DACIA MARAINI ËSHTË NJËRA PREJ SHKRIMTAREVE MË TË NJOHURA DHE TË RESPEKTUARA ITALIANE
“Jam marrë gjerësisht me poezinë e Dacia Marainit në më shumë se një rast; jam i bindur se vargjet e saj kanë atë shije jete që vargjet duhet të kenë gjithmonë dhe, për këtë arsye, më japin ndjesinë e hyrjes me thjeshtësi në ngjarje dhe emocione, brenda një bote që mban firmën e Dacia-s, por që është e imja dhe e të gjithëve”.
Dante Maffia
NATA E VITIT TË RI NË SPITAL
Nga DACIA MARAINI
1
Ishte festë atë natë nëpër rrugë,
dëgjoheshin të qeshurat, takat mbi asfalt,
dritat e ndezura në çdo dritare.
Mbaja dorën tënde në timen,
natë e Vitit të Ri në spital.
Sa shumë kishe vuajtur dhe unë me ty
ndërsa infermieret shkëmbenin dhurata
dhe pema e zbukuruar në korridor
ndizej e fikej me dritat e saj.
Ti doje të pije, por ishte e ndaluar.
Të thashë: “Merr një gllënjkë, vetëm një,”
duke të zgjatur një gotë plastike.
Në nxitimin për të pirë, e shtrydhe fort,
duke shpërndarë ujin mbi çarçafë.
Sytë e verbër, frymëmarrja e rënduar,
kërkoje ujë, por uji të mohohej.
Festa trokiste në xham, donte të hynte,
por ti nuk e dëgjoje,
nuk mbaje mend më as kush
ishte pranë teje.
Motra jote me flokët e shprishura,
nëna jote me sytë mavi,
dhe unë që dridhesha pranë teje.
Poshtë në rrugë, të paduruara, zhurmat e makinave,
krisma fishekzjarresh që shpërthenin në ajër.
Në dhomat e tjera, përkundrazi, heshtje e thellë.
Të sëmurët e dinë kur dikush prej tyre po ikën;
nuk dolën ta përshëndesnin si zakonisht,
nuk uruan me zë të lartë.
Dragoi i artë donte të të tërhiqte për flokësh,
por ti nuk kishe më flokë, zemra ime,
veçse një push, mbase ,siç thoje
duke kërkuar një përkëdhelje mbi kokën e tullace.
Një hënë e vogël, e butë dhe e brishtë,
përtej xhamit të mbyllur, sapo ishte ngritur,
me erën e athët të të vjellave dhe morfinës.
Një bardhësi pa shpëtim
ma përdrodhi qafën
dhe rrëmbeu frymën tënde.
2
Po bie borë prej orësh,
qielli është i bardhë.
Shtëpia mbyllet si iriq,
zjarri përpin oksigjenin
me gjuhë blu e portokalli.
Ke ikur nga ajo derë
në një ditë feste,
mbret i vogël pa kurorë,
udhëtar pa këpucë,
muzikant pa vegla.
Ke ikur nga ajo dritare,
duke lënë në dollapin e përbashkët:
një xhaketë blu me katrore,
me topat e bërrylave të lirshme,
një palë këpucë skish,
numër dyzet e tre,
një këmishë të kuqe e të bardhë
me jakë të konsumuar që mban erën tënde,
një dorashkë të vetme prej leshi të trashë blu,
dhe dy bluza me mëngë të shkurtra.
Por ku është trupi yt tashmë?
Ku janë këmbët e tua të shkathta,
qafa jote e gjatë,
duart e tua të bukura me thonjtë e ngrënë?
Ku është fytyra jote dinake,
goja jote me buzët e holla?
Ku janë sytë e tu gështenjë?
Po bie borë pas xhamave të dyfishtë
dhe pyjet e Marsikës mbushen mahnitshëm
me një mrekulli të rëndë e rrjedhëse.
Ujqërit janë në pritë
për të ngrënë një qengj të vonuar,
arinjtë flenë brenda shpellave të fshehura.
Mali këndon me zërin tënd
një këngë të largët dashurie.
3-
Një vit më parë, në janar
vendose të na lije,
ishte më mirë një varr
se një vend në një shtëpi.
