Vasil Premçi
Konstantin Paustovski – Princi i hijshëm i vjeshtës
“Vjeshta, si një letër dashurie për të dashurin.”
Kostantin Paustovski
Kur Gabriel García Márquez lexoi romanin Pedro Páramo të Juan Rulfos, tha:
“Nëse do të kisha shkruar një roman si ky, nuk do të shkruaja më kurrë në jetën time.”
E njëjta ndjesi na përfshin, si një dehje e ëmbël, kur lexojmë një tregim të Konstantin Paustovskit. Por ai nuk shkroi vetëm një tregim. Na vijnë si valë të qeta në mendje: Fati i Sharl Lonsevilit, Vërshimet e lumenjve, Përroi ku llapashitet trofta, Agim me shi – e sa e sa të tjera që nuk të shqiten nga kujtesa.
Të shkruash për një poet të prozës lirike si Konstantin Paustovski, duhet të prekësh tastierat e shpirtit me mollëzat e buta të gishtërinjve, si një piano që kumbon qiellin. Duhet të prekësh vetë rrëmbat që ushqyen fantazinë e këtij mjeshtri të fjalës. Sepse në çdo tregim të tij ka një fshehtësi që të mbetet gjatë në mendje.
Fjala e Paustovskit nuk njeh moshë – ajo është si uji i kaltër i detit: gjithmonë i freskët, gjithmonë i thellë. Ai vjen te lexuesi pa zhurmë, pa stërhollime – me një dritë të brendshme që ndriçon gjatë, si një fjongo blu mbi sipërfaqen e një liqeni të qetë.
Letërsia e tij është fllad shtatori që të ledhaton ballin në mëngjes. Paustovski nuk është thjesht një tregimtar rus – është një poet i heshtur i prozës, një princ i qetësisë së brendshme, i dritës që nuk shuhet.
Jo më kot e quajmë “Princi i hijshëm i vjeshtës”.Do t’i pëlqente vetë ky emërtim?
Pse jo: mund të ishte edhe “i pranverës” apo “i dimrit”.Por, ah – sapo prekëm vetë biskun e një luleje me aromë paustovskiane…
Përgjigjja vjen vetvetiu:Sepse vjeshta është portreti i shpirtit njerëzor në pasqyrë.
Aty mblidhen ngjyrat, drita e butë, kthjelltësia që na lejon të dallojmë më thellë – edhe dhimbjen, edhe bukurinë.
Ajo është stina e një urtësie të përmbajtur, e një bukurie që flet me zë të ulët – si ajo e një gjysheje që rregullon një copëz jete në heshtje.
Dhe vetë Paustovski thotë:
“Unë nuk jam nga ata që ndihen keq në vjeshtë. Përkundrazi. Është koha ime e përzemërt. Është një heshtje e mbushur me frymëzim. Është koha kur mendja qetësohet dhe zemra shikon më qartë.”
(Nga “Libri mbi jetën”)
Po sikur vjeshta të kishte një zë të qetë, një hap të butë, një fytyrë të mençur dhe të ndritshme – kush tjetër mund të ishte, veçse vetë Paustovski?
Vjeshtën ai nuk e shihte thjesht si peizazh apo sfond ngjyrash, por si një gjendje të përmbushur të shpirtit.
Ajo është metafora e asaj që Paustovski ndërtoi gjithë jetën:
Një ndjeshmëri e pjekur. Një dashuri që nuk bërtet. Një poetikë e urtësisë së heshtur. Ai shkruante: “Në vjeshtë, çdo gjë rrëfen një histori për bukurinë që po ikën, por që asnjëherë nuk harrohet.”
Në tregime si Agimi me shi apo Përroi ku llapashitet trofta, Paustovski krijon një botë ku figuracioni artistik është aq i natyrshëm sa vetë frymëmarrja e natyrës.
Fjala nuk është mjet – është përjetim.
E thjeshta bëhet simbol:Gjethet që bien, pikat e shiut mbi xham, trofta që llapashitet në përroin e ndriçuar nga drita e hënës – të gjitha kthehen në ndjesi lirike.
Ato nuk lodhin – përkundrazi, të ftojnë në përqendrim.
Përse pra “Princ i vjeshtës”? Sepse vjeshta është stina e ngjyrave që ndërthuren si pas kthimit nga një udhëtim i largët.
Në tregimet e tij, vjeshta nuk është vetëm një stinë – është një dritare nga vetmia drejt kuptimit. Ai shkruan për dritën që rrëshqet mbi pullazet, për zërin e një zogu të fshehur në gjethe, për njeriun që ndalet për të dëgjuar rënien e qetë të fletëve.
