E lindur në gushtin e pesëdhjetë e pesës,
u rrita e qeshur në duart e tyre.
Të parët hapa i hodha trazuar,
mitake, çapkëne, vrapoja e gëzuar.
Stërkalet e gjolit çdo ditë i shijova,
me këmbët e vogla, si pulëbardhë, vrapoja.
Nuk lashë rrugicë pa zbuluar,
qytetin tim në çdo hapsirë doja ta shijoja
E qeshur, çapkëne, kështu më njihnin,
kudo do të gjendesha ku kishte gëzim.
Nuk doja kurrë njerëz të ngrysur,
doja gëzim, hare, vezullim.
Dhe vitet iknin një e nga një,
me vitet u rrita edhe unë.
Me shoqe dhe shokë të mirë, të mbarë,
përfunduam me sukses atë maturë.
Nuk di pse u bëra serioze në çast,
me libra dhe Kode në duar gjithmonë.
Studimet e larta i kreva me radhë,
isha e gatshme që të filloja punë.
E shijova të bukurën dashuri,
edhe pse pak e frikësuar,
por këmbët i kisha mbështetur në besim.
Isha një vajzë e formuar.
Sa shumë u dashurova unë me Ty!
Çdo ditë bashkë ishim të dy.
I kujtoj ato vite me shumë nostalgji,
kujtoj stolin tonë të artë si flori.
Sa të bukura ishin ato vite!
Të ngrohtë e gjeje çdo ditë shtëpinë.
Sa shumë biseda bënim bashkë,
Ti vetëm jepje dashurinë.
Mora dhe dhashë shumë mirësi,
se isha nënë e tre fëmijëve të mi.
Për tre fëmijët tanë të mbarë,
gëzoja, gëzoja, tamam si e marrë.
Tre A-të më rrethuan me dashuri,
isha midis tyre unë, A-ja e katërt.
Ky rreth i madh u krijua me Ty,
ne ishim pesë cepat e yllit të artë.
U rritën, u rritën fëmijët tanë,
kërkoja të mbeteshin gjithmonë fëmijë.
Po Zoti kështu e ka bërë,
fëmijët tanë nuk mbetën vetëm fëmijë.
E bukur dhe e pastër rinia e tyre,
gëzime dhe hare në shtëpinë tonë.
Edhe pse ndonjë ditë kishte zënka të tyre,
ishin tre A, që shkëlqenin gjithmonë.
Sa dallgë të forta solli vala e jetës!
Sa shumë lot u derdhën për të shtrenjtën tonë!
Ky mort i madh na rëndoi jetën,
por prapë në këmbë qëndruam të gjithë bashkë.
Mes nesh erdhi princesha jonë,
nga sipër e ndjek një engjëll i bardhë.
Çdo gjë ky engjëll kontrollon:
“Të rritesh, bijë, të bëhesh e mbarë!”
Mes nesh erdhën dhe dy pëllumba,
të bukur, të ëmbël, gjithmonë lozonjarë.
Sa shumë gëzon nëna me këto tre yje!
Të tre, të tre janë fëmijët tanë.
Gëzimin e katërt e pres nga Ty, bijë,
që vetëm qetësi na jep, o bir!
Çdo ditë shpirtin tim ledhaton,
përditë të jap të shtrenjtin bekim.
Mirësia qëndroftë në shpirtin tënd,
dashuri dhënç gjithë jetën njësoj,
u trashëgofsh ndër vