Bibliografia e autorit
Fituesi i çmimit GONCOURT, Tahar Ben Jelloun, është lindur në Fes të Marokut më 1944. Pas marrjes së titullit “Capes” (Profesor) në Filozofi në Universitetit e Rabat−it, jep leksione fillimisht në Tétouan, e më pas në Kazablanka (1968−1971)
Në Paris arrin në tetorin e vitit 1971, për të mbrojtur një tezë të ciklit të tretë në fushën e psikologjisë. Doktorohet në Psikologji sociale pranë universitetit Paris VII në vitin 1975.
Aktualisht jeton në Paris me gruan e tij dhe fëmijët (Merieme, Ismane, Yanis, et Amine) për të cilët ka shkruar shumë vepra pedagogjike (Racizmi shpjeguar bijës sime−1997, libër i botuar në 400 000 kopje, dhe i përkthyer gjer edhe në gjuhët e tribuve të Afrikës së Jugut). Ftohet rregullisht për të dhënë leksione në universitetet Franceze, Marokene e evropiane në lidhje me temën e racizmit.
Vepra e këtij shkrimtari tanimë ka hyrë në panteonin e artë të letërsisë Franko−Arabe. Poet dhe autor i një numri të madh tregimesh: “Burri nën tutelën e heshtjes”, “Kokëçarje nën diell”, “Fjalimi i zonjës Deve”, “Dashnorët tashmë kanë vdekur nga plagët” (çmimi i miqësisë franko−arabe) “Nënthënia e Kujtimit”, “Marseja, si një mëngjes zgjimëmbël” dhe “Sahara”.
Vepra e tij në prozë të gjatë përfshin romanet: “Harrouda” “Vetburgosja në vetmi” “Moha vetë zjarri, Moha i urti” “Lutja e të munguarit”, “Shkrimtari publik” , “Fëmija i shkretëtirës” dhe “Nata e shenjtë” që i dha dhe çmimin më të madh që akordon, Franca për letërsinë, atë Goncourt me 1987.
Ky çmim vetëmse e stimulon autorin të shkruajë vepra të tjera të shumta: mund të përmendim:
“Dita e heshtjes në Tangert” Tregime 1990, “Sy të përulur”, roman 1991, “Alberto Giacometti”− 1991, “Engjëlli i verbër”, novele 1992, “Elozhe miqësisë” 1994, “E para dashuri është gjithmonë dashuria e fundit”, novela 1995, “Nata e tmerrit”, 1997, “Ky qorrim mungesë drite”, 2001, “Islami shpjeguar fëmijëve”−2002, “Dashuri shtrigane”−2003, “Miku i fundit”− 2004, “E bukura e pyllit në gjumë”,−2004, “ Ikur”− 2006, “Yamma”−2007, “Për nënën time”− 2008, “Vendeve”− 2009, “Becket e Genet−Një çaj në Tanger”− 2010, Gallimard, “Jean Genet, mashtrues sublim” −2010, Gallimard.
Zotërues i një frëngjishteje perfekte , Tahar Ben Jalloun ka përkthyer nga arabishtja në frëngjisht romanin “Buka lakuriq” të shkrimtarit të famshëm Magrebin Mohamed Choukri, dhe antologjinë e poezisë se re të Marokut, publikuar në vitin 1976
Gjenia i tij ka prekur edhe fushën e dramës, me vepra si “Kronika e një vetmie”, “ Takim me z. Said Hammadi, punëtor algjerian” Financimi i Ujit”. Bie në sy edhe një libret për opera i titulluar “Uji”.
Tahar Ben Jalloun është përkthyer në 43 gjuhë të botës, përfshi gjuhën angleze, arabe, Japoneze, indane, hebreje, kineze, coreane, indoneziane, lituaneze vietnameze e shumë të tjera. Hyn në grupin e 10 shkrimtarëve më të përkthyer të të gjitha kohërave.