Do të ishte mëkat të mos e quanim edhe “Princ i pranverës” – sepse në fjalët e tij ka një dëlirësi të lindjes, një sy që çuditet para një luleje të sapoçelur.
Po aq, “Princ i dimrit” – i asaj bote të heshtur, të bardhë, ku bora mbulon gjithçka dhe flaka e sobës bëhet zemra e njeriut.
Ai vetë pohon: “Nuk e kam dashur kurrë vjeshtën për trishtimin e saj, por për pasurinë që ajo mban me vete. Në asnjë stinë tjetër njeriu nuk është kaq afër mendimeve të veta.
Vjeshta është një fletore e artë, ku shkruhen gjërat që njeriu s’i tha dot gjatë verës.”
Sepse vetëm vjeshta përmbledh të tria stinët e tjera në vete: pjekurinë e verës, pritjen e dimrit, mallin për pranverën.
Pikërisht në këtë meskohë të ndritshme, proza e Paustovskit shpërfaqet më qartë.
Prandaj nuk është trill, as zbukurim:
Vjeshta është emri i brendshëm i stilit të tij, ndjenja e kohës së vetëdijshme.
Ai që e shkriu ëndrrën në prozë dhe fjalën në dritë, nuk mund të ishte tjetërkush veçse Paustovski – ai që mbi tokën e jetës shkeli çdo mëngjes si mbi një fletë të artë letërsie.
Konstantin Paustovski lindi më 19 maj 1892 në Moskë, por u rrit në Kiev. Ende adoleshent botoi tregimin e parë Na vode (“Mbi ujë”) në një gazetë lokale, të cilin më vonë do ta quante “një tregim i dobët i një fillestari”, por që mjaftoi për t’i ndezur flakën e krijimit.
Ishte shok klase me Mikhail Bulgakovin – të dy ëndërrimtarë të çartur.
Fillimisht iu përkushtua poezisë, por Ivan Bunini e këshilloi:
“Hiqi dorë nga poezitë – ato nuk janë për ty.”
Dhe më tej:
“Mos kërko lavdinë. Kërko pastërtinë.”
Në mes të luftërave dhe varfërisë, gjatë udhëtimeve të tij të gjata, ai shkroi librat që, siç pohonte vetë, “janë udhëtimet e mia”.
Në vitin 1925 botoi librin e parë Skica detare dhe që prej asaj kohe, Paustovski u bë një prej shkrimtarëve më të ndjeshëm të prozës lirike ruse.
Në shënjestrën e Frank Westermanit
Çdo mal ka dimrin e vet. Kështu edhe poeti i prozës lirike, Konstantin Paustovski, një ditë u bë objekt kritikash nga Frank Westerman – inxhinier hidraulik, gazetar dhe udhëtar holandez, i cili ndërmjet viteve 1997–2002 realizoi një sërë udhëtimesh nëpër ish-Bashkimin Sovjetik.
Peizazhi i atyre udhëtimeve ishte shpesh i trishtë e madhështor njëkohësisht: veprat e mëdha utopike të periudhës staliniste, ndërtimet gjigande hidraulike, që do të mishëronin ëndrrën për ta nënshtuar natyrën dhe për ta modeluar shoqërinë sipas projektit të njeriut të ri sovjetik. Me syrin e një reporteri që nuk kënaqet me fasadën, Westerman gërmoi më thellë: përtej pamjeve zyrtare, përtej legjendave propagandistike. Dhe çfarë gjeti – përfshirë shifra, dëshmi, ngjarje të mbytura nga propaganda – e shndërroi në librin e tij “Inxhinierët e shpirtit”.
Titulli është goditje e drejtpërdrejtë: një referencë ironike ndaj fjalimit të famshëm të Stalinit më 26 tetor 1932, në takimin me 40 shkrimtarë sovjetikë, në vigjilje të 15-vjetorit të Revolucionit të Tetorit.
“Tanket tona nuk vlejnë asgjë,” – u tha ai, – “nëse shpirtrat që duhet t’i ngasin ato janë prej balte. Prandaj them: prodhimi i shpirtrave është më i rëndësishëm se ai i tankeve. Dhe për këtë unë ngre një gotë për ju shkrimtarët, sepse jeni inxhinierë shpirtrash.”
Që këtu nis ironia therëse e Westermanit: ai i vendos shkrimtarët sovjetikë në qendër të një procesi përbashkëpunimi me sistemin totalitar – një ndihmë të heshtur, por të fuqishme për ideologjinë.
