Autore e gjashtëmbëdhjetë vëllimeve autoriale (letërsi artistike, studime letrare dhe gjuhësore)
Anëtare e kryesisë në Lidhjen e Shkrimtarëve të Kosovës
Duke parë interesimin e shtuar në opinionin kulturor shqiptar lidhur me nevojën për riorganizimin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, si dhe duke lexuar vazhdimisht reflektime, shqetësime dhe kërkesa publike për rikthimin e një organizimi serioz e dinjitoz të krijuesve shqiptarë, ndiej jo vetëm të drejtën, por edhe përgjegjësinë qytetare dhe intelektuale për të shprehur hapur mendimin tim mbi këtë çështje kaq të rëndësishme për kulturën kombëtare.
Si profesoreshë e gjuhës shqipe dhe letërsisë, si autore e gjashtëmbëdhjetë vëllimeve autoriale në fushën e letërsisë artistike, studimeve letrare dhe gjuhësore, por mbi të gjitha si një grua që ia ka kushtuar jetën fjalës, dijes dhe kulturës shqiptare, e konsideroj të domosdoshme që debati mbi të ardhmen e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të zhvillohet me seriozitet, maturi dhe vizion kombëtar.
Shkrimtarët dhe artistët nuk janë thjesht krijues individualë të veprave artistike; ata janë memoria shpirtërore e një kombi, ndërgjegjja e tij kulturore dhe zëri që ruan identitetin, gjuhën dhe ndjeshmërinë njerëzore të shoqërisë. Për këtë arsye, mungesa sot e një organizate të fuqishme, të pavarur dhe përfaqësuese për krijuesit shqiptarë nuk mund të shihet si diçka normale në një shtet që synon të ndërtojë standarde demokratike dhe evropiane.
Mendoj se ka ardhur koha që krijuesit shqiptarë të mos mbeten më të shpërndarë, të heshtur apo të pambrojtur përballë vështirësive profesionale, ekonomike dhe institucionale. Riorganizimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë nuk duhet parë si nostalgji për të kaluarën, por si një nevojë reale për të ndërtuar një institucion modern, transparent dhe gjithëpërfshirës, që mbron lirinë krijuese, dinjitetin profesional dhe të drejtën e autorit.
Një organizatë e tillë duhet të jetë shtëpi morale dhe profesionale për të gjithë krijuesit shqiptarë, pa dallime bindjesh politike, krahinore apo grupimesh të interesit. Vetëm mbi parimet e meritokracisë, pluralizmit, transparencës dhe respektit reciprok mund të ndërtohet një institucion me autoritet moral dhe kulturor në jetën shqiptare.
Në një kohë kur kultura dhe ekonomia kreative konsiderohen sektorë strategjikë në botën moderne, është e papranueshme që shkrimtarët dhe artistët shqiptarë të vazhdojnë të mos kenë një zë të përbashkët institucional që të artikulojë nevojat, kërkesat dhe vizionin e tyre për zhvillimin kulturor të vendit. Kultura nuk mund të mbetet në mëshirën e rastësisë apo të iniciativave individuale; ajo ka nevojë për organizim, mbështetje dhe përfaqësim dinjitoz.
Prandaj, besoj se thirrja e një Kuvendi të ri të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë është jo vetëm e nevojshme, por edhe historikisht e vonuar. Ky proces duhet të jetë i hapur, demokratik dhe gjithëpërfshirës, në mënyrë që të rikthejë besimin e krijuesve dhe të ndërtojë një institucion të denjë për kulturën shqiptare dhe për sfidat e kohës sonë.
- A është e pranueshme që shkrimtarët dhe artistët shqiptarë të mos kenë sot një organizatë të fuqishme, të pavarur dhe përfaqësuese që mbron interesat e tyre profesionale, ekonomike dhe kulturore, ndërkohë që çdo kategori tjetër profesionale ka strukturat e veta?
Jo, kjo nuk është as normale dhe as e pranueshme për një shoqëri që synon standarde demokratike dhe kulturore evropiane. Në çdo shtet modern, krijuesit konsiderohen kapital shpirtëror dhe intelektual i kombit, prandaj përfaqësimi i tyre institucional është pjesë e vetë kulturës demokratike. Shkrimtarët dhe artistët nuk mund të mbeten të fragmentuar dhe pa mbrojtje profesionale, ndërkohë që sektorë të tjerë gëzojnë organizim, mbështetje dhe përfaqësim. Mungesa e një strukture të tillë dobëson jo vetëm pozitën e krijuesit, por edhe vetë zhvillimin kulturor të vendit.
- A përbën riorganizimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve një domosdoshmëri historike për të garantuar lirinë krijuese, të drejtën e autorit dhe dinjitetin profesional të krijuesve shqiptarë?
Po, riorganizimi i saj përbën sot një domosdoshmëri historike dhe kulturore. Në kushtet kur krijuesit shqiptarë përballen me mungesë mbështetjeje institucionale, pasiguri ekonomike dhe cenim të vazhdueshëm të të drejtës së autorit, krijimi i një organizate funksionale dhe të pavarur bëhet nevojë jetike. Liria krijuese nuk mbrohet vetëm me ligje të shkruara, por edhe me institucione që kanë autoritet moral dhe profesional për të mbrojtur krijuesin nga presionet politike, ekonomike apo klienteliste. Siç thoshte Umberto Eko: “Kultura e vërtetë ndërtohet mbi meritën, dialogun dhe lirinë.”. Një Lidhje moderne duhet të jetë garantuese e dinjitetit profesional dhe e autonomisë së artit në një shoqëri demokratike.
- Si mund të ndërtohet një organizatë e re që të jetë realisht demokratike, pluraliste dhe transparente, duke shmangur çdo ndikim ideologjik, politik, krahinor apo klanor?
Një organizatë moderne mund të ndërtohet vetëm mbi parime të qarta demokratike dhe evropiane të funksionimit institucional. Statuti i saj duhet të garantojë zgjedhje të lira, kufizim mandatesh, transparencë financiare dhe përfaqësim të barabartë për të gjitha gjinitë dhe profilet krijuese. Organizata nuk duhet të jetë pronë e individëve apo grupimeve të interesit, por një hapësirë e lirë e mendimit krijues. Çdo ndikim politik, ideologjik apo krahinor duhet të përjashtohet qartë nga funksionimi i saj. Vetëm përmes meritokracisë, pluralizmit dhe përgjegjësisë publike mund të ndërtohet një institucion me besueshmëri dhe autoritet moral.
- Cili duhet të jetë roli i një Lidhjeje moderne të krijuesve: thjesht një shoqatë simbolike, apo një institucion aktiv që negocion standarde profesionale, kontrata dinjitoze, politika botimi dhe mbrojtjen e të drejtave të autorit?
Një Lidhje moderne nuk mund të mbetet strukturë simbolike apo nostalgjike. Ajo duhet të funksionojë si institucion aktiv profesional dhe kulturor, që mbron interesat konkrete të krijuesve shqiptarë. Roli i saj duhet të përfshijë mbrojtjen e të drejtës së autorit, negociimin e standardeve profesionale për botimet dhe kontratat artistike, promovimin e autorëve shqiptarë dhe pjesëmarrjen aktive në hartimin e politikave kulturore kombëtare. Në standardet evropiane, organizatat e krijuesve janë partnerë institucionalë të shtetit dhe faktorë të rëndësishëm në zhvillimin e industrisë kreative dhe kulturës kombëtare.
- Në një kohë kur ekonomia kreative është sektor strategjik në shumë vende, pse në Shqipëri mungon një strukturë e unifikuar që të artikulojë kërkesat e shkrimtarëve dhe artistëve përballë shtetit dhe tregut kulturor?
Kjo mungesë lidhet me dobësinë historike të institucioneve kulturore dhe me mungesën e një vizioni afatgjatë për kulturën si prioritet kombëtar. Për vite me radhë, kultura është trajtuar më shumë si sektor formal sesa si pjesë strategjike e zhvillimit shoqëror dhe ekonomik. Përçarja e krijuesve po ashtu, mungesa e organizimit profesional dhe komunikimi i dobët me institucionet shtetërore kanë bërë që zëri i artistit të mbetet i pafuqishëm përballë tregut dhe politikave publike. Ndërkohë, vendet moderne e konsiderojnë ekonominë kreative një faktor të rëndësishëm zhvillimi, identiteti dhe diplomacie kulturore.
- A nuk është koha që krijuesit shqiptarë të kenë një zë të përbashkët institucional për të ndikuar në politikat kulturore kombëtare dhe për të promovuar në mënyrë më të organizuar letërsinë dhe artet shqiptare brenda dhe jashtë vendit?
Po, kjo kohë është më e domosdoshme se kurrë. Në realitetin bashkëkohor, kultura nuk mund të mbetet e shpërndarë në iniciativa individuale dhe spontane. Krijuesit shqiptarë kanë nevojë për një përfaqësim të përbashkët institucional që të ndikojë realisht në politikat kulturore kombëtare dhe të promovojë në mënyrë profesionale letërsinë dhe artet shqiptare në hapësirën ndërkombëtare, sepse siç na mëson F. Konica: “Një komb i vogël bëhet i madh përmes kulturës së tij”. Një organizim serioz do të krijonte mundësi më të mëdha për përkthim, bashkëpunim ndërkombëtar, pjesëmarrje në projekte evropiane dhe afirmim të identitetit kulturor shqiptar në botë. Një komb që nuk organizon kulturën e tij, rrezikon të humbasë zërin e vet në kohën globale. “Kultura është diplomacia më fisnike e kombeve”, e vulosur nga Dritëroi.
- A jeni dakord që të thirret një Kuvend i ri i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, mbi baza statutore, transparente dhe gjithëpërfshirëse, gjatë këtij muaji, me qëllim riorganizimin dhe riaktivizimin e saj si shoqatë funksionale në shërbim të krijuesve shqiptarë?
Shpreh bindjen time të plotë se thirrja e një Kuvendi të ri është një hap i domosdoshëm dhe i vonuar. Por ky proces duhet të ndërtohet me seriozitet institucional, transparencë dhe frymë gjithëpërfshirëse. Kuvendi duhet të paraprihet nga konsultime të hapura me komunitetin e krijuesve dhe të garantojë pjesëmarrje të barabartë për të gjithë, pa përjashtime apo ndikime të interesave të ngushta. Qëllimi nuk duhet të jetë ringritja formale e një emri, por krijimi i një institucioni të ri, modern dhe funksional, në përputhje me nevojat reale të kulturës shqiptare dhe standardet demokratike evropiane. Vetëm kështu mund të ndërtohet një organizatë me legjitimitet moral dhe me rol të vërtetë në mbrojtje të krijuesve shqiptarë.
Gjakovë, 11.05.2026
