e pamundur dukej edhe ajo tjetra, që të vendosje Shtatoren e Komandantit në një shesh pa emër apo në sheshin me emrin e dikujt tjetër. Emrin e sheshit nuk guxuan ta ndryshonin. Ai, ashtu si sot e kësaj dite, mbajti emrin e heroit zulmëmadh, i cili i hipur mbi kalë dhe me shpatë në dorë, duket sikur qëndron në roje të lirisë. Po zgjidhja? Në fakt nuk pati një të tillë. Mbeti zgjidhje tipike e të parit të vendit të asaj kohe: shesh edhe me emër edhe pa emër, edhe ashtu, edhe kështu, as ashtu dhe as kështu.
Pikërisht këto mendime, më vinin e më iknin rrëmujshëm në kokë, atë ditë shkurti të vitit 1991, kur në auditorët e fakulteteve te Institutit të Lartë Bujqësor nuk u zhvillua mësim. Ishte një si marrëveshje e heshtur midis pedagogëve dhe studentëve, të cilët në vend të mësimit, komentonin fjalët që qarkullonin se do të rrëzohej Shtatorja e Enver Hoxhës e vendosur në sheshin “Skënderbej”. Njerëzit s’i mbante vendi. Aty nga ora 11:00 e paradites, grupe-grupe, pedagogë dhe studentë, të përzier me njëri-tjetrin, u nisëm në këmbë për të mbërritur në Tiranë, para se ngjarja e pritshme të ndodhte. Autobusët me të cilët vajtëm në mëngjes në kodrën e Kamzës, nuk pritej të ktheheshin sërish. Disa thonin që shoferët kishin shpallur grevë. Grevë apo jo, edhe ata ishin përfshirë si e gjithë Tirana në atmosferën e asaj që po ndodhte. Pasi kaluam urën e Kamzës, morëm rrugën drejt kryeqytetit duke ecur nëpër zallishtet e Lumit të Tiranës, me xhaketa e pardesy në duar. Nxitonim. Askush nuk donte të humbiste rastin për të përjetuar apo dhe për të marrë pjesë në ngjarjen e madhe. Dimri ishte në të dalë. Koha ishte e bukur, me diell, e ngrohtë dhe pa re. Kishte ditë që nuk binte shi. Lumi i Tiranës ishte gjysmë i tharë. Dukej se pranvera atë vit po vinte para kohe.
Ashtu, të djersitur dhe të pluhurosur, aty nga ora 13:00, pasi dolëm në skajin verior të qytetit, te stacioni i trenit, u drejtuam për nga qendra. Te shkallët e Hotel Tiranës takova një mikun tim , një gazetar i zoti dhe zotëri burrë. Pas një kohe të gjatë si gazetar në sektorin ekonomik të gazetës “Zëri i Popullit”, para disa vitesh e kishin transferuar te revista “Probleme Ekonomike”. Edhe atë, si puna ime, herë pas here “të flaktit” e kohës e ngacmonin me letra apo dhe pësh-pëshe në veshin e “atyre lart”, për një “kleçkë në biografi”. Ai, qetë-qetë më tha se ishte e sigurt që monumenti do të rrëzohej nga çasti në çast, sapo studentët dhe të tjerë të bashkuar me ta, të zbrisnin nga kodrat e Qytetit Studenti. Lëvizëm prej aty ku ishim dhe zumë vend në shkallët e sipërme të Pallatit të Kulturës, para dyerve të Teatrit të Operës dhe Baletit. Prej aty, do të dukej më qartë çdo lëvizje në skenën e pritshme të ngjarjeve.
Sheshi “Skënderbej” ngjante me një arenë të stërmadhe. Rreth tij, në shkallët e zgjatura të Pallatit të Kulturës, të Hotel Tiranës, në shkallët e Muzeut Historik, te Xhamia dhe para ndërtesave të ministrive, qëndronin në pritje qindra e mijëra njerëz. Numri i tyre rritej vazhdimisht. Të tjerë kishin dalë nëpër ballkonet dhe dritaret e shtëpive në afërsi të sheshit. Gjithandej një gjendje e pezullt. Pritshmëri. Sheshi po mbante frymën. Njerëzit përreth, më shumë mërmërisnin se sa flisnin me njёri-tjetrin. Në sheshin thuajse të boshatisur, civilë të nervozuar vinin e iknin, shkonin deri te platforma ku ishte vendosur Monumenti, diçka komunikonin me radio me eprorët dhe ushtarët e Gardës së Republikës të cilët ishin vendosur atje për ta mbrojtur atë monument.