Çmime të fituara;
Më 1 shkurt 2008, merr nga duart e Presidentit të republikës Franceze Nikolla Sarkozi Kryqin e Oficerit të Legjionit të Nderit.
Merr titullin Doktor Honoris Kauza nga universiteti i Montrealit 2008
Zgjidhet anëatr i akademisë Goncourt, duke zevendësuar Fraçois Nurisier
Merr çmimin Ulysse në 2005 për veprën e tij.
Laurohet me çmimin IMPAC Në Dublin në Qershorin e vitit 2004
Merr titullin Doktor Honoris Kauza nga Universiteti Katolik i Luvenit(1993)
Nderohet nga Republika Franceze me çmimin “Goncour”, për romanin e tij navator “Nata e shenjtë” 1997
Një fragment nga romani “Nata e shenjtë”.
Nata e fatit të shkruar
Pat ndodhur përgjatë kësaj nate të shenjtë, e njëzet e shtata në listën e muajit të Ramazanit, nata e “zbritjes” së librit për besimtarët Myslimanë, ku fatet e baballarëve janë të fshehura, që babai im, duhet pranuar se do të vdesë, më thërret tek koka e shtratit dhe më liron. Ai më lë të lirë, siç bënin dikur me skllavët. Ne ishim vetëm dhe porta qe mbyllur. Ai më fliste me zë të ulët. Vdekja ishte prezent: sillej rrotull nëpër dhomë me pamjen e saj që dukej dhe më e qartë nga drita e një qiriu. Sa më shumë që nata binte mbi shtëpi, aq më shumë dhe vdekja i afrohej babait, duke ndriçuar me një të verdhë të theksuar fytyrën e tij. Mund të thoshim që një dorë e kaluar mbi ballin e tij kish lënë aty shenjat e jetës. I qetë vazhdonte të më fliste deri në agimin e ditës. Ne prisnim thirrjet të herëpashershme, dhe lutje e lexime Kurani. Kish qenë nata e fëmijëve. U dukej vetja sikur ishin engjëj, apo zogj parajse, pa një fat të përcaktuar. Luanin asokohe në rrugë , dhe zërat e tyre përziheshin me atë të myezinit , i cili ishte një burrë i varfër që recitonte vargjet kuranore në mikrofon pa kuptuar asgjë prej gjëje nga brendia e tyre.
Qeshë i ulur, në një cep në fund të shtratit. E kisha kokën në krahun e kokës së tim eti. E dëgjoja pa e ndërprerë.
Rënkimet e tij me shfrime ajri arrin gjet tek lëkura e fytyrës sime. Era e tij karakteristike nuk më bezdiste. Fliste ngadalë:
−A e di ti që në këtë natë asnjë fëmijë nuk duhet të vdiste dhe as të vuante. Sepse “kjo natë është më e mirë se njëmijë maje”. Janë në jetë për të pritur engjëjt e dërguar nga Zoti. “ Engjëjt dhe shpirtrat zbresin përgjatë kësaj nate, me lejen e Kryezotit të tyre, për të rregulluar të gjitha gjërat mbi dhe”. Është nata e pafajësisë. Por fëmijët tani janë më pak të pafajshëm. Madje mund të thuhet se janë të tmerrshëm. Nëse nata është e tyre, ka për të qenë gjithashtu e jona, pra një net për ne të dy. Do të jetë e para dhe e fundit. E njëzeteshtata natë e këtij muaji është dedikuar përuljes dhe e faljes. Por meqë engjëjt janë mes nesh për të vendosur rregull, do të jem i kujdesshëm. Dua ti vendos të gjitha gjërat në vendet e duhura, përpara se të përzihen keqas. Ata mund të jetë shumë të rreptë, pavarësisht nga pamja e tyre e lehtë në pamje të parë. Për të vendosur rregull, nevojitet në radhë të parë njohja e fajeve, e egërsisë që shkakton iluzione dhe bën që mallkimi të mbretërojë mbi të gjithë familjen. Më jep mua pak ujë, gryka më është tharë. Tregomë mua, çfarë moshe ke? Nuk di fare të numëroj…
