NDËRTIME TË MËDHA SHPIRTËRORE TË NJË BOTE TË VOGËL
“Në fund, libri “Kjo botë është shumë e vogël…” përfaqëson një sintezë të suksesshme të diskursit etik, strategjisë narrative dhe antropologjisë njerëzore në prozën moderne azerbajxhanase. Në këto tregime dhe novela, bota është e vogël sepse zgjedhja morale e njeriut ka pasoja globale. Zemfira Maharramli krijon tekste të hapura që e nxisin lexuesin të mendojë jo me përgjigje të gatshme, por me përgjegjësi etike.”
Nga Tarana Turan Rahimli
Doktore e Shkencave Filologjike, Profesore
Në prozën moderne azerbajxhanase, gjithnjë e më shumë po dalin në plan të parë bota e brendshme e njeriut, zgjedhjet morale, si dhe tensioni dhe drama etike që krijon fati në vetëdijen individuale. Nga ky këndvështrim, proza e Zemfira Maharramlit spikat si një tërësi tekstesh artistike të paraqitura si një “botë e vogël”, e ndërtuar në nivelin e individit, por që në thelb mbart kuptime të gjera filozofike dhe morale. Në veprat e saj, situatat e zakonshme të jetës, detajet e përditshme dhe fatet njerëzore lokale shndërrohen në bartëse të konstrukteve të mëdha morale; qëndrimi i njeriut ndaj ndërgjegjes, ndjenja e përgjegjësisë, bindja pasive ndaj fatit ose rebelimi i brendshëm paraqiten brenda një sistemi poetik.
Meritat kryesore krijuese që tërheqin vëmendjen në prozën e Zemfira Maharramlit janë veçoritë e formimit të diskursit etik, mundësitë e shprehjes artistike dhe poetike të marrëdhënieve njeri–fat, si dhe mekanizmat estetikë që përbëjnë bazën e problematikës morale. Përmbledhja e saj me tregime dhe novela me titull “Kjo botë është kaq e vogël…” përbën një sistem tekstesh artistike që ngjall interes të veçantë shkencor për zhvillimin e qëndrueshëm dhe të thellë të problematikës etike brenda strukturës narrative të prozës moderne azerbajxhanase.
Këtu, koncepti i “botës së vogël” nuk ka vetëm kuptim metaforik, por vepron edhe si parim poetik intratekstual dhe kushtëzon paraqitjen e ngjarjeve, fateve dhe marrëdhënieve njerëzore në koordinata të përqendruara hapësinore-kohore. Në botën narrative të autores, fatet njerëzore nuk ekzistojnë të izoluara, por në unitetin e marrëdhënieve etike dhe psikologjike.
Struktura artistike e secilës vepër të përfshirë në libër karakterizohet nga fokusi antropologjik, nga një aspekt estetik që thekson faktorin njerëzor. Këtu, jo ngjarja, por njeriu është në plan të parë; më saktë, zgjedhja morale e njeriut e formëson ngjarjen. Nga ky këndvështrim, proza e Zemfira Maharramlit nuk është e orientuar në mënyrë klasike drejt fabulës, por ka karakter etik-semantik. Ngjarjet nuk zhvillohen mbi bazën e një zinxhiri shkak–pasojë, por drejtohen nga impulset e brendshme të ndërgjegjes.
Pikërisht për këtë arsye, poetika e teksteve të mbledhura në librin “Kjo botë është kaq e vogël…” lind nga prizmi i parimeve narrative etike.
Tregimi “Pse nuk erdhi nëna ime?” është një shembull qendror i narracionit etik. Këtu, pandemia nuk shërben vetëm si sfond historiko-shoqëror, por vepron edhe si një faktor global që deformon marrëdhëniet njerëzore. Figura e personazhit kryesor, Laman, ndërtohet në disa plane në aspektin e realizmit psikologjik. Monologët e saj të brendshëm, hezitimet dhe vendimet kanë një thellësi që mund të shpjegohet përmes konceptit të “konfliktit të brendshëm” të kritikës letrare psikologjike post-freudiane.
Laman është njëkohësisht nënë, mjeke dhe subjekt shoqëror, dhe tensioni mes këtyre roleve përbën energjinë kryesore dramatike të rrëfimit.