Por ti nuk doje të vdisje
unë e dija,
ma the në errësirë
me një zë të ëmbël,
ndërsa të shtrëngoja dorën
për të të mbajtur këtu me ne,
në këtë botë të marrë të të gjallëve.
Gjumi yt kishte erë anise
ndërsa gjarpërinjtë të thithnin jetën.
Ishe një kerubin pa flokë,
doje të pije kur ishte e ndaluar,
doje të këndoje kur ishte e ndaluar,
doje të qeshje kur ishte e mohuar.
Dhe doje të hidheshe nga shtrati,
por tashmë kishe këmbët prej mermeri,
kyçet e shkreta pa flatra.
Sa rëndonte koka mbi jastëk,
e kotë ishte ëndrra e fluturave.
Këpucët e tua pa shollë
ishin larguar tashmë,
ndërsa kërkoje pak ujë
dhe… edhe një orë jetë.
4.
Natën zgjohem me dorën tënde
mbi sup, fryma jote në qafë.
Ngrihem e trembur je ende këtu? – të pyes,
por ti nuk përgjigjesh.
Ke një buzëqeshje si fëmijë
dhe fshihesh
pas supit,
pas jastëkut,
pas perdeve të dritares.
Je inatçi si një bulkth
dhe do të doje të më kafshoje veshin
siç bën një këlysh lozonjar.
Duhet të të kujtoj
se ke vdekur,
se ike pa përshëndetur.
Por sa mizore janë mendimet
e të gjallëve,
ndërsa të vdekurit luajnë
me hijet e tyre të shpërqendruara.
Dhe bora bie me hijeshi,
dhe uji zihen,
dhe mandarinat parfumojnë dhomën.
Sa shumë do të doja të ishe këtu,
por kur zgjas dorën për të të prekur,
ti më ikën
e strehohesh mes yjeve të zbehtë
të një nate pa hënë.
5-
Gjithë natën qau një qen
por a ishte vërtet qen?
Apo ishte zëri i dhimbjes
që zvarritej mbi gjembat e mendimit?
Ndërsa hiqje dorezat,
të mbuluara me kore akulli,
ndërsa çoje këpucët,
të mbuluara me dëborë,
ndërsa hiqje kapuçin nga koka
dhe qepallat sfidonin natën
me krahë të prerë.
Ndërsa buzëqeshje
dhe kundroje yjet,miqtë e tu.
Ishte i vetëm, dhe psherëtije,
por doje të qeshje – e di.
E qeshura, si një rrëketë e lehtë uji,
të shtynte drejt pyllit të fjetur
të një dimri marsikan.
6-
Një nostalgji lozonjare thërriste
me zë maceje pas dollapit të mbyllur.
Ishte zëri yt,më thuaj?
Ishin gjurmët e këmbëve të tua të zbathura
mbi pllakat e ftohta të banjës?
Të gjithë flenë në shtëpinë e errët,
ndërsa bora bie – larvare, e erëzuar,
e bardhë, e papërkulur,
me hijeshinë e palëkundur
të natyrës në festë.
Po ti, ku je?
Ku e ke bërë strofkën tënde,
për të përballuar zemërimin e vdekjes
dhe për të fjetur si të ishe ende gjallë
në këto ditë tepër të gjata
dhe tepër të mençura?
7-
E ulur përballë dritares
I them vetes: Nuk mund të jetoj më.
E verbër është nevoja për dashuri,
e verbër dhe e pangopur për të ardhmen.
Si bie kjo borë nga një qiell pa mosmarrëveshje…
Sa e butë është ëndrra
kur hyn në sytë e mbyllur.
Është rritur myshku
mbi gishtërinjtë e zemrës sime.
Do të doja të mundesha të thoja:
“Ndërsa fluturon dhe bie,
dhe bie e fluturon përsëri…”
Por e di: veshët e tu janë të shurdhët.
Madje, myshku tashmë
ta ka mbuluar tërë kokën.
8-
Ndërsa fati po më qëllonte këmbët
mbi një mal me ëndrra,
prezenca elegante e trupit tënd
më zgjonte.
Kam pirë shumë lëng limoni
që kur ike.
