Në mozaikun gjithnjë e më të shumëllojtë të poezisë bashkëkohore shqiptare, poezia e Prend Ukajt zë një vend të veçantë dhe të spikatur, falë thellësisë shpirtërore, tingëllimës arkaike dhe tensionit ekzistencial që mbart në çdo varg. Prendi i përket një brezi poetësh që, megjithë ndikimet moderne e ndërkulturore, ai nuk i kanë ndërprerë lidhjet me rrënjët mitike, gjuhësore dhe shpirtërore të identitetit shqiptar — veçanërisht të asaj bote të madhe e të harruar, që është Veriu i thellë shqiptar, me tërë pasurinë e tij etno-letrare dhe historike.
Prend Ukaj e përfaqëson me dinjitet një linjë të poezisë së mallit, rrënjës dhe kujtesës, por jo thjesht si rikujtim sentimental; përkundrazi, ai e ngre atë në një nivel simbolik dhe filozofik, duke e përdorur gjuhën si një mjet për të zhbiruar në ndjesinë e çrrënjosjes, ndarjes, shpërbërjes dhe kërkimit të vetes në kohë të krisura. Në këtë kuptim, poezia e tij komunikon fuqishëm me letërsinë moderne evropiane, ndërsa mbetet thellësisht e vendosur në tokën e vet shpirtërore dhe gjuhësore.
Ndryshe nga poetët që zgjedhin rrugët eksperimentale ose estetikat urbane e globale, Ukaj ruan një autenticitet të rrallë poetik, ku çdo metaforë është e lidhur me një ndjesi reale të jetuar ose të trashëguar. Ky realizëm metafizik që ai ndërton në varg është një nga karakteristikat dalluese të zërit të tij. Poeti nuk flet as në mënyrë të qëllimshme elitare, as nuk bie në populizëm sentimental; ai i jep zë një ligjërimi të përbrendësuar, shpesh psiko-fizik, ku trupi, toka, fjala dhe mungesa bëhen një.
Në letërsinë shqiptare të pasviteve 1990 e në vazhdim, ku poezia shpesh herë ka humbur terren në raport me prozën dhe diskursin publik, vepra poetike e Prend Ukajt e pwrmbledhur nw kwtw antologji, mbetet një dëshmi e gjallë e forcës së fjalës poetike për të mbijetuar kohërat dhe për të dhënë kuptim aty ku gjithçka duket e përmbysur. Poezia e tij është një poezi që nuk trembet nga errësira, përkundrazi e gërmon atë, duke ndriçuar nga brenda një dhimbje të pazëshme kolektive.
Duke ruajtur në të njëjtën kohë shpirtin arkaik dhe ligjërimin e një vetëdije moderne, Ukaj arrin të krijojë një topografi poetike të veçantë, ku ndihen zërat e maleve, vajet e shekujve, zërat e dashurive të humbura dhe shpërthimet e një ndërgjegjeje që mbijeton përmes poezisë. Pikërisht kjo shumësi e regjistrave emocionalë dhe ligjërimorë e bën poezinë e tij një pikë referimi në hartën e poezisë shqiptare të shekullit XXI
Në kërkim të fjalës që nuk vdes
Poezia e Prend Ukajt ngjan me një rrëfim të thellë, të egër dhe të përvëluar, një psherëtimë e gjatë e një shpirti të vjetër, të djegur nga koha dhe e skalitur nga dhimbja. Ai vjen nga viset e thukta të Pukës – nga Fierza e thellë, një truall i lidhur me malet, me heshtjen, me grykat e Drinit dhe me frymën e mitologjisë së Veriut. Por përtej gjeografisë fizike, poezia e Ukajt bart një gjeografi shpirtërore shumë më të madhe – një truall simbolik ku përplasen ëndrra e shpresës, dhimbja e trashëguar, heshtja e vuajtjes dhe kërkimi i shenjtë për kuptim.
Ai nuk shkruan poezi – ai rrëfen gjëmime të brendshme, të përtypura ndër dekada, ndër breza të varfëruar nga koha dhe historia. Poezia e tij është një përpjekje për të shpëtuar kujtesën, një akt rezistence përmes fjalës, një thirrje që vjen si gjëmim nga malet.
Zëri i fisit dhe i humbjes:
Në shumë poezi, Ukaj shfaqet si zë i fisit të nëmur, që ka mbetur pa bij, pa kullë, pa gjurmë në tokën që po shkimet:
“M’u faruan bash krejt
vëllezërit, djemtë, farefisi…”
(“Fort ka me zdritë”)
Ky është një zë që flet vetëm për veten, por për një popullsi malesh që përballet me harresën dhe me shuarjen fizike e shpirtërore.