−Gati njëzet vjeç…
−Njëzet vjet gënjeshtra, por më e keqja jam unë tanimë, ti nuk ke të bësh fare me të keqen, ose më saktë sa ke futur gishtin e vogël në llumin e saj. Në fund të fundit, harresa nuk është aspak pasion, është kthyer në një sëmundje. Falmë të lutem, por dua të të them, që kurrë nuk jam ngutur për të folur apo parë ndonjë njeri, madje gjer edhe varfanjaken, nënën tënde, oh, mbi të gjitha nënën tënde, një femër pa karakter, turivarur, por mrekullisht e nënshtruar, çfarë tmerri! Të qenurit gjithmonë gati për të ekzekutuar urdhra, asnjëherë revoltuar… apo ndoshta rebelohej ajo në vetminë e saj heshturazi? Hëm! Qe edukuar në traditat më të thella të epokës, kur një femër duhet të jetë gjithmonë në shërbim të burrit të saj. E gjeja këtë normale, natyrale. Ndoshta revolta e saj ishte në një hakmarrje të padeklaruar: Mbetej shtatzënë vit pas viti dhe më jepte vajzë pas vajze; më shkaktonte ëndrralla me pasardhëset që kurrë si kisha dëshiruar; thyhesha; i jepesha lutjeve dhe refuzoja gjithçka që vinte prej saj. Kur më ndodhte të shkoja në xhami, në vend që të këndoja njërën nga pesë lutjet, vihesha në kërkim të planeve tejet të komplikuara, për të dalë nga situata në të cilën asnjëri prej nesh nuk ishte i lumtur. Dyshoj se kam pasur dëshirë të kryej vrasje. Dhe fakti që kam pasur mendime të këqija në një vend të shenjtë, vend virtytesh dhe paqeje, më tërbon. Kam kaluar në mendje të gjitha mundësitë e një krimi perfekt. Oh! Isha shpirtkeq, por i dobët. Kështu që e keqja nuk arrinte të bëhej sunduese për shkak të dobësisë. E keqja tërhiqte forcën e veprimit që mund të pillte një krim, që nuk shikonte pas, që megjithatë nuk hezitonte. Ose unë thjesht frikësohesha. Në epokën kur epidemia e tifos ishte përhapur në të gjithë vendin, kisha tentuar të favorizoja hyrjen e saj në shtëpi. Nuk i pata dhënë vaksinën apo ilaçet e që na i shpërndanin nënës dhe motrave të tua. Por i pata gëlltitur vetë, duhej të rrija gjallë për ti varrosur dhe për të rikrijuar jetën time. Çfarë pisllëku, çfarë mizërie. Rastësia dhe fati lidhnin sëmundjen me shtëpinë. Tifoja pat goditur komshinjtë shumë shpejt, pat rrethuar shtëpinë tonë, duke vazhduar veprën e saj të vdekjes. Oh bija ime, e urrej veten për këto që po të them. Por, në këtë natë të shenjtë, e vërteta shfaqen tek ne me pranimin tonë ose pa dijeninë tonë. Dhe ti, duhet të më dëgjosh, megjithëse kjo të jep dhembje. Një farë lloj mallkimi ishte instaluar në shtëpinë tonë. Vëllezërit e mi intrigonin sa herë që u jepej mundësia. Më urrenin me gjithë forcën e shpirtit të tyre, më dënonin. Fjalët e tyre dhe formulat e tyre gjoja me mirësjellje më dëshpëronin. Nuk arrija ta mbaja mbi vete hipokrizinë e tyre. Në thellësi të zemrës, kur izolohesha në xhami, shpirti im fillonte të pillte të njëjtat ide si ato. Po të kisha