Në vepër, letra që protagonistja ia drejton vajzës së saj ka një funksion të veçantë narrativ. Rreshtat, të shkruara me dhembje të brendshme, i drejtohen një vajze shtatëvjeçare:
“Kur rritet numri i vdekjeve, këtu ka çaste aq të dhimbshme saqë… Ndoshta po të shkruaj për gjithçka që ka ndodhur pa ndonjë arsye. Zemra jote, sa grushti yt i vogël, nuk mund t’i përballojë këto dhimbje. Edhe pse jam e thyer, e fajësoj veten ndërsa e shkruaj këtë letër.
Nuk duhet ta humbasim dashurinë për jetën në një periudhë kaq të ndjeshme.”
(Maharramli Z., Kjo botë është kaq e vogël…, Baku: Vektor, 2022, f. 7)
Letra, si element i zhanrit epistolar, nuk është vetëm një mjet emocional, por edhe një shfaqje verbale e një qëndrimi etik. Këtu shprehen në mënyrë diskursive ndjenja e përgjegjësisë së brendshme të heroinës, përballja me ndërgjegjen dhe qëndrimi ndaj fatit. Logjika e diktuar nga letra – “Duhet të jem këtu, sepse të sëmurët po më presin” – tregon qartë hierarkinë e vlerave midis ndjenjës individuale dhe përgjegjësisë shoqërore. Në këtë pikë, autorja e paraqet tragjedinë individuale në kontekstin e përgjegjësisë së përbashkët kolektive dhe e fton lexuesin në një pozicion empatie etike.
Një nga tiparet kryesore të prozës së Zemfira Maharramlit është se konflikti etik nuk vepron vetëm si ngjarje narrative, por si parim ontologjik që përcakton strukturën e tekstit. Këtu, zgjedhja etike nuk është as episodike dhe as e zgjidhur vetëm në finale; përkundrazi, dilema etike krijon një tension semantik që përshkon tekstin nga fillimi deri në fund. Kjo veçori e dallon prozën e autores nga realizmi klasik dhe lejon që ajo të karakterizohet në kuadrin e realizmit etik.
Në kritikën letrare, realizmi etik kuptohet si një sistem poetik që analizon sjelljen njerëzore në realitetin shoqëror me dimensione morale. Ky sistem vërehet qartë në tekstet e Zemfira Maharramlit. Personazhet e saj nuk ndahen në “të mirë” dhe “të këqij”, “pozitivë” dhe “negativë”; përkundrazi, ata paraqiten si njerëz që marrin vendime në kushte pasigurie etike.
Këtë qasje e shohim qartë edhe në tregimin “Pse nuk erdhi nëna ime?”. Figura e Lamanit nuk është një hero i idealizuar, por një subjekt moralisht i përgjegjshëm. Çastet kur ajo përçahet mes dëshirës “dua ta përqafoj vajzën time” dhe mendimit “të sëmurët po më presin” tregojnë fragmentimin e subjektit etik.
Ndërsa mjekon pacientët e saj, mjekja e re dhe nënë, e cila vetë është infektuar me koronavirus, mendon për pacientët dhe për infermieren Sara-teto, e cila është sëmurur, dhe njëkohësisht shqetësohet për vajzën e saj të vogël:
“Ajo që i kujtohej më shumë ishte fëmija i saj i dashur, tek i cili nëna e moshuar kishte lidhur gjithë shpresat. Vajza e vogël nuk i largohej nga mendja as për një çast.”
(Po aty, f. 10)
Në kontekstin e pandemisë, mendimet e nënës-mjeke krijojnë një tablo dramatike të një vetëdijeje të ndarë mes përgjegjësisë profesionale dhe ndjenjës amtare. Kjo ndarje nuk është vetëm psikologjike, por edhe epistemologjike: vetë heroina nuk arrin të përcaktojë plotësisht sipas cilës logjikë dhe cilit sistem vlerash merr vendimin e saj. Pikërisht ky moment e nxjerr tekstin nga korniza didaktike dhe e bën të hapur për interpretim shkencor.
Tregimi “Gëzimi i dymbëdhjetë viteve” dallohet për zhvendosjen e këndvështrimit narrativ. Tregimi nis me fjalinë e një adoleshenti që sheh me përbuzje shishet bosh të vodkës që rrokullisen nën këmbë: “Baba, çfarë ke, pi më pak nga ky helm!” Edhe pse në këtë episod hyrës dhuna në familje dhe degradimi shoqëror paraqiten në nivel detaji të përditshëm, shishet bosh të vodkës marrin një semantikë simbolike dhe shndërrohen në ekuivalent vizual të zbrazëtisë shpirtërore dhe falimentimit etik të figurës së atit. Replika e djalit nuk është thjesht një reagim situativ, por një njësi kyçe tekstuale që zbulon pjekurinë e hershme të një vetëdijeje të privuar nga fëmijëria dhe pozicionin narrativ traumatik të formuar mbi sfondin e shkatërrimit të institucionit familjar. Ngjarjet paraqiten përmes prizmit të vetëdijes së fëmijës, çka krijon një model narrativ të afërt me konceptin e “rrëfimtarit jo të besueshëm”, por që mbart besim dhe autoritet të lartë moral.