Në libër përshkruhen me fakte konkrete: vuajtjet e popullatës vendase gjatë ndërtimit të hidrocentraleve dhe digave, transformimi i egër i natyrës, fushatat e gjelbra në shkretëtira që u shoqëruan me pasoja katastrofike. Ndërkohë, shkrimtarët sovjetikë duhet të “farkëtonin” shpirtra, të përshkruanin me patos sukseset socialiste, të brohorisnin për heronjtë e punës dhe për një realitet që nuk ekzistonte.
Në këtë kontekst, Westerman i numëron me emër e mbiemër ata që iu nënshtruan këtij modeli: Gorki, Babeli, Pilnjaku, Platonovi – shkrimtarë të mëdhenj, të përfshirë në rrjetën e një kompromisi tragjik. Ai s’kursehet në tonin e tij: “Çfarë bënë këta njerëz? Lartësonin në qiell Stalinin, lavdëronin Partinë, ndërsa vendi gëlonte nga uria, nga burgjet dhe persekutimet!”
Po Paustovski? Ai është një rast i veçantë.
Nëse të tjerëve u ngre zërin me zemërim, për Paustovskin, Westerman përdor një ton më të përmbajtur, pothuaj të ndrojtur. Ai e vlerëson prozën e tij “të bukur, shpesh prekëse dhe të ndjeshme”, por të izoluar brenda “një kornize estetike që shmang vuajtjen reale të kohës”.
Në fakt, ai e përjashton Paustovskin nga radhët e shkrimtarëve propagandistë. Por nuk e fal as atë plotësisht:
“I tërhequr në botën e luleve dhe të vjeshtës, ai nuk e kundërshtoi sistemin, por as nuk e demaskoi.”
“Është si një piktor që vizaton një peizazh të bukur, ndërsa pak më tutje, jashtë kornizës, ndodhin krime të rënda.”
Kjo është akuza e tij e heshtur, e përmbajtur, por therëse: a mund të mbetesh i pastër në një sistem që kërkon gjithçka – edhe heshtjen tënde?
Për shumë kritikë perëndimorë, heshtja përballë një regjimi të dhunshëm është një akt bashkëfajësie. Por kjo është një gjykim i thjeshtëzuar. Sistemi i realizmit socialist nuk të jepte shumë alternativa: ose do heshtje, ose do të shkruaje në shërbim të sistemit, ose do të përfundoje në heshtjen e përjetshme të burgut apo të plumbit.
Paustovski nuk i vuri gjoksin regjimit. Kjo është e vërtetë. Por ai mbrojti një pasuri të çmuar që nuk i nënshtrohej dot censurës: ndjeshmërinë njerëzore. Ai zgjodhi të shkruante për bukurinë, për natyrën, për njeriun e zakonshëm, për fëmijërinë dhe dashurinë – për ato që regjimi nuk mund t’i asgjësonte. Ai nuk ishte zëri i revolucionit, por zëri i brendshëm i njeriut të heshtur.
Westerman pyet me të drejtë: “A nuk është e mangët e vërteta që nuk përmend të përndjekurit?”
Por a nuk është edhe më e mangët një kritikë që harron se jo çdo rebelim ka formën e britmës?
Ndonjëherë, të ruash thellësinë njerëzore në një kohë që gjithçka rreth teje kërkon shkatërrim – është një akt i fshehtë rezistence.
Nuk është e nevojshme të jesh disident që të jesh i ndershëm.
Shpesh, mbijetesa e dinjitetshme është më fisnike se disidenca vetëflijuese.
Në një kohë kur shumë shkrimtarë pranonin të bëheshin violin e parë, e dytë, e tretw apo kori propagandues, Paustovski mbeti një zë që ftonte lexuesin drejt ndjeshmërisë, drejt kujtimit, drejt ndritjes së brendshme.
Letërsia e tij është një lule e gjelbër dhe e vetmuar, që mbin në një kopsht të ftohtë ku gjithçka tjetër është standard, uniforme, e komanduar.
Vështrimi i Frank Westermanit është i mprehtë dhe i domosdoshëm. Ai na kujton marrëdhënien komplekse ndërmjet letërsisë dhe pushtetit në Bashkimin Sovjetik. Por edhe ai vetë është produkt i një bote tjetër – një kulture tjetër.