Nga kodrat e Qytetit Studenti sapo kishte filluar të lëvizte drejt sheshit një lumë protestuesish, të cilëve gjatë rrugës u shtoheshin të tjerë. Ishte një ortek i vërtetë, i pandalshëm. Shqipëria nuk kishte parë kurrë një vërshim të atillë. Kurrë. Jehona e zërave të protestuesve filloi të fuqizohej gradualisht, të përhapej valë-valë nëpër Tiranë, derisa mbizotëroi edhe sheshin “Skënderbej”. Pas pak, lumi i papërmbajtur i tyre me radhë të ngjeshura, me flamuj kombëtar dhe brohoritje po hynte në shesh nga bulevardi “Dëshmorët e Kombit” dhe nga të dy anët që kufizonin Pallatin e Kulturës: nga Rruga Dibrës dhe rruga që përfundonte në shesh nga Xhamia e Et-hem Beut. Pa kaluar pak minuta në zemrën e kryeqytetit, në sheshin që mbante emrin e luftëtarit më të madh të kombit shqiptar, filloi me tërë epizmin dhe dramacitetin e vet beteja për Monumentin.
Nga njëra anë turma që shtyhej drejt Monumentit dhe nga ana tjetër gardistët, që përpiqeshin ta ndalnin atë në zbatim të urdhrit për mbrojtjen e tij. Filluan të dëgjohen krisma armësh. Gardistët me sa duket, ishin pajisur me fishekë manovre. Në shesh erdhën përforcime. Në skenë dolën makina ujëhedhëse që lagnin protestuesit me ujë të ngjyrosur me të kuqe dhe ushtarë që mbanin lidhur pas dore qentë e tyre të kufirit të cilët turreshin drejt protestuesve. Si për të plotësuar tablonë, për të ushtruar presion mbi protestuesit, mbi shesh u duk një helikopter që fluturonte ulët.
Turma nuk përmbahej. Adrenalina e ndryshimit kulmonte. Në pak minuta, balli i protestuesve mbërriti te Monumenti i diktatorit. Ushtarët e gardës dhe komandantët e tyre, në pamundësi për të ndalur vrullin e protestuesve, hoqën dorë nga qëndresa. E pritshmja dhe e pabesueshmja tashmë po ndodhte: Monumenti i rrethuar nga qindra protestues filloi të lëkundej dhe më pas të epej, derisa u rrëzua përtokë. Zhurmën e rrëzimit të tij nuk e dëgjoi kush, madje as vetë ata që e rrëzuan. Ajo u mbyt nga brohorima e madhe dhe e gëzueshme e autorëve të këtij akti të paimagjinueshëm, e shoqëruar nga britmat e mijëra të tjerëve përreth.
“Rivaliteti” midis dy burrave kish marrë fund. Monumenti i tepërt në atë shesh, ai i Enver Hoxhës, nuk qëndronte më aty. Turmat e eksituara, me ndihmën e një kamioni po e hiqnin zvarrë nëpër rrugët e kryeqytetit. Shkuan nga Rruga Elbasanit, për ta çuar tek studentët që ishin në grevë urie. Makth dhe gëzim. Qielli sikur ishte bërë më i madh, Dajti sikur ishte sheshuar.
Ishte një fund i palavdishëm dhe i pashmangshëm. Kur monumenti u largua, njerëzit filluan të shpërndaheshin. Shumica të gëzuar e të emocionuar nga ky akt, ndienin se më në fund kishin shkulur një gulç, dhimbjen e të cilit e mbanin në gjoks prej shumë e shumë vitesh. Historia e Shqipërisë sapo kishte nisur rrugën e re dhe pa kthim në një rrjedhë transformimesh të mëdha. Ishte e mërkura e 20 shkurtit 1991. Ora kishte pak që kishte kaluar 14:00.