Në poezinë “Lexomani prejardhjen”, autori kërkon që trashëgimia të ruhet, edhe nëse ai vetë tretet në heshtje:
“Thoni: Sot ndërroi jetë
Një i Vuklekaj,
fis prej Bobit të Shalës.”
Gjuha si armë dhe amanet
Stili i Prend Ukajt është i mprehtë, i zhveshur nga zbukurimet artificiale. Ai përdor një gjuhë të pastër tw dialektit gegë, të fuqishme e të rrallë, ku çdo fjalë vjen me një ngarkesë emocionale dhe historike. Gjuha e tij është gjuhë amaneti, e nxjerrë nga toka dhe nga kujtesa, një gjuhë që nuk i druhet dhimbjes, por as dëshirës.
Diku ai shkruan:
“Tamël pi prej gurit”
(Poezia me të njëjtin titull)
Ky është një varg i fuqishëm metaforik, ku mallkimi, legjenda dhe dashuria për tokën ndërthuren në një imazh mitik. Poeti pin nga një gur i ftohtë si Rozafa, sepse vetëm gurët mbajnë ende gjallë një copë dhembje.
Temat dhe motivet: dhimbja, dashuria, vetmia, malli
Në qendër të krijimtarisë së Ukajt qëndrojnë moti i humbur, fisi i zhdukur, dashuria e djegur, gruaja që ikën e vjen si hije, dhe mbi të gjitha, një qenie që nuk rresht së vuajturi. Ai përshkruan me një realizëm të zhveshur atë që shumë poetë nuk guxojnë ta thonë – një ndjesi përbuzjeje nga Zoti vetë:
“Dashuria jonë mëkatare
E shituar prej Orës së Bjeshkës…”
(“Varrosmëni në koçek të gjarpërinjve”)
Ai vendos personazhin e vet poetik në kufijtë e mëkatit dhe të mjerimit, por pa u dorëzuar. Vetë ekzistenca e poezisë është një akt sfide ndaj harresës, një grykë qiriu në katakombet e territ:
“Me i qiri në dorë më duhet të kaloj
përmes katakombesh të rrënuar të natës…”
(“Përtej ëndrrës”)
Eros dhe transgresion
Poeti nuk i shmanget as erosit, madje ai i jep një dimension poetik trupit të gruas. Në poezinë “Vithët e saj”, ai e ndërton një imagjinatë të trazuar, të sinqertë, ku bukuria fizike nuk është asgjë më pak se një objekt tronditjeje mendore:
“Që trurin ma heqin,
Që më bëjnë të hutuar…”
Erosi, në poezinë e Ukajt, nuk është thjesht sensualitet – është një formë marramendjeje, një mekat i dëshiruar, një tërheqje drejt zjarrit, edhe kur ai djeg deri në shpirt.
Motivet biblike, mitike dhe të natyrës
Në shumë poezi, natyra është një figurë e gjallë, por jo gjithmonë dashamirëse. Ajo mund të jetë e heshtur, e vetmuar, hakmarrëse. Lumi, mali, pusi, gurët, shtjellat, zjarri – të gjitha këto nuk janë vetëm peizazh, por fuqi simbolike, që mbajnë brenda kujtesë, mallkim, frymë dhe dëshmi. Në poezinë “Përbuzja e lumit” poeti flet për një etje që nuk shuhet, sepse lumi që rrjedh, nuk e kthen kokën:
“Për një pikë ujë,
Ta pi, po kallëm…”
Vetmia si gjendje metafizike
Poeti është gjithmonë vetëm. Edhe kur dashuron, edhe kur kthehet në fshat, edhe kur i shkruan kujtesës. Ai nuk është kurrë “këtu”:
“Nuk jam unë këtu, as s’është zëri im…”
(“Nuk jam këtu”)
Kjo vetmi është më shumë se fizike – ajo është gjendje shpirtërore, ekzistenciale, një ndarje nga vetja dhe nga gjithësia. Është pikërisht kjo ndarje që e bën fjalën e tij kaq të fuqishme, sepse ajo flet për ata që s’kanë më zë, për ata që janë tretur.