Ai kërkon nga shkrimtarët sovjetikë atë që shoqëria e tij ia mundëson me lehtësi: lirinë për të thënë të vërtetën. Por e vërteta në Bashkimin Sovjetik ishte si një dritë që vinte nga një pasqyrë e çarë. Dhe Paustovski, në vend që ta pasqyronte dhunën, zgjodhi të ruante dritën që nuk thyhet – dritën e shpirtit të pastër.
Për të ndërtuar një pasqyrë më të drejtë mbi të kaluarën, duhet të ndajmë lavdinë e imponuar nga ajo e fituar. Duhet të ndajmë shapin nga sheqeri, dhe të kujtojmë se arroganca moralizuese e së tashmes nuk është gjithnjë dritë për të kaluarën.
Në fund, mbetet pyetja: A nuk është akt rebelimi të thuash edhe: “Do të shkruaj për lulen në dritare, jo për mitingun në shesh”?
Të fshehtat e mjeshtrisë letrare të Paustovskit
Në këtë pikë të rrëfimit, kureshtja për të zbuluar sekretet e mjeshtërisë së tregimtarit të rrallë Konstantin Paustovski është më e fortë se kurrë. Heronjtë e tregimeve të tij janë njerëz të thjeshtë e të zakonshëm, gra e burra të profesioneve dhe moshave të ndryshme, por me një botë të madhe shpirtërore dhe me veçantinë e tyre të përditshmërisë.
Ashtu si një udhëtar që ndalet për të vëzhguar me vëmendje lëvizjen e akrepave të një ore të vjetër, edhe ne po kërkojmë të zbulojmë “burmat” që bëjnë të mundur funksionimin perfekt të mjeshtërisë së tij letrare.
Ndonëse një pjesë fare e vogël e veprës së Paustovskit është përkthyer në shqip, lexuesi shqiptar duhet të ndihet me fat, sepse disa prej tyre janë realizuar nga mjeshtri i letërsisë, Mitrush Kuteli.Sidoqoftë ai ka shijuar një verë të rrallë; prozën lirike të Paustovskit.
Nga veprat e tij do të ndalemi te tregimin “Përroi tek llapashitet trofta” si një shembull që mban frymën e tij lirike.
Juan Rulfo, në shkrimin e tij të sinqertë “Sfida e krijimit”, thotë:
“…nëse dikush hyn tek e vërteta, tek realiteti i gjërave të njohura, atëherë ai po bën histori, reportazh.”
Por krijimtaria e vërtetë letrare është më shumë se reportazh; është udhëtim në thellësi, një rrugë e ngushtë ku kalojnë vetëm ata që zotërojnë intuitën artistike. Paustovski i jep lexuesit një tregim befasues, ku heroi është një marshall i Napoleonit, i dërrmuar nga luftërat e pafund, që kërkon vetminë pranë një zjarri të ndezur në oxhak. Në atë qoshk të heshtur, një njeri i moshuar hyn papritur – një muzikant plak me frak të kaltër e të arnuar, Baumvejsi, që i flet për një këngëtare bukuroshe, Maria Çerni, dhe festimin e ditëlindjes së saj. Një trill muzikor i lind në kokë dhe marshalli i kërkon ta shoqërojë për të marrë pjesë në atë gëzim.
Paustovski nuk e shpjegon më tej rrugën e dashurisë së tyre. Ai i kursen fjalët e tepërta, i lë metaforat të flasin: vraga në tëmthin e marshallit, aroma e rrëshirës së vjetër, hena që ndriçon fshatin, loti i burrit për butësinë e panjohur, dhe, mbi të gjitha, pyetja që mbetet pezull: “Çfarë është dashuria?”
Tregimi nuk përgjigjet, por na jep ndjesinë e thellë të një misteri që kalon përtej fjalëve. Dashuria është dëborë që bie natën, përrua që llapashitet, buzëqeshje e heshtur dhe përqafim pa kuptim në netët e pyjeve.
Në këtë simfoni të heshtur të dashurisë, Paustovski na shfaq muzikantin që nxjerr nga xhepi një shami të bardhë dhe pëshpërit fjalë pikëlluese për dashurinë e befasishme të Maria Çernit: “Kur e kur, jeta i ngjet muzikës…”
Lexuesi mbetet i mbërthyer, si harku i tërhequr, duke pritur se ku do të qëllojë shigjeta e rradhës: “Fjala është dritë, tingull, dridhje. Ajo më shumë duhet të përjetohet se sa të kuptohet.”
Në përmbledhjen “Vjeshta e artë”, kur Paustovski flet për jetën dhe artin, thotë:
“Letërsia duhet të jetë si një tel i tendosur i harpastikut të një violinisti. Po e preke fort, këputet. Po s’e preke, hesht.”