Heroi i tregimit, i cili një ditë para ditëlindjes së tij të dymbëdhjetë gjen një telefon të shtrenjtë në shkurret e parkut dhe në atë çast mendon ta shesë, tronditet papritur nga mbishkrimi “Thirrja e nënës sime” që shfaqet në ekran. Këtu, ndërgjegjja e fëmijës, e formuar në kushtet e varfërisë shoqërore, nuk idealizohet nga autorja, por paraqitet në një luftë të brendshme. Episodi i telefonit të gjetur shndërrohet në një dilemë etike: nevoja materiale përballet me zgjedhjen morale. Shfaqja e mbishkrimit “Thirrja e nënës sime” vepron si detaj semantik; figura e nënës ngrihet në nivel simbolik, si arketip i ndërgjegjes së fëmijës. Për një fëmijë, zëri i nënës është një thirrje etike më e fortë se nevoja materiale. Në këtë pikë, autorja tregon se vendimi etik nuk merret nga një mekanizëm racional, por nga një mekanizëm emocional-intuitiv. Telefonata e nënës së shqetësuar ndikon në vendimin e personazhit kryesor dhe ndryshon rrjedhën e ngjarjes.
Në përgjithësi, figura e nënës në prozën e Zemfira Maharramlit ka një status të veçantë semantik. Nëna nuk paraqitet vetëm brenda kornizës së institucionit familjar, por kryen edhe funksionin e një arketipi etik. Kjo veçori vërehet qartë në tregimin “Gëzimi i dymbëdhjetë viteve”.
Një aspekt interesant i strukturës semantike të tregimit lidhet me faktorin kohë. Edhe pse ngjarja zhvillohet në një interval të shkurtër kohor, monologët e brendshëm të fëmijës shkaktojnë një zgjerim psikologjik të kohës. Kjo është një teknikë narrative që lidhet me konceptin e “kohës së brendshme” të Henri Bergsonit. Për fëmijën, disa minuta hezitimi shndërrohen në një përvojë të plotë shpirtërore.
Në tregimin “Shiko sa e ngushtë është bota…”, autorja nxjerr në plan të parë poetikën e hapësirës. Këtu, distancat gjeografike kompensohen nga afërsia shpirtërore. Jetimoret, vendet e huaja, gjuhët e ndryshme paraqiten jo si elemente ndarjeje, por si sfond që shfaq trajektoren e përbashkët të fateve njerëzore. Struktura narrative e tregimit ndërtohet mbi ndërthurjen e fateve. Ky tekst i përgjigjet modelit të “narrativës së takimit”, të përhapur gjerësisht në letërsinë botërore. Problemet e jetimërisë, identitetit dhe përkatësisë kombëtare paraqiten këtu në kontekstin e kujtesës kolektive, jo individuale.
Fakti që personazhi Dima, i cili vjen në shtëpinë e një familjeje azerbajxhanase që jeton në Moskë për të riparuar frigoriferin, thotë në azerbajxhanisht të pastër “Baku është edhe atdheu im”, nuk tingëllon vetëm si një shprehje nostalgjie, por ka funksion kyç semantik, duke treguar natyrën ndërkufitare të identitetit kombëtar-kulturor. Historia e jetës që Dima i rrëfen familjes – fakti që prindërit e tij e hodhën në jetimore, por se familja azerbajxhanase e xhaxhi Nijazit dhe hallë Masumes e rriti me dashuri, si dhe vizitat e tij të shpeshta në Azerbajxhan – zbulojnë rrënjët e dashurisë së personazhit për Azerbajxhanin. Përshtypja që Dima krijon për lidhjen shpirtërore mes njerëzve nga hapësira të ndryshme gjeografike tregon se çështja e identitetit paraqitet jo në aspekt sentimental, por në atë ontologjik.