qenë në vend të tyre, do të kisha të njëjtat mendime, të njëjtat dëshira, të njëjtat xhelozia. Por ishin xheloz vetëm për pasurinë time, pa për bijat e mia. Hidhmë mua paksa çaj, nata do të jetë e gjatë. Lëshoj perdet. Ndoshta do të na i qajë veshët më pak huti që po pall jashtë. Feja duhet të përjetohet në heshtje e në pendim, dhe jo në pëllitje e klithma që hidhërojnë engjëjt e fatit. Ti a e kupton tani se çfarë punë të lodhshme do të bëjmë në hapësirën e disa orëve? Pastrim! Vendosje rregulli! Por mbi të gjitha ata janë efikasë. Ndjej se janë prezent në këtë pjesë. Po i ndihmoj të pastrojnë. Duhet të iki i pastër, i pastruar nga urrejtja që më ka pushtuar, përgjatë një pjese të mirë të jetës sime. Kur kam qenë i ri, kam patur ambicie: Dëshiroja të udhëtoja, të njihja botën, të bëhesha muzikat, të më falte zoti një Djalë, të bëhesha babai dhe shoku i tij, ti përkushtohesha, ti jepja të gjitha shanset që ai të bënte atë që do ti dëshironte zemra në jetë…. Nuk isha ushqyer veçse me një shpresë të çmendur, deri në verbëri. Nuk mund ta ndajë këtë shpresë me asnjë njeri. Nëna jote nuk kish asnjë lloj dëshire. E fikur. Ajo ka qenë gjithmonë e fikur, e ronitur. A mos vallë ka qenë një ditë të vetme e lumtur? E pyes veten akoma. Dhe unë nuk isha burri i aftë për ti falur lumturi, për ta bërë që të qeshte. Jo, isha edhe unë i ngurtësuar; isha i paracaktuar për një lloj mallkimi. Pata vendosur të reagoja. Vetëm lindja e një djali do të më jepte gëzimin e jetës. Dhe dëshira për të patur një djalë, gjer edhe duke shkuar për të takuar vullnetin hyjnor, ndërroi jetën time. Por në sytë e nënës tënde dhe bijave të saj, isha gjithmonë i njëjti. Indiferent e pa ndonjë dëshirë të madhe afrimiteti. Por isha pajtuar me veten time. Nuk shkoja kurrë më në Xhami për të menduar plane shkatërrimi. Bëja plane të tjera, për të qenë më i dobishëm, për të ëndërruar duke menduar për tu. Të imagjinoja të madh e të hijshëm. Ti ke ekzistuar fillimisht në shpirtin tim, pastaj, ke ardhur në këtë botë, dhe ke braktisur barkun e nënës tënde, por jo shpirtin tim. Ti ke qëndruar në të gjithë jetën tënde, deri në këto çaste që po të flas. Po, të imagjinoja të madh e të hijshëm. Ti nuk je i madh, dhe hijeshia jote është enigmatike… Sa është ora?Jo, mos ma thuaj, kam ndjekur gjithmonë orën, edhe kur kam qenë duke fjetur gjumë; duhet të jetë ora tre a disa minuta. Engjëjt kanë bërë gati gjysmën e punesave të tyre. Shkojnë gjithkund në dyshe. Kjo mbi të gjitha, nevojitet për mbartjen e shpirtrave. Tek e fundit, njëri vendoset në shpatullën e djathtë, tjetri në shpatullën e majtë, me të njëjtat gjeste, lëvizje të lehta e plot politesë, marrin shpirtrat për në qiell. Por këtë natë ata pastrojnë. Nuk kanë kohë të presin frymën e fundit të një plaku të vjetër. Kam akoma disa orë për të biseduar me ty, deri në lindjen e diellit, dhe pas lutjes së parë të ditës, një lutje e shkurtër, vetëm për të përshëndetur ardhjen e dritës… Ah! Të fola për lindjen tënde… Çfarë