(Rrëfim mbi origjinën bardh e zi)
Po të donim,
a do të mundnim të hynim në një fotografi,
ta ringjallnim prej ngurosjes dhe të mbetemi aty për të jetuar?
Sigurisht – prandaj ekzistojnë fotografitë.
Njeriu shtrihej mbi trotuar, koka i ishte përkulur përpara, saqë mjekra, në dridhjen tjetër, do t’i prekte gjoksin. Nga zgavra e fytit, dukej sikur shpërthente një pëshpëritje: po, po… dhe njerëzit mbi të e dëgjonin atë mërmëritje si një frymëmarrje të gërryer që fëshfërinte nga shkumë gjaku, një masë sfungjerore që rridhte nga buza e poshtme mbi asfaltin e nxehtë. Tek sa nuk kishte aguar. Rreth trupit të ngrirë endeshin hije – disa me duar të zhytura në xhepa, të ngadalta, të rraskapitura, të mpira; të tjera të përshpejtuara, herë pas here thuajse në ethe, sikur mezi prisnin ta mbaronin këtë shërbim dhe të zhdukeshin sa më shpejt, për të shpëlarë njëherë e përgjithmonë erën e thartë të qytetit dhe ankthin nga llumi i të cilit as ky i mjerë nuk kishte mundur të shpëtonte. Dhe trupi i tij shtrihej si një hije e shtypur, pranë kazanit të plehrave prej nga kullonte thartira e perimeve të kalbura, të hedhura një ditë më parë nga tezgët e tregut. Ana e majtë e fytyrës i ishte ngjitur pas asfaltit, ndërsa veshi i djathtë i ishte kthyer kah qielli si një trumbetë prej së cilës, në vend të melodisë, derdhej një rrjedhë e hollë, e kuqërremtë.
Askush, përveç një grusht hetuesish të painteresuar, nuk ia ngulte sytë vdekjes së tij. Edhe drita e rrugës dukej më e rëndë, më e errët se zakonisht. Madje ai ende mund të dëgjonte jehonën e vdekjes së vet. Trupi sidoqoftë është i krijuar për dhimbjen. Dhimbja dhe vuajtja janë ato që e mishërojnë njeriun. Vinte erë mëngjesi, ai i huaji, me të cilin njerëzit shkrihen si udhëtarët e hershëm të lodhur e të mpirë nga rruga e gjatë e natës, të zbehtë e të etur për shtratin ku do të mund të fundoseshin si në jonxhe të thara, aromatike e të ngrohta, si në verën në të cilën ato qenë kositur.
Gjithçka ishte gati – edhe ai, edhe pastruesit e rrugës që, si piktorë, me disa goditje do të fshinin pellgun e ngurtësuar ku deri pak më parë ishte gdhendur fytyra e tij. Edhe zogjtë, kënga e të cilëve paralajmëronte diellin dhe vapën, edhe vreri në stomakët e atyre punëtorëve që, të fryrë e të ngutshëm, me cepin e syrit shikonin shfaqjen e vogël të rrugës – ku në plan të madh shfaqej njeriu mbi trotuar – si edhe mjeku gjyqësor i plakur dhe disa hetues që vetëm dëshironin të hiqnin më në fund kostumet dhe të iknin në paqtimin e dhomës së gjumit, prej nga e gjithë ngjarja do t’u dukej si një ëndërr e largët dhe e paqenë, si një makth i huaj që vetëm i kishte prekur sipërfaqësisht.
S’kishin brengë, e pse vallë do të kishin, nga doli ky njeri i shtrirë në pellgun e gjakut në agun e hershëm të verës, kur hesht edhe klithma e kukuvajkës dhe shuhet flladi i vetëm që sillte freski përmes grykës së lumit; Tek sa agoi dita e re përvëluese, në të cilën është e rëndë edhe fryma, e lëre më mendimi për vdekjen e atij që prej vitesh ka jetuar në margjinë, njëkohësisht mikpritës e mysafir, vendas e ardhacak, i nderuar e shtegtar – gjithnjë e më pak i vetes, e edhe më pak i tyre. A ka, në këto çaste pasigurie dhe errësire, ndokush që do t’i japë rëndësi vrasjes së atij njeriu, ngjarje që, sipas çdo teorie, rrinte si një grabitje rrugore, një plumb i nxitur nga motive të ulëta, plaçkitje, pikërisht e asaj sorte që në këtë qytet me kohë ishin bërë të zakonshme.