A mund të mësohem me humbjen tënde?
Humbur përgjithnjë,
xhongleri im etrusk?
Pse nuk mundesh
të lindësh edhe një herë
nga trupi i tharë e i dobësuar i nënës tënde?
Edhe një herë nga djepi,
duke qeshur pa dhëmbë
tek buzëqeshja e saj?
Të veshësh këpucët e vogla
të thurura me gjilpërë nga gjyshja,
të hash një sup… dhe pastaj një tjetër,
e të nisesh dy orë në këmbë për në shkollë,
të dashurohesh me mësuesen bionde
tek të mësonte ankandet.
Të mësosh t’i biesh kitarës,
të zbresësh në qytet për të fituar diçka,
duke punuar kamarier për turistët,
duke vjedhur nga pjatat e shërbimit,
duke luajtur dhe duke u penduar për jetën.
Mund të udhëtosh drejt Romës,
të bësh teatër nëpër bodrume,
të hash pica të ftohta në agim,
të më thuash po
ndërsa mendon të kundërtën
me kokën tullace.
Sëmundja u dashurua me ty…
dhe ti me të?
Kjo është ajo që do të më thuash?
Por unë e di mirë:
ti mund të kthehesh mbrapa
vetëm nëse e dëshiron vërtet.
POEZITË E DACIA MARAINIT KANË SHIJE JETE QË VARGJET DUHET TË KENË GJITHMONË
Jam marrë gjerësisht me poezinë e Dacia Marainit në më shumë se një rast; jam i bindur se vargjet e saj kanë atë shije jete që vargjet duhet të kenë gjithmonë dhe, për këtë arsye, më japin ndjesinë e hyrjes me thjeshtësi në ngjarje dhe emocione, brenda një bote që mban firmën e Dacia-s, por që është e imja dhe e të gjithëve.
Kur në vitin 1966 lexova “Crudeltà all’aria aperta”, ndjeva se fjala e Maraini, duke mbetur besnike ndaj një stili narrativ të pasur dhe të qartë, ishte në gjendje të shpërbënte shtresimet që ishin depozituar mbi kuptimin e gjërave gjatë shekujve, duke u dhënë atyre një frymëmarrje të re dashamirëse, të hapur, gati për të rivendosur marrëdhënien e drejtpërdrejtë midis tingullit dhe kuptimit, midis rrokjes dhe objektit, në simbiozë të përsosur me atë që Heidegger predikonte në esetë e tij. Prandaj, është e lehtë të kujtosh fjalët e Borgesit në Shpikja e poezisë: “Një libër është një objekt fizik në një botë objektesh fizike. Është një bashkësi simbolesh të vdekura. Pastaj vjen lexuesi i mirë dhe fjalët—ose më mirë, poezia që qëndron pas fjalëve, sepse fjalët në vetvete janë simbole të thjeshta – kthehen në jetë. Dhe ja ringjallja e fjalës. Sfida e madhe e shkrimtares është pikërisht kjo, ringjallja e fjalës, jo kërkimi i stolisjeve për të arritur efekte të mundshme ose të pamundshme, jo eksperimentimi që nënkupton vendosjen semantik, jo kërkimi i çrregullimeve sintaksore dhe gramatikore, por propozimi i fakteve, emocioneve, ndodhive që tronditin dhe ndryshojnë strukturën e ekzistencës, dhe i japin asaj një dimension të papritur. Ndryshe nga “Udhëtimi me hap dhelpre”, ku, siç ka vënë në dukje Cesare Garboli, “Dacia Maraini zbut qëndrimin e saj racional ndaj botës” dhe ku mund të lexohet “një nevojë për të harruar dhe për t’u harruar”, në këto poezi për Giuseppen ndodh e kundërta, qëndrimi racional i Dacias bashkohet me një melankoli të dëshpëruar që refuzon çdo nevojë për të harruar dhe për t’u harruar. Giuseppe nuk bëhet kurrë një prani metafizike, një kujtim i zbehur, një ëndërr. Ai është i gjallë dhe i shëndetshëm, vdekja e ka marrë, por i jep lejen për të vizituar të dashurën e tij, për të mbërritur me këpucët e tij të skive numër dyzet e tre, me “këpucët / të mbuluara me borë”, dhe “një këmishë të kuqe e të bardhë” me kapuç në kokë. Giuseppe, përveç imazhit të tij të mbuluar me myshk, që është një referencë e qartë për Stecchettin dhe Lorkën, dhe përveç shënimit të “bardhësisë pa zë” për shkak të sëmundjes, shfaqet gjithmonë në ëmbëlsinë e tij si njeri i qetë dhe mendimtar, me kitarën e tij dhe gjestet që e bëjnë tërheqës, mik madje edhe për ata që nuk e kanë njohur, sepse Dacia e kap atë në freskinë e qenies së tij, me penelata të sapo sugjeruara që e bëjnë atë të plotë në bukuri dhe dashamirësi. Ai rikthehet që “zemra e fëmijës, e fshehur në një liri të lirë të imagjinatës”, siç e kujton Enzo Siciliano duke cituar Guido Piovene në Ditari italian.