lumturie, çfarë mirësie. Kur gruaja e urtë më pat thirrur sipas një tradite të respektuar fort mirë, pata parë, dhe nuk e pata besuar syve: më krahët e saj ishte një djalë, dhe jo një vajzë. Gati sa nuk qeshë çmendur nga gëzimi. Kurrë skam parë në trupin tënd, atributet femërore. Qorrimi i momentit ishte total. Çfarë jep e tashmja. Do ta mbaj brenda vetes përjetë, kujtimin e mrekullueshëm të lindjes tënde. Në pamje të parë pata vazhduar të isha ai që kisha qenë dhe më parë: një tregtar i pasur i travluar nga kjo lindje. Por në thellësi, në netët e mia të vetmisë, përballesha me imazhin e padurueshëm të mostrës. Oh, shkoja dhe vija normalisht, por përbrenda mali shkatërronte shëndetin tim morale dhe psikik. Ndjenja e mëkatit, pastaj gabimet, në fund frika. I mbaja të gjitha këto me vete. Një barrë shumë e rëndë. Kjo më bënte ti përkushtohesha lutjeve. Më mungonte kuraja. E ti, rriteshe në shtëpinë plot dritë, një princ i vogël, një fëmijë pa fëmijëri. Nuk bëhej fjalë për kthim prapa, për të zbuluar gjithçka. Është e pamundur të ndryshohet e vërteta. E vërteta, biri im dhe bijat e mia, është akoma një gjë që askush nuk ka për ta njohur. Nuk është diçka e thjeshtë. 6shtë diçka kurioze, sesi kur i afrohemi mortjes bëhemi më të butë, mallëngjehemi shpejt. Ajo që po të them tani nuk e kam nga vetja ime, e lexoj, e deshifroj në një mur të bardhë, ku shkruajnë engjëjt. E shikoj mirë. Duhet të të them se sa shumë e kam urryer nënën tënde. Nuk e kam dashur kurrë. E di që ti duhet të kesh menduar shpeshherë nëse mes babait dhe nënës tënde ka pasur dashuri të vërtetë! Dashuri! Letërsia jonë, mbi të gjitha poezia, e nderon dashurinë dhe kurajën. Jo, nuk ka pasur madje asnjë lloj tendencë. Më ndodhte të harroja komplet ekzistencën e saj, emrin e saj, zërin e saj. Vetëm harresa totale, më krijonte mundësinë që të duroja atë që mbetej. Ajo që mbetej ishin lotët, − duhet të pranoj se ajo kishte si zakon të qante në heshtje; ja kam njohur të paktën këtë kualitet, lotët rridhnin si kruan në mollëzat e faqeve të saja, pa i dhënë asaj asnjë lloj ekspresioni – pra qarje të heshtura, e pastaj fytyra e saj, e pandryshuar, neutrale, e sheshtë, një kokë mbuluar me një shami, dhe në fund ngadalësinë e butë që e kish në të ecur, në të ngrënë, kurrë nuk kush një buzëqeshje apo të qeshje. E më pas, motrat e tua, i ngjanin të gjitha. Nxehesha shumë shpejt, ndjeja gjakun të më binte në kokë, duhet të ndaloja, të mos flisja më për një familje të tillë. Tu të kam dashur me të njëjtin pasion që urreja të tjerët. Por kjo dashuri ishte e rëndë, e pamundur. Tu, të kam krijuar në dritë, në një shend të brendshëm. Velëm në një natë të vetme, trupi i nënës tënde nuk ishte një varr, ose një rrasë e ftohtë. Nën nxehtësinë e duarve të mi, qe ringjallur, qe kthyer në një kopsht me aroma, për herë të parë , pata dëgjuar një klithëm gëzimi , apo ajo thjesht i pat dalë nga kontrolli. E pata kuptuar se në një moment të tillë, pas një pritjeje të gjatë, do të lindjen