Në çdo epokë, qytetërimet janë ngritur mbi një parim themelor: dija është themeli i përparimit. Universitetet, akademitë, shkollat profesionale dhe institucionet e kërkimit nuk janë krijuar rastësisht; ato janë ndërtuar për të garantuar që profesionet më të rëndësishme të ushtrohen nga njerëz të përgatitur, të përgjegjshëm dhe të ndërgjegjshëm për peshën që mbart puna e tyre. Pikërisht për këtë arsye, një diplomë nuk është thjesht një copë letër. Ajo është dëshmia e një rruge të gjatë studimi, sakrifice, disipline dhe përgjegjësie.
Megjithatë, shoqëria jonë po përballet me një paradoks gjithnjë e më të dukshëm.
Nga njëra anë, prindërit u thonë fëmijëve të tyre: “Mëso, studio, diplomoju dhe ndërto një profesion.” Nga ana tjetër, në jetën publike po normalizohet gjithnjë e më shumë ideja se një profesion mund të ushtrohet edhe pa formimin përkatës akademik, mjafton të ekzistojë dëshira ose pasioni. Në rrjetet sociale, në media dhe madje edhe në jetën institucionale, shfaqen çdo ditë shembuj që promovohen si histori suksesi, ndonëse mungon baza profesionale mbi të cilën duhet të mbështetej ai sukses.
Kjo nuk është thjesht një çështje individuale. Është një problem kulturor që prek vetë sistemin e vlerave të një shoqërie.
Pasioni është një forcë e jashtëzakonshme. Ai i shtyn njerëzit të krijojnë, të eksplorojnë dhe të përmirësohen vazhdimisht. Por pasioni nuk mund të zëvendësojë dijen. Ai nuk mund të zëvendësojë metodologjinë shkencore, etikën profesionale, përvojën praktike dhe përgjegjësinë që fitohet përmes viteve të studimit.
Askush nuk do të pranonte të operohej nga një kirurg që nuk ka studiuar mjekësi, sado pasionant të ishte. Askush nuk do të dëshironte që një urë të projektohej nga dikush që nuk njeh inxhinierinë, vetëm sepse ka talent për vizatim. Askush nuk do të hipte në një avion të pilotuar nga një njeri që “e do shumë fluturimin”, por nuk ka marrë kurrë arsimin përkatës.
Atëherë pse në fusha të tjera po bëhemi gjithnjë e më tolerantë ndaj mungesës së profesionalizmit?
Problemi nuk qëndron tek individët që përpiqen të zhvillojnë aftësitë e tyre. Çdo njeri ka të drejtën të mësojë, të krijojë dhe të eksperimentojë. Problemi lind kur shoqëria fillon të barazojë entuziazmin me kompetencën dhe pasionin me kualifikimin profesional. Në atë moment, meritokracia fillon të zëvendësohet nga improvizimi.
Një diplomë nuk garanton automatikisht talentin, as suksesin. Historia njeh plot njerëz të jashtëzakonshëm që kanë qenë autodidaktë. Por këto janë përjashtime, jo rregulli mbi të cilin ndërtohen institucionet dhe shteti. Shoqëritë serioze nuk ndërtojnë sistemet e tyre mbi përjashtimet, por mbi standardet.
Kur standardet bien, bie edhe besimi publik.
Një mjek, një mësues, një arkitekt, një jurist apo një psikolog nuk mbajnë vetëm një profesion; ata mbajnë mbi supe përgjegjësi të drejtpërdrejta ndaj jetës, sigurisë dhe mirëqenies së njerëzve. Për këtë arsye, diploma nuk është privilegj, por garanci minimale se profesionisti ka kaluar një proces të kontrolluar formimi.
Nëse këtë garanci fillojmë ta relativizojmë, atëherë relativizojmë vetë rëndësinë e dijes.
Më shqetësues është mesazhi që marrin brezat e rinj.
Çfarë motivimi do të ketë një nxënës që studion me vite, kalon net pa gjumë, investon energji dhe financa për të ndërtuar një profesion, kur sheh se shoqëria shpërblen po aq ose edhe më shumë ata që nuk kanë ndjekur të njëjtën rrugë? Çfarë kuptimi merr sakrifica, kur kriteri i përgatitjes zëvendësohet nga popullariteti, ndikimi mediatik ose vetëpromovimi?
Nëse nuk i japim më vlerë arsimit, nuk po zhvlerësojmë vetëm universitetet. Po dëmtojmë besimin tek merita. Dhe kur një shoqëri humbet besimin tek merita, ajo fillon të humbasë edhe besimin tek drejtësia sociale.
Historia e qytetërimeve dëshmon se periudhat e zhvillimit kanë qenë gjithmonë periudha kur dija është respektuar më shumë se propaganda, kur kompetenca ka qenë më e rëndësishme se improvizimi dhe kur institucioni ka qenë më i fortë se individi.
Pikërisht për këtë arsye, debati nuk është nëse pasioni është i rëndësishëm apo jo. Natyrisht që është. Asnjë profesion nuk mund të ushtrohet me përkushtim pa dashurinë për të. Por pasioni duhet të jetë shkëndija që ndez dëshirën për të mësuar, jo justifikimi për të anashkaluar dijen.
Shoqëria ka nevojë për njerëz që jo vetëm duan profesionin e tyre, por edhe e njohin atë në thellësi. Ka nevojë për profesionistë që mbështeten mbi dije, etikë dhe përgjegjësi, sepse vetëm kështu ndërtohet besimi publik dhe zhvillimi afatgjatë.
Në fund mbetet një pyetje që nuk është vetëm retorike, por thellësisht morale dhe qytetare:
Nëse diploma nuk përfaqëson më dijen, meritën dhe përgjegjësinë profesionale, atëherë pse duhet t’u kërkojmë fëmijëve tanë të studiojnë? Nëse arsimi nuk është më kriter për të ushtruar profesionin, çfarë modeli po ndërtojmë për brezin që vjen?
Përgjigjja që do t’i japim kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm të ardhmen e universiteteve tona, por edhe cilësinë e shoqërisë që do t’u lëmë trashëgim fëmijëve tanë. Sepse një komb mund të ecë përpara vetëm atëherë kur dija mbetet autoriteti më i lartë dhe merita kriteri më i drejtë i suksesit.