(1991-1996) që i lejon të shohë çka ka ndodhur me çudi dhe mosbesim. Herë-herë ndjehet kujdesi ndaj dhimbjes që nuk arrin të gjejë një justifikim, një arsye çfarëdo për atë që ka ndodhur; herë-herë duket përditshmëria në ritmin e ditëve të ndara nga gjëra të vogla, nga gjeste të zakonshme, nga veprime normale që tashmë kanë marrë një dimension të veçantë dhe dallohen në tablo të përkryera, ku gjithçka është në vendin e vet dhe përjetësisht ndriçon përjetimin intensivisht dhe thellësisht. Figura e Giuseppe-s fiton pamjen njerëzore edhe më të thellë në këtë lloj lutje të dhimbshme të romanizuar ku ndriçon një dashuri intensive dhe butësisht primitive, në të cilën përzihen imazhe të fuqishme dhe njëkohësisht intimiteti misterioz i bashkëpunimit që kanë, dhe guximi i shpallur i dashurisë përgjithmonë më të pastër: “Dragoi i artë donte të të tërhiqte për flokësh”, “Ëndrra jote kishte shijen e anisit”, “je i bezdisshëm si një bulkth”, “etrusku im xhongleri cirku”. Maraini nuk kërkon asgjë që mund të cënojë thelbin e së vërtetës, për këtë arsye çdo fjalë ka një shije të dendur, mishore, përrallore, atë ndjesinë fatale ndaj së cilës janë ngatërruar shqisat që nuk dinë të dorëzohen përpara të pashmangshmes. Prandaj Giuseppe është më i gjallë se kurrë me “malin” që “këngon me zërin tënd”, me kitarën që vazhdon të luajë, me ngjyrën qiellore të syve të tij. Sigurisht, Giuseppe ka humbur hijen, por e dimë nga një libër i mrekullueshëm i titulluar “Gruaja pa hije”, se jeta mund të marrë mijëra forma; për më tepër, ai tashmë ka marrë varkën dhe është larguar “ndoshta” me “një dëshirë për përjetësi”, por nuk ka thënë lamtumirë, prekja e duarve ka vulosur një pakt jete, jo vdekjeje, dhe takimi është vetëm shtyrë, “sepse varkat / gjithmonë shkojnë / drejt një breg dhe në atë breg / jam aty të të pres”. Duhet theksuar se Maraini nuk shkruan “do jem aty të të pres”, por “jam aty”. Pra ajo është tashmë aty, e vendosur për të rifilluar…atë dashurine e saj, e vendosur ta bëj të trunfoj, per inat të zonjës së plakur, të verbër e shkataraqe, këngën e mahnitse te kohës së dëshiruar e të humbur.
Libri hapet me një natë të Vitit të Ri në spital. Njerëzit janë në festë, edhe infermieret shkëmbejnë dhurata, duke harruar ata që vuajnë me dhimbjet dhe gjënden në agoni, madje në një shtrat të bardhë dikush kërkon ujë dhe nuk mund t’i jepet. Uji! Në atë ndalim është tashmë oguri i tragjedisë që e bën më të rënduar dhe të mbushur me ndjenjë nga bora që bie pandërprerë, faqe pas faqeje, duke i dhënë peizazhit të njëjtën pamje të “bardhësisë pa shpëtim” që është shndërruar në imazhin e Giuseppe-s.