një fëmijë i jashtëzakonshëm. Besoj tek mendimet, që na vendosin nën influencën e tyre, në momentet që nisim gjëra tejet të rëndësishme. Nisur nga ajo natë, pata vendosur të isha i kujdesshëm më nënën tënde. Shtatzania po kalonte shumë mirë. Duke hyrë, një ditë një ditë qeshë tmerruar, pasi e pata gjetur duke ngritur një orendi të rëndë. Menjëherë qeshë turrur që ta ndaloja. Ishte me shumë rrezik për fëmijën e dritës, që ajo e mbante në barkun e saj për mua. Ti a e kupton, se pas lindjes, nuk zgjohej tek unë asnjë përkujdesje për të. Raportet tona të përbëra nga heshtja, nënshtrimi dhe lotët, patën marrë rrjedhën e zakonshme. Urrejtja, urrejtja e vjetër, qe rizgjuar përbrenda dhe pat ngulur rrënjë edhe më të forta. Rrija gjithë kohën me ty. Ajo, e rëndë, dhe e shëndoshur tashmë mbërthehej në dhomën e saj dhe nuk fliste as edhe një fjalë të vetme. Mendoj se kjo i shqetësonte së tepërmi motrat e tua, të cilat ishin mjaft të lidhura me nënën e tyre. Unë, thjesht vëzhgoja vënin në skenë të dramës. Luaja lojën e indiferencës. Në të vërtetë, nuk bëja sikur, po i tillë isha. Isha vërtet i pandjeshëm, dhe më dukej vetja krejt i huaj në shtëpi. Ti, ti ishe shendi im, drita ime. Mësova përkujdesjen për një foshnje. Këtë gjë nuk e bënin kurrë burrat e anëve tona. E megjithatë në kokën time unë të konsideroja gjysmë jetim. Pas rasteve të veçanta dhe maskaradës, fillova të humbja pak nga pak gëzimin e festës. Pasioni im ishte prekur nga mikrobi i dyshimit. Ishte radha ime, dhe fillova të izolohesha, pata rënë në kotësi. Pas, një viti, fëmijë gazmor, ti shkoje dhomë më dhomë. Ti zbuloje lodra, përherë i vetmuar; madje të ndodhte shpeshherë të luaje rolin e kukullës. Ti shndërroheshe në vajzë, pastaj në infermiere, dhe më pas në mama. Ti i doje ato që unë i përbuzja. Si duhet të të lajmëroja, që ti ishe një burrë i vogël, një djalë. Ti më qeshje tek hunda. Ti talleshe me mua. Imazhi që kisha pasur për tu humbte, pastaj rikthehej, turbulluar nga loja. Era hiqte tisin, a thua se kishim të bënim me heqjen e një mbulese për të parë thesarin. Ishte një erë ëndrrash shumë të mrekullueshme. Ti shfaqeshe para meje, i pandashëm, i çmendur në mirësi, pastaj gjeje qetësinë tënde krejt papritur…
Mjaft i dlirë, me trupin e vogël, di mundoheshe ti shpëtoje të gjitha përkëdheljeve. Të kujtohen ty, frikëra e mia, kur ti luaje kuka − fshehthi, dhe humbeshe unë s’të gjeja dot? Ti fshiheshe në raftin e rëndë me dru lisi, për ti shpëtuar vëzhgimit të Zotit. Që nga koha që të patëm futur në kokë idenë se Zoti është gjithkund, që dinte gjithçka dhe shihte gjithçka, ti bëjë lloj−lloj lojnash për ti humbur vëzhgimit të tij. Ti kishe frikë, apo ti bëje sikur kishe frikë, akoma se kam marrë vesh…
Sytë e tij mbylleshin pas këtyre dyshimeve. Pamja e tij plakur binte në sy dhe më shumë nga njomësia ime. Pat nisur të flinte. Vëzhgoja frymëmarrjen e tij. Frymëmarrja e tij e dobët bënte të dridhej lehtë mbulesa e bërë më lesh të bardhë. Isha as zgjuar, as në gjumë në pritje, gjithë makth, pasi e dija mirë se ai ishte në frymën e fundit, pikërisht ajo frymë që nxirrte shpirtin nga trupi. Mendova se duhej hapur dritarja pash që ti jepej mundësia shpirtit të kalonte pa pengesa. Në momentin që tentova të hiqja qafet somnabullin, ai qe kapur në krahun tim. Isha i burgosur keq prej njërit nga planet e tij. Një ndjenjë dhembje dhe frike më kish pushtuar. Isha zënë në grackën e një njeriu që po vdiste. Drita e qiririt po dobësohej. Mëngjesi afrohej lehtësisht nga skajet e qiellit në lindje. Yjet kishin nisur të mekeshin. Nuk më kish mbetur veçse të mendoja për ato që ai më kish treguar. Çfarë falje mund ti jepja? Faljen e zemrës, apo atë të arsyes indiferente? Zemra më qe bërë ndërkohë akull, paksa humanitet që kish mbetur , nuk doja ta harxhoja, arsye më ndalonte ta braktisja ikjen e këtij burri, duke negociuar me mortjen; indiferenca nuk më jepte asgjë e më jepte gjithçka, e pastaj nuk isha në gjendje aq të mirë sa ta braktisja që në momentin e parë të pafuqisë së tij. Isha i detyruar të dëgjoja fjalët e fundit të këtij burri, dhe të survejoja afrimin e gjumit të përjetshëm për të . Kisha frikë se mos më bonte të fikët dhe zgjohesha dorështrënguar me një të vdekur. Jashtë nuk kishte më zëra që këndonin këngët turanike. Fëmijët kishin gjetur shtëpitë e tyre. Nata e Fatit qetësisht po i jepte çelësin e qytetit ditës që po agonte. Drita, fillimisht e dobët, me butësi që vendosur mbi kodrinat, mbi tarracat e shtëpive dhe mbi varrezë. Buçima e një topikat sinjalizuar lindjen e diellit, dhe nisjen e festimeve të reja. Babai im qe ngritur e hedhur përpjetë. Mbi fytyrën e tij nuk kish më kurrfarë frike, por panik. Ora e tij, siç thuhet, kishte arritur. Për të parën herë në jetën time asistoja në punën që bënte vdekja. Ajo nuk neglizhonte asgjë, duke kaluar e rikaluar mbi trupin e shtrirë. Të gjitha qeniet njerëzore tentonin ti rezistonin. Babait tim po i fashitej shikimi; më kërkoj thjesht të prisja një orë, pastaj akoma, edhe disa minuta, kishte sërish diçka tjetër për të më thënë:
−Kam fjetur paksa, dhe kam parë imazhin e vëllait tim; fytyra e tij ishte gjysmë e verdhë dhe gjysmë e jeshilët; qeshte, mendoj se tallej me mua; gruaja e tij qëndronte pas tij dhe e nxiste; ai më kërcënonte. Kam dëshiruar të shmangem nga një bisedë me ty në këtë natë, dhe mbi të gjitha mbi dy mostrat në fjalë, por duhet të të vendos nën kujdes përkundër katilisë dhe egërsisë që ata fshehin. Gjaku i tyre ushqehet nga urrejtja dhe nga ligësia. Janë të paimagjinueshëm. Janë egërsira, pa zemër, hipokritë, këmbëngulës në të keq, sa asgjë nuk mundet ti ndalë. Kanë kaluar jetën e tyre duke zhvatur para dhe duke i fshehur me qypa. Mjeti justifikon qëllimin; ata nuk tërhiqen përpara asgjëje. Babai im turpërohej nga djemtë e tij; më thoshte shpesh: “Po ku është gatuar xhanëm kjo bukë e helmët,”. Ishin turpi i familjes. Hiqeshin si të varfër duke pritur fundin e shitjeve në Pazar për të blerë perime e fruta me çmim të