Fjala si shpëtim dhe shpresë
Në fund të fundit, poezia është shpëtimi i vetëm që i ka mbetur këtij njeriu poetik. Edhe kur shpirti përvëlohet, edhe kur harresa bie si pluhur i rëndë mbi kujtesën, ai nuk e braktis fjalën. Fjalët janë amaneti i fundit – fjalë që nuk janë vetëm tinguj, por gjurmë, damarë, lëkurë dhe plagë:
“Në shtrat të vdekjes… thirrë kam
kasnecin e fjalës…”
1. “Kur loton burri”. Miti i burrërisë, dhimbja, përmbysja e rendit simbolik
“Kur loton burri, tranden lisat e malit / dhe shkambijtë e egër dihasin për mnerë…”
Kjo poezi është një ndër shprehjet më të fuqishme të konceptit tradicional të burrërisë shqiptare, që i përmbahet heshtjes, forcës, stoicizmit, dhe tronditjes që shkakton dhimbja kur ajo thehet. Imazhet janë të forta, të trashëguara nga arketipi i malësorit të pashkelur. Poeti përmbys këtë kod, duke dhënë në mënyrë dramatike pasojat e brendshme dhe të jashtme që sjell një shpërthim emocional i burrit: lëkundet natyra, frikësohen gratë, dridhen malet. Poezia është e ngarkuar me figuracion apokaliptik, me metafora të dhunshme dhe antropomorfizim të natyrës (kullat, lisat, shkëmbinjtë), që e bëjnë këtë tekst një simbol të dhimbjes së thellë kolektive.
2. “Përmbys”. Malli për vendlindjen, kthimi, rrënjët
“Para jush, o vise, n’dy gjujt bie përmbys, / dheun puth me aromë bari e lule blini…”
Në këtë poezi gjejmë motivin arketip të kthimit tek rrënjët, me gjunjëzim dhe falje. Prend Ukaj i jep vendlindjes një status të shenjtëruar — jo vetëm si hapësirë gjeografike, por si trung shpirtëror. Vargjet janë të ngarkuara me gjuhë rituale, ku akti i kthimit përmban edhe dimensionin e faljes, pendesës dhe vetidentifikimit. Struktura poetike është e lirë, e ndërtuar në frymën e elegjive të hershme malësore, por me një lirizëm të rafinuar bashkëkohor. Poezia është një lutje ekzistenciale dhe poetike, një kërkesë për vendin e vet në tokë.
3. “Nuk jam këtu”. Shpërndarja e unit, vetmia, çngulitja
“Nuk jam unë këtu, as s’është zëri im… / Në dhomë sonte ka terr, s’ka dritë…”
Një poezi që ngërthen një ontologji të mungesës. Poeti përshkruan gjendjen e shpirtit të mërguar, të vetmuar, jo domosdoshmërisht në kuptimin gjeografik, por si një ndarje ekzistenciale mes vetes dhe botës përreth. Këtu gjejmë ndikime nga poezia moderne evropiane, me frymë simboliste, ku mjegulla, drita e fikur, hija dhe mbyllja në vetvete krijojnë atmosferë të ngjeshur. Gjithçka flet për një subjekt poetik të shpërbërë, që ka humbur referencat identitare.
4. “Tamël pi prej gurit”. Miti i Rozafës, ndjesia arkaike
“Si në cicë të Rozafës / Tamël pi prej gurit”
Kjo poezi është një nga më të ngarkuarat simbolikisht. Poeti bën një përqasje të habitshme mes gurit dhe nënës, duke sjellë Rozafën jo më si mit tragjik i flijimit, por si burim ushqimi metafizik. Kulla, guri, tamli — janë tre simbole të fuqishme të mitologjisë shqiptare, që në këtë poezi shndërrohen në elementë të jetës shpirtërore të individit. Figuracioni është i thjeshtë në shfaqje, por shumë i pasur në domethënie.
5. “Varrosmëni në koçek të gjarpërinjve”. Ndëshkimi, mëkati, margjinaliteti
“Nëse një ditë vdesim, / N’i varr na shtini, / N’koçek / Të gjarpërinjve…”
Një poezi rrëqethëse, ku ndjenja e fajit, përjashtimit dhe ndëshkimit mbizotëron. Gjarpërinjtë, që në mitologjinë shqiptare dhe ballkanike janë simbole të së keqes, por edhe të mbrojtjes, këtu paraqiten si roje të ferrit — vendi i përjetshëm i dashurisë së mallkuar. Poezia është ndër më të errëtat në antologji, me tone gotike dhe apokaliptike, që mund të lidhen edhe me traumat kolektive të përjetuara nga shqiptarët në veri ndër vite.