Në këtë tregim, ndërthurja e fateve nuk shpjegohet me rastësinë, por me parimin e determinizmit narrativ. Bota është e vogël, sepse fati njerëzor nuk mund t’i shpëtojë së kaluarës; e kaluara është një komponent ontologjik i njeriut dhe i pandashëm prej tij. Kjo qasje lidhet me motivin e “kujtesës që rikthehet” dhe me strukturat e ndërtuara mbi takime të rastësishme, të njohura në prozën evropiane dhe amerikane të shekullit XX. Megjithatë, tek Zemfira Maharramli, takimi nuk është nostalgji, por problem identiteti. E kaluara nuk paraqitet si kujtim sentimental, por si themel ontologjik i qenies njerëzore. Kjo e largon autoren nga estetika postmoderne e rastësisë dhe e vendos prozën e saj në një kontekst universal.
Tregimi “Një natë e errët” demonstron sintezën e realizmit shoqëror me diskursin etik. Figura e Guldestes, një gruaje të ve që rrit fëmijët e saj e vetme me mijëra vuajtje pas vdekjes së burrit në një aksident, vendoset në qendër jo në aspektin gjinor, por në aspektin e pozicionit moral. Sa më e dobët të jetë shoqërisht, aq më e fortë shfaqet si karakter falë cilësive të saj morale. Guximi i saj përballë hajdutëve që në mes të natës i marrin nga stalla burimin e vetëm të jetesës së familjes dhe bukën e fëmijëve, simbolizon fitoren e përgjegjësisë amtare mbi frikën shoqërore. Sjellja e Guldestes nuk është instinktive, por e bazuar në vlera. Fjalia “Kafshët mund t’i merrni vetëm mbi trupin tim të pajetë” përbën kulmin narrativ dhe përcakton kufirin mes frikës dhe dinjitetit, jetës dhe vdekjes, si kufiri i fundit i pozicionit etik.
Në këtë pikë, frika nuk është më instinkt biologjik, por barrierë morale. Gruaja që ua merr delet hajdutëve dhe ecën drejt dritës në errësirën e natës ka një karakter simbolik dhe shndërrohet në shprehje metaforike të zgjedhjes etike. Në këtë tregim, figura e gruas nuk është viktimë pasive, por subjekt etik.
Fakti që personazhet femërore mbajnë një pozicion aktiv narrativ në të gjitha tekstet e librit është tregues i qasjes antropologjike të autores. Personazhet mashkullore shpesh paraqiten në gjendje dobësie të brendshme, hezitimi dhe pendese. Ky kontrast nuk është ideologjik, por etik, dhe tregon se kriteri kryesor i autores është pozicioni moral i njeriut.
Stili i autores karakterizohet nga poetika minimaliste. Ajo krijon ndikim emocional me mjetet më të përmbledhura shprehëse. Nuk ka fjalë të tepërta apo detaje të rastësishme. Çdo episod mbart një barrë morale. Monologët e brendshëm, letrat dhe dialogët e shkurtër janë mjetet kryesore narrative që krijojnë thellësi psikologjike. Edhe pse rrjedha kohore është kronologjike, pesha semantike e ngjarjeve rritet përmes reflektimit retrospektiv. Simbolika nuk paraqitet hapur, por krijon shtresa të thella kuptimore. Kjo veçori e afron prozën e autores me poetikën postrealiste.
Një aspekt i rëndësishëm i prozës së Zemfira Maharramlit është semantika e heshtjes. Personazhet shpesh flasin jo me monologë të gjatë, por me fjali të shkurtra, madje edhe me heshtje. Kjo krijon një “poetikë të heshtjes” dhe e vendos lexuesin në rolin e interpretuesit aktiv. Heshtja këtu nuk është dobësi, por formë e mendimit etik.
Duke e vlerësuar prozën e Zemfira Maharramlit në kontekstin e letërsisë botërore, vihet re se tekstet e saj nuk janë vazhdim mekanik i ndonjë shkolle të caktuar letrare, por krijojnë një harmoni të brendshme me disa nga prirjet kryesore poetike. Kjo harmoni nuk shfaqet në nivel ndikimi të drejtpërdrejtë apo citimi intertekstual, por në organizimin artistik të problematikës etike, minimalizmin narrativ dhe këndvështrimin antropologjik.