Në “Verrà la vecchiaia”, që lëviz me një ritëm të ëmbël pavesian, vajtimi i poetes bëhet pothuajse këmbëngulës. Lista e gjërave të lëna pezull nga Giuseppe, o të braktisura, jep idenë e saktë të shkretimit. Është si të flisnin objektet në vend të zemrës së copëtuar, si të ishte ngjitur shpirti i saj pas tyre dhe nuk donte të largohej. Dhe mrekullia ndodh. Ai është aty, në rrugicë, në derën e shtëpisë, në Bionda, qeni në rrugën e gjërë, në biçikletën, në telajon me hieroglifet, ai është i pranishëm tek dritarja, në pemët, zë i paprekshëm i një realiteti të pakapshëm, por që ekziston kudo.
Por nëse libri do të ishte thjesht një histori, do të ishte pafundësisht i pasur me letërsi. Libri është shumë më tepër se një histori e thjeshtë, është një tragjedi që Maraini ka tentuar të bëjë të flasë përmes vetes, duke shmangur mbingarkesën e letërsisë. Në një studim të vjetër kushtuar Grazia Deledda-s, më ka ardhur të them se shkrimtarja sarde bën që jeta të flasë. Maraini, në këtë rast, bën që jeta dhe edhe vdekja të flasin, dhe kështu ajo bëhet simbol i një gjendjeje…të një ndjenjë njerëzore universale që shkon e gërmon në telat e brendshme të lexuesit dhe i sjell atij mendime mbi kuptimin e rrugëtimit tonë si njerëz (të gjallë) në këtë tokë. Pra, asnjë minimalizëm i verbër, siç është në modë tani në poezi, asnjë partiturë muzikore e mbingarkuar për t’i dhënë kuptime të papërshtatshme rrëfimit të moduluar mbi nevoja që do t’i quaja muzikore, me finesë muzikore. Nuk bëhet fjalë për simfoni apo opera lirike, por për një koncert dhome për violonçel, kitarë dhe violinë. Edhe Garboli ka bërë referenca muzikore. Duke folur për poezinë e Dacia-s, ajo ka përmendur dy herë emrin e Çajkovskit, dhe me të drejtë. Por muzika ka ndryshuar, është Moxarti dhe është Vinicius de Moraes, Manuel de Falla, ndoshta edhe Scriabin. Të gjithë luajnë për Giuseppe-n dhe me Giuseppe-n, dhe Dacia është bërë një grua pa libra, pa kujtime, përveç atyre që e lidhin me të, dhe kafshët e shumta të Marsikës janë zgjuar dhe marrin pjesë në koncert (janë gjarpërinj, flutura, bulktha, këlyshë qensh, mace, arinj, kuaj, ujqër, bufë, dallëndyshe); madje ata kanë vënë re se i riu etrusco ka ngjyrën e borës: “Duhej të të kapja nga flokët / të pengoja të dilje / nga ajo derë e hapur, / por nuk dija si ta bëja / dhe sot dëgjoj / zërin e hollë dhe të ngrirë / të një kitareje që tingëllon e vetme / në natyrën e vogël bosh / ku punove për orë të tëra / i përkulur mbi zhurmën / e zemrës së sëmurë.”
Dëshira për të arritur; historitë e dashurisë së vërtetë nuk kanë fund dhe edhe nëse e dashura e ndien, në këtë rast, praninë e gjallë të të dashurit të saj, nuk i mjafton; qenësia e tij është e përfshirë mes ledhatimeve të dhunshme dhe syve që nuk shohin. Rrëmon në përpjekje për të dalluar atë që ka mbetur e pashprehur në shpirtin e saj nga aq shumë pasion, aq shumë butësi, aq shumë adhurim dhe dhembshuri. Për një çast, është sikur ajo të ndiente një ndjenjë faji të pashpjegueshme, që ia imponon vetes, mbi atë që kalon këtë përvojë rrëqethëse esperienca që ka mundur të hyj aq shumë në shpirtin njerëzor dhe me dobësitë, ankthet, dhe humbja.