6. “Vjen e më merr me të mirë”. Tensioni në dashuri, mëkat dhe pajtim
“Kur të mërzitem, përpiqemi / Kur të idhnohesh, ndahemi…”
Në këtë poezi intime dhe e ndërtuar me një gjuhë më të përmbajtur, Prend Ukaj prek raportin e brishtë mes dashurisë dhe fajit. Dashuria është një fushë beteje, një hapësirë kontradiktore, ku mëkati përgjon dhe ndarja është gjithnjë një rrezik. Fjalët “tinëzisht, pahetueshëm” krijojnë një atmosferë të heshtur tensioni. Poezia ngjan me një pikturë të heshtur, ku lëvizjet janë të padukshme, por të dhimbshme.
3.
Në poezinë shqiptare bashkëkohore, zëri poetik i Prend Ukajt shfaqet si një udhëtar i vetëdijshëm i fjalës, që ecën me kujdes nëpër gurët e gjuhës, ndërsa bart në shpirt e në varg kujtesën e një bote të thellë kulturore dhe shpirtërore, atë të malësisë, të dheut amtar dhe të ekzistencës njerëzore në përballje me mungesën, harresën, mallin e përhershëm.
“Udhëtimi i fjalës” është një përzgjedhje e menduar me pjekuri prej vetë autorit, ku shfaqet rruga krijuese që ai ka ndjekur ndër vite. Poezitë e kësaj antologjie janë të përzgjedhura nga disa libra të mëparshëm, por të paraqitura këtu si një e tërë e bashkuar nga forca e një gjuhe që s’ka frikë të jetë e ndjeshme, e errët, simbolike apo e zhveshur deri në esencë. Poezia e Ukajt nuk kërkon të ndriçojë me dritën e zbukurimeve, por me ndriçimin e brendshëm që vetëm fjala e ndjerë dhe e përjetuar mund ta japë.
Leksiku që përdor – me rrënjë në gegënishten e Veriut dhe në idiomat e thella të krahinës prej nga vjen, e ngjall një botë të vjetër dhe të harruar, por jo për nostalgji. Ai e rikthen atë si themel identitar dhe si një truall ku fjala poetike merr peshë metafizike. Vargu i tij është i shkurtër, i ngjeshur dhe mjaft shpesh thërret simbolikën si mjet për të ndërtuar shtresa domethënieje. Kjo poezi nuk është vetëm rrëfim; ajo është thirrje, heshtje, britmë e brendshme, psherëtimë shpirtërore, e herë-herë edhe lutje.
Në poezitë e kësaj antologjie lexuesi do të hasë një ndjeshmëri të përkorë që lidhet me përjetimin e dhembjes, të mungesës, të mortit, por edhe me dashurinë e heshtur dhe të lënduar, mallin për vendlindjen, për vajzën e dikurshme, për malet e larta dhe për fjalën vetë – që bëhet personazh, mjet dhe qëllim. Poeti shpesh e vendos veten mes realitetit dhe metafizikës, mes tokës dhe ëndrrës, duke e bërë lexuesin të ndalet, të heshtë, dhe të dëgjojë.
———Ka diçka të shenjtë në mënyrën si Ukaj e përdor poezinë: sikur çdo varg të ishte një akt i vogël i lutjes apo një ritual për të mos humbur thelbin e vetes. Ai është poet që nuk e ka braktisur atdheun e gjuhës, që ka mbetur në tokën e fjalës dhe që i ka besuar asaj, edhe atëherë kur gjithçka tjetër është tretur.
Kjo antologji nuk është thjesht një përmbledhje. Është dëshmi e një rruge poetike të përshkuar me përulësi dhe dinjitet. Është shenjë e qartë se fjala, kur nuk është e zbrazët, mbetet gjithmonë një udhëtim drejt qenësisë – drejt një qendre të brendshme ku poeti takon veten dhe lexuesin njëkohësisht.
Stili krijues
Poezia e Prend Ukajt mbart një stil të veçantë, të formuar me kujdes dhe me përkushtim ndaj gjuhës dhe traditës. Vargjet e tij janë të shkurtra, por të ngjeshura me kuptime të shumëfishta. Leksiku është i pasur me fjalë të zonës veriore, një pasuri gjuhësore që e shndërron poezinë e tij në një akt ruajtjeje të kujtesës kulturore dhe identitetit etnolinguistik.