ulët. Blinin për gjithë javën , duke u ankuar për jetën e vështirë madje edhe qanin po të ish nevoja. I thonin gjithë botës se gjoja unë qenkësha shkaku i fatkeqësisë së tyre, që i kisha bërë të varfër. Madje i kam dëgjuar një herë ti thoshin komshiut tim: “Vëllai im i vogël ka vjedhur pjesën time të trashëgimisë; është shpirtkazmë, s’ka kurrfarë mëshire, edhe nëse ai vdes prapëseprapë nuk kam të drejtë trashëgimie. Tashmë i ka lindur një djalë. Ja kam besuar fatin perëndisë, Ai vetëm Ai, mund të më jepmë drejtësi, këtu apo atje lart.” A e di ti që ndonjëherë ndodhte edhe të ftoheshin më të rrallë, për të ngrënë bashkë ndonjë vakt. Gruaja e tij bënte mish të zier vetëm me një valë e më pas hidhte brenda në tenxhere ndonjë copë perimeve. Mishi ishte aq i fortë, saqë gjithmonë e lija në pjatë. Të nesërmen, ajo e zinte mirë e mirë për burrin dhe veten e saj. Asnjeri prej tyre nuk ishte me të meta. As ajo e as ai që nuk njihnin se ç’është virtyti. Ruaju ti biri im, rri larg tyre, janë keqbërës…
Pas një heshtje të shkurtër, pat nisur të fliste shpejt e shpejt. Nuk arrija të kuptoja gjithçka. Dëshironte të thoshte thelbin e gjëra, por syri i tij ishte në perëndim e sipër, shikonte nga krahu tjetër rikthehej sërish në drejtimin tim, dora e tij nuk më shqitej.
−Po kërkoj të më japësh bekimin tënd…Pastaj ai që do të marrë shpirtin tim mund të më dërgoje ku të jetë thënë, në kopshtin me lule, në një lum me ujëra të kaltra, o mund të më flaki në një krater vullkani. Po më parë jepmë mua nderimet e ndarjes. Pa harruar të më shqiptosh edhe faljen. Ti je i pamëkat , je i lirë tani. Braktise shpejt këtë shtëpi, shko në udhëtime … largohu! …mbathja! Dhe mos u kthe kurrë të shohësh shkatërrimin që po lë pas… Harro e gjej kohë të jetosh… Harroje këtë qytet… Në këtë natë, kam mundur të marr vesh se të gjitha fati yt do të jenë shuamë më të mira sesa i të gjitha femrave të këtij vendi. Jam i qartësuar, nuk sajoj gjëra të kota. Shoh pamjen tënde të rrethuar nga një kurorë drite e jashtëzakonshme . Ti sapo ke lindur këtë natë, e njëzeteshtata… Ti je një femër…Lere hirin tënd të të udhëheqë. Nuk ka pse të kesh frikë. Nata e fatit të parathënë të emëron Zahra, lulja e luleve, e shndritshme, fëmija i përjetësisë, ti je koha që ruhet në shegat e heshtjes… sipër gjuhëve të flakëve…përmbi pemë,… vendosur mbi pamjet e qiellit që zbret… Ulet e më merr… Je ti që unë shoh, është dora jote që më qetëson, ah! Bija ime, ti më merr me vete… po ku po më çon ti? Jam tepër i lodhur për të të ndjekur…e dua dorën ënde që u afrohet syve të mi… bën errësirë dhe është ftohtë…ku je ti… Pamja jote…nuk shoh më asgjë…Tërhiqmë nga tmerri…6shtë dëbora, fusha e bardhë? Nuk është më e bardhë… Nuk shoh asgjë… Fytyra jete është shtrembëruar, ti je i inatosur… ti ngutesh… Mos është kjo falja jote? Zah..ra…
Një rreze dielli pat hyrë në dhomë. Gjithçka kish marrë fund. Tërhoqa me mjaft vështirësi dorën time nga dora e tij. I hodha batanijen mbi trup e fytyrë dhe fika qiriun.