Pas vuajtjesh të gjata nga astma, Konstantin Paustovski ndërroi jetë më 14 korrik 1968 në Moskë, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar, të mbushur me dritë, heshtje, dashuri dhe poezi.
Vlerësime dhe Mendime…
A do të ishte i plotë ky shkrim për Paustovskin pa disa prej vlerësimeve dhe mendimeve të tij? Ndoshta nëpërmjet tyre mund të kuvendojë më qetësisht me lexuesin dhe larg fjalëve të zhurmëshme.
Kushedi?
Në heshtjen e fjalëve të veta, ai ka thënë më shumë se mijëra rrëfime.
“Në art, mëkatet falen – përveç njërit: gënjeshtrës.” – Konstantin Paustovski, Zambaku i Artë.
“Njeriu duhet të digjet. Jo me zjarr të jashtëm, por me një zjarr të brendshëm që e nxit të krijojë.”- Libri për jetën.
“Gorki ishte një mal i lartë. I ftohtë, por i dukshëm nga kudo. Duhej kohë për të kuptuar se ai nuk ishte i ftohtë – ishte i thellë.”- Zambaku i Artë, ese për Maksim Gorkin.
“Pushkini është themeli. Jo për nga volumi, por për nga drita. Ai nuk është një gur, por një yll që ndriçon gjithë ndërtesën e letërsisë.” – Zambaku i Artë, ese për Pushkinin.
“Gjithçka që është e shkuar, nuk është e humbur. Ajo jeton thellë brenda nesh dhe na flet në heshtje.”- Libri për jetën.
“Për mua, proza është një mënyrë për të thënë të vërtetën pa ulëritur.”- Zambaku i Artë.
“Kur gjithçka shembet – familjet, qytetet, iluzionet – letërsia nuk është luks. Ajo është bukë për shpirtin.”- Libri për jetën.
“Çehovi ishte ai lloj njeriu që mund të ndryshonte motin me një shikim të heshtur.” – Zambaku i Artë, ese për Anton Çehovin
“Turgenevi është shkrimtari më melodik i letërsisë sonë – si një vjeshtë e gjatë që flet me gjuhën e gjetheve.”- Zambaku i Artë, ese për Turgenevin.
“Natyra është mësuesja e parë e ndjenjave. Ajo na mëson të përjetojmë, përpara se të kuptojmë.”- Libri për jetën.
“Një fjalë e saktë është më e fortë se një goditje me çekiç. Ajo nuk thyen – por ndryshon gjithçka.”- Zambaku i Artë.
“Në kohë të errëta, letërsia duhet të jetë pishtar, jo pasqyrë.”- Libri për jetën.
“Ndonjëherë është mirë të jesh vetëm – jo për të ikur nga të tjerët, por për të gjetur veten.”- Libri për jetën.
“Koha shkon, por ka ndjesi që nuk ikin kurrë. Ato janë rrënjët e shpirtit tonë.”
– Libri për jetën
“Shkrimtari nuk është hero. Ai nuk është profet. Por ai duhet të ketë guximin të jetë i sinqertë.”- Zambaku i Artë.
“Në fund të çdo dite, kur drita zbehet dhe heshtja bie, kupton se fjala është pasuri – por heshtja është maturi.”- Libri për jetën.
“Shkrimtari duhet të shohë atje ku të tjerët kalojnë pa parë.
Ai është si ai që zgjohet herët për të parë lindjen e diellit, ndërsa të tjerët flenë.”
– Zambaku i Artë
“Një shkrimtar i vërtetë nuk i afrohet fjalës si një mbret që nxjerr urdhra, por si një bari që i flet deles me butësi.
Fjala është e turpshme. Nëse e ngre zërin, ajo mbyllet.” -(Nga ditari i tij i viteve ’50)
Për Paustovskin ndershmëria është për shkrimtarin si tingulli për violinën: nëse mungon ajo, edhe fjala më e bukur duket pa zë dhe e zbrazët.
Ndoshta tani kësaj uverture poetike mbi lirikun e prozës i mungon vetëm lëvizja e fundit elegante e shkopit të vogël të dirigjentit: Ta mbyllim pra, atë?
Le të jetë, atëherë, kjo fjali e heshtur përmbyllëse që ndriçon si një dritë e zbehtë mbi fundin e një simfonie:
“Ai nuk kërkoi të bërtiste për të dëshmuar të vërtetën – por e thuri atë me aq dashuri në faqet e librave.”