Stili i tij është introspektiv, kontemplativ dhe shpeshherë mistic. Poezia e Ukajt lëviz midis realitetit konkret (toka, mali, vasha, kulla, fisi) dhe realitetit simbolik (errësira, nata, drita e zbehtë, qiriu, hija, zëri). Ai ndërton një univers poetik ku qenia është në kërkim të vetvetes dhe të kuptimit të jetës përmes gjurmës së fjalës.
Figuracioni dhe figurat letrare
Poezia e Ukajt përdor një gamë të gjerë figurash letrare, shpesh të gërshetuara me mjeshtëri:
1. Metafora
• “Gjirin e uritur të tij” (nga “Prehja ime”) – një metaforë e fuqishme për tokën që përthith njeriun, si strehë, por edhe si varr.
• “Nata korb krejt mbështetë” (nga “Përtej ëndrrës”) – një figurë që shpreh errësirën ekzistenciale dhe ankthin.
2. Simbolizmi
• Qiriu, nata, uji, fyelli, zjarri – janë simbole të fuqishme të shpirtit, mungesës, udhës dhe kujtesës.
• “Me gjysmë frymë i fryj zjarrit të përflakur” – është një varg që simbolizon përpjekjen për të mbajtur gjallë shpirtin, veten, dashurinë apo shpresën.
3. Personifikimi
• “Lisat e malit tranden”, “shkambijtë dihasin për mnerë” – nga poezia “Kur loton burri”, ku natyra përjeton dhimbjen e njeriut, duke u bërë bashkëvuajtëse me të.
4. Imagjinata e ndërtuar me imazhe konkrete
Ukaj ndërton tablo të gjalla poetike:
• “Trishtili shkretë t’shkrihet në kangë e vajë” – një pamje që gërsheton bukurinë natyrore me pikëllimin njerëzor.
• “Përskaj lumit mbetur…” – trupi i etur në kërkim të ujit në një zall të thatë, që bëhet metaforë për mungesën e shpirtit, dashurisë, apo të Zotit.
Fryma poetike
Ukaj i përket një brezi poetësh që e trajtojnë poezinë si një akt i thellë i ndërgjegjes shpirtërore. Poezia e tij bart:
• Një frymë elegjiake – për të kaluarën, për vendlindjen e largët, për dashuritë që s’janë më:
“Kaluan muaj e mote, kryet mbuluam me thinja…” (nga “Ndër kujtime”)
• Një ndjeshmëri ndaj vdekjes dhe përtejësisë, që gjendet në mënyrën sesi ai përshkruan figurën e mortit apo të humbjes:
“Fryma e fundit pak pa më dalë, me e thirrë kam kasnecin e fjalës” (nga “Lexomani prejardhjen”)
• Një ton ekzistencial dhe filozofik: poeti vendos veten mes kufijve të jetës dhe vdekjes, shpesh i zhytur në natën e brendshme:
“Nuk jam unë këtu, as s’është zëri im”
• Një dimension erotik e sensual, por i sublimuar në shpirtin e fjalës:
“E dashura m’i lexon poezitë… dhe vjen, dhe ik pa tlina, pa këmishë”
Citime të veçanta për përdorim në parathënie apo analizë
• “Me gjysmë frymë i fryj e i fryj zjarrit të përflakur…” – një varg që mund të lexohet si metaforë për vetë procesin krijues.
• “Prej Thepit të Shtjenës, si dikur me vikatë: Bini bre, kush t’mundet, ujku ra ndër gja” – një rikthim në mitin dhe realitetin e malesisë.
• “Në këtë tufë çaj që ti më sjell, është një shpat mali i gjerë…” – një gërshetim i natyrës me ndjesinë e dashurisë dhe përkatësisë.
• “Korpi im i etur, në zall të thatë” – një përshkrim i mungesës si gjendje ekzistenciale.
Përmbledhje
Në thelb, poezia e Prend Ukajt është një udhëtim nëpër territore të brendshme dhe kolektive, nëpër kujtime, vise të largëta dhe ndjesi të pashprehura. Ajo flet me zërin e një shpirti që e njeh humbjen, por që nuk rresht së kërkuari fjalën – si dritë, si shpëtim dhe si qëndresë. Figuracioni i tij është i pasur, por i thjeshtë në ndërtim. Gjuha është e zgjedhur dhe e rrallë. Fryma është e ndërthurur mes dhimbjes dhe ëndrrës, mes dashurisë dhe harresës.
“Udhëtimi i fjalës” nuk është vetëm titull antologjie. Është një përkufizim i vetë jetës poetike të autorit dhe një ftesë që lexuesi të bëhet udhëtar i këtij rrugëtimi të thellë.
Të afërta