Edhe qyteti me të vërtetë flinte i qetë në agim, ashtu siç flenë në këtë orë shumica e kasabave të tilla, të pamësuara me trazime të mëdha e ndryshime, të përkundura në një njëtrajtshmëri të mirë dhe në monotoni, të qetësuara deri në banalitet. Shumica në një botë të tillë ia dilnin mbanë, të kënaqura me vegjetimin provincial – ‘sepse gjithnjë mund të jetë më keq’, dhe ajo ‘më keq’ do të thoshte kthim në një det të shkretë, shkëmbor e të tharë, pa fund e pa fillim, prej nga duhej ikur, ‘që jeta të mos mbetej gjithnjë vaj e mjerim, mundim e baltë’. Pikërisht aty ata që kishin për detyrë shëndetin mendor dhe shoqëror e njohën burimin e nënshtrimit, e disa madje pohonin se pikërisht prej andej buronin shkatërrimi dhe egoizmi.
Frika nga vetmia malore shërohet me ekzistencën kolektive në pallate shumëkatëshe, sepse të dyja janë të larta, aq sa njeriu nga brendia nuk mund ta nxjerrë dot heshtjen e ligë. Në një rend të tillë të programuar nuk është më e mundur të shmanget rënia e përgjithshme e njeriut. Për këtë dëshmon edhe gjaku i mbrëmshëm. Dita, pra, afrohej gjithnjë e më shumë.
Në rrugën ku ai shtrihej gjithçka ishte në vendin e vet – përballë ngrihej një tempull i bardhë, pastaj tregu, përtej rrugës një kioske ku shiteshin pite dhe brumëra të ngrohta, e më tej, drejt lumit, një varg dyqanesh me vitrina të ndriçuara e shumëngjyrëshe. Në ndërtesat përreth, përmes kurorave të platanëve, nga të cilat gjethet binin nga vapa sikur të ishte vjeshtë, ndizej aty-këtu ndonjë dritare. Nga larg, deri te grupi i vogël i njerëzve, mbërrinte fishkëllima e lokomotivës, që dikujt të papërgatitur mund t’i tingëllonte si britmë fëmije. Tërë atmosferën e mbulonte era e rëndë e pishave dhe rrëshirës së dendur, që vinte nga parku në oborrin e afërt të shkollës, ku edhe ai vetë, qysh si djalë, kur vinte këtu verave, kalonte netët e shkurtra të korrikut mes moshatarëve që, në fëmijërinë e tij, kërkonin zëvendësim për jetën e tyre të zhveshur, të etur kryesisht për gjithçka që nënkuptonte jeta në metropol. Asokohe, ata nuk e dinin se ai nuk i druhej atyre, dhe se prej atyre viteve në qiellzë i kishte mbetur përgjithmonë aroma e pishës dhe e lumit, prej të cilit, në mbrëmje, ngrihej ajo erë e butë e ujit të ndenjur. Nga shpellat, natën, mbi brigje përhapej një lagështi – e dendur, e rëndë dhe e frikshme. Për vite me radhë ai shihte si, pranë tij, përgjatë sokaqeve të ngushta, rriteshin vajza të reja, gjithnjë të errëta, me lëkurë të nxirë nga dielli, sepse ndoshta vetëm ashtu mund t’i mbante mend, meqë bashkë jetonin vetëm gjatë verës. Dimri për të, mes atyre kasolleve prej guri, nuk ekzistonte.