Ekonomia e ngjarjeve dhe ndërtimi i fabulës mbi tensionin e brendshëm kujtojnë parimin e Anton Pavloviç Çehovit të “fabules pa fabul”. Megjithatë, kjo ngjashmëri nuk është formale. Tek Çehovi, zhvendosja e ngjarjes në plan të dytë lidhet më shumë me zbrazëtinë ekzistenciale dhe pasivitetin e brendshëm të njeriut; ndërsa tek Zemfira Maharramli, shkurtësia e ngjarjes kushtëzohet nga nxjerrja në plan të parë e përgjegjësisë etike. Heshtja dhe pauza këtu nuk shprehin indiferencë, por peshën e rëndë të momentit të vendimit të brendshëm. Në këtë kuptim, “poetika e heshtjes” e Maharramlit mbart tension moral, ndryshe nga neutraliteti çehovian.
Nga ana tjetër, në tregimin “Pse nuk erdhi nëna ime?”, fatet njerëzore të paraqitura në sfondin e pandemisë krijojnë paralele me motivin e katastrofës kolektive në romanin “Murtaja” të Albert Camusë. Por, ndërsa tek Camus sëmundja shërben më tepër si mjet për shprehjen e mendimit filozofik-absurd, tek Zemfira Maharramli pandemia ka funksionin e realitetit shoqëror që mpreh zgjedhjet etike. Edhe pse figura e Lamanit mund të krahasohet me tipin e doktor Rieut të Camusë, këtu në plan të parë vihet përgjegjësia e heshtur e ndërgjegjes, jo ideja e heroizmit. Kjo e afron prozën e Maharramlit më shumë me realizmin etik sesa me filozofinë ekzistenciale.
Paraqitja artistike e vendimeve të vogla, por fatale, të marra në jetën e përditshme i afrohet estetikës së prozës së shkrimtares kanadeze Alice Munro. Ashtu si tek Munro, edhe këtu ngjarjet nuk zhvillohen me shpërthime të mëdha dramatike, por me kthesa psikologjike. Megjithatë, ndërsa tek Munro theksi vihet mbi transformimin e përvojës individuale femërore në kohë, tek Zemfira Maharramli përvoja individuale merr formë shoqërore dhe morale. Në tregimin “Gëzimi i dymbëdhjetë”, vendimi i një fëmije shndërrohet jo vetëm në akt personal, por në tregues të gjendjes morale të shoqërisë.
Përplasja mes mjedisit shoqëror dhe rezistencës morale në tregimin “Një natë e errët” mund të krahasohet me shembujt klasikë të realizmit rus, veçanërisht me figurat femërore të prozës së hershme të Shollohovit. Por, ndërsa tek Shollohovi konflikti zhvillohet më shumë mbi bazë historiko-klasore, tek Maharramli ai lokalizohet në dimensionin etik dhe njerëzor. Figura e Guldestes është bartëse e dinjitetit personal, jo e luftës ideologjike; kjo e orienton prozën e autores nga realizmi shoqëror drejt realizmit etik.
Në përfundim, veprat e përmbledhura në librin “Kjo botë është kaq e vogël…” janë në dialog me disa nga prirjet kryesore estetike të prozës botërore, por ky dialog nuk është imitues. Autorja krijon një sistem unik etik-narrativ, duke filtruar modelet globale letrare përmes përvojës shpirtërore kombëtare. Tekstet e saj nuk mbeten as brenda kufijve kombëtarë, as në abstraksion universal; ato formulojnë pyetje universale shpirtërore përmes fateve individuale.
Në fund, libri “Kjo botë është shumë e vogël…” përfaqëson një sintezë të suksesshme të diskursit etik, strategjisë narrative dhe antropologjisë njerëzore në prozën moderne azerbajxhanase. Në këto tregime dhe novela, bota është e vogël sepse zgjedhja morale e njeriut ka pasoja globale. Zemfira Maharramli krijon tekste të hapura që e nxisin lexuesin të mendojë jo me përgjigje të gatshme, por me përgjegjësi etike. Nga ky këndvështrim, libri ka vlerë jo vetëm artistike, por edhe shkencore-analitike. Këto tekste, si mishërim artistik i mendimit etik në prozën moderne azerbajxhanase, nuk e përballin lexuesin me emocion të drejtpërdrejtë, por me përgjegjësi morale. Bota është e vogël, sepse çdo vendim që merr njeriu ndikon në jetën e një tjetri. Zemfira Maharramli e vendos njeriun jo në hijen e ngjarjeve, por në qendër të zgjedhjeve etike, duke krijuar kështu një model të rëndësishëm estetik për letërsinë bashkëkohore.
Perktheu nga anglishtja: Dr. Mujë Buçpapaj