Dacia thellon dashurinë e vertet të dashurisë, di përfundimisht çfarë është jeta dhe pesha çjerrëse dhe poshtërsia e vdekjes.
Sa i përket gjuhës, duhet t’i bëjmë homazh poeteshës për mënyrën se si ka ditur të qëndrojë në nivelin e përgjithëshëm pa rënë kurrë në atë lloj muzgëtimi të përhershëm që zakonisht mbizotëron kur bëhet fjalë për dhimbje. Nga kjo libër, figura e Giuseppe-s del me një fisnikëri që nuk është vetëm e poezisë, por që poezia e Dacias e paraqet në tërësi me një efikasitet dhe një përfundim vërtet shembullor. “Qetësia e të dënuarit” është një varg që tregon shumë për vuajtjen e atyre “që mbetet në tokë”, që ndjejnë dhe shohin boshllëkun në gjithë egërsinë dhe këmbënguljen e tij.
Në hyrjen e “Udhëtojmë me hap dhelpre” Dacia ka shkruar, ndër të tjera: “Ka pasur një moment kur kam dëshiruar të mbyllem brenda një shtëpie, të mbuloj dritaret dhe të përkëdhel një fëmijë që të kishte të njëjtat sy gështenjë .” Ky libër për Giuseppen është, në njëfarë mënyre, një shtëpi ku Dacia përkëdhel një të dashur që bëhet baba, bir dhe i dashur. Por ajo nuk i ka ulur grilat, nuk është mbyllur, sepse bora vazhdon të bjerë në Marsikën e mbushur me arinj dhe ujq, me bufë dhe kukuvajka, dhe kitarra e Giuseppet vazhdon të tingëllojë me ëmbëlsi, për të thënë se nuk ka fund për dashuritë e vërteta dhe se frazat e dashurisë “që aq shpesh përsëriten / nuk janë kurrë të njëjta.” / “Kanë të gjitha një jetë / virgjëresha dhe të vetmuar” për ata që e njohin kuptimin e pritjes dhe dinë ta bëjnë këngë të plotë, vaj që nuk mohon jetën.
Dante Maffia
DACIA MARAINI ËSHTË NJË PREJ SHKRIMTAREVE MË TË NJOHURA DHE TË RESPEKTUARA ITALIANE
Dacia Maraini është një prej shkrimtareve më të njohura dhe të respektuara italiane, e lindur më 13 nëntor 1936 në Fiesole, Itali. Ajo është një autore e njohur për veprat e saj në fushën e prozës, dramës dhe poezisë, por gjithashtu ka shkruar dhe ese mbi çështje sociale dhe kulturore. Maraini është një figurë e rëndësishme në letërsinë italiane moderne, veçanërisht për angazhimin e saj ndaj të drejtat e grave dhe përpjekjet për të pasqyruar realitetin shoqëror të Italisë.
Një nga romanet e saj më të famshme është “La lunga vita di Marianna Ucrìa” (1990), i cili fitoi Çmimin Strega, çmimi më i rëndësishëm letrar italian. Kjo vepër, që trajton temën e roli të gruas në shoqërinë patriarkale, është një shembull i fuqishëm i stilit të saj narrativ, i cili ndërthur ndjeshmërinë me kritiken shoqërore.
Përveç krijimtarisë së saj letrare, Dacia Maraini ka pasur një angazhim të rëndësishëm politik dhe shoqëror, duke u përpjekur për të nxitur mendimin kritik ndaj padrejtësive dhe për të promovuar lirinë dhe barazinë. Ajo ka qenë gjithashtu pjesëmarrëse aktive në teatër, ku ka shkruar dhe realizuar vepra që synojnë të shkundin ndërgjegjen e shoqërisë.
Përveç shkrimit, Maraini është e njohur për shkrimet dhe aktivitetin e saj politik dhe kulturor, duke kontribuar në debatet mbi çështjet e identitetit, feminizmit dhe lirisë personale. Veprat e saj janë përkthyer në shumë gjuhë dhe kanë gëzuar vlerësim ndërkombëtar.
Përgatiti dhe shqipëroi ANILA DAHRIU