Në ato vite të hershme të tij, përfytyrimet e këtij skaji të qytetit sapo kishin filluar të merrnin formë. Mes ndërtesave të reja, që ishin të pakta dhe ku atëherë vendosnin oficerë e mësues, inxhinierë të rinj, mjekë dhe invalidë, rriteshin tufa të vogla pishash, trungjet e të cilave, nga veriu i ashpër, ishin përkulur drejt jugut. Përreth tyre shtriheshin livadhe me bar të verdhë, të djegur nga dielli, të mprehtë si fijet e briskut dhe aq të rralluar sa ngjyra e tij përzihej me të kuqen e tokës së tharë nga etja. Më tej, në perëndim, përmes mjegullës së artë të diellit, dridheshin kodrat e para të zbehta, përtej të cilave, e dinte, një rrugicë e ngushtë dhe dredhuese të nxirrte në bregun e detit, të mbuluar me rërë të imët, të butë si miell, në ngrohtësinë e së cilës do të mund të shtrihej me ditë të tëra, i dehur nga dielli dhe ëndrrat, dhe nga ajri i lagësht, i mbushur me kripë e erën e jodit që nga deti i hapur godiste kolonin e përvuajtur të peshkatarëve. Në ato vite, pra, për të dimri këtu ende nuk ekzistonte. Ai do të vinte më pas.
Vetëm disa hapa larg vendit ku ende shndriste pellgu i mpiksur i gjakut, pasditen e djeshme ai kishte qëndruar me aparatin fotografik mbi supe dhe me një tufë fotografish në dorë. Përballë tij çuçuronte një vajzë pesë a gjashtë vjeçare, me flokë të drejtë e të çelët dhe fytyrë të zbehtë, anemike. Në dorë mbante një nga fotografitë e të atit.
Po të donim, a do të mundnim të hynim në një fotografi, ta ringjallnim dhe të mbetemi aty për të jetuar?
Sigurisht – prandaj ekzistojnë fotografitë. Si ndryshe, veçse në to, do të mund të jetonim.
Ato janë një dritare e dyfishtë, një pasqyrë përmes së cilës shohim në të dy drejtimet – përpara e prapa, në të kaluarën dhe në të ardhmen – sipas asaj ku dëshirojmë të shkojmë. Përndryshe, ç’kuptim do të kishte ai çast i ngujuar?
Përktheu Kristina Sinishtaj
Për autorin:
Gjorgje Brujiq – shkrimtar, poet dhe kritik letrar, ka lindur në Karlovac më 7 dhjetor 1967. Studimet për gjuhën dhe letërsinë serbe i ka ndjekur në Fakultetin Filozofik në Petrinjë (Kroaci), e më pas në Nikshiq (Mali i Zi).
Ka botuar disa libra me poezi, ndër të cilët: : „Novi pusti dani“ (Ditë të reja të zbrazëta, Podgoricë), „Strah od šuma“ (Frika nga pyjet, Beograd), „Uputstvo za putovanje“ (Udhëzues për udhëtim, Zagreb), „Kuća na ledu“ (Shtëpia mbi akull, Podgoricë), „Ulica za samoću“ (Rruga e vetmisë, Podgoricë), „Poslednjeg dana veče“ (Mbrëmja e ditës së fundit, Podgoricë), „Sveća i slovo“ (Qiriu dhe shkronja, Podgoricë), si dhe „Glinska srijeda“ (E mërkura e Glinskës, Podgoricë).
Ka përgatitur disa antologji, panorama dhe recensione të letërsisë vendase dhe botërore.
Është fitues i disa çmimeve dhe mirënjohjeve letrare, ndër të cilat: „Dragan Kordiq“, çmimi i revistës „Stvaranje“, „Vidovdanska povelja“, „Uspeňska nagrada“ – Banja Luka, çmimi i Shoqatës së Gazetarëve të Malit të Zi, si edhe dekorata e vlerësime të tjera kulturore.
Literatura e tij është përkthyer në rusisht, anglisht, frëngjisht, shqip dhe rumanisht.
Brujiq boton poezi, prozë, ese dhe shkrime kritike në gazeta ditore, periodikë dhe revista elektronike.
Është përfaqësuar në një numër të madh antologjish dhe panoramash letrare.
Jeton dhe punon në Podgoricë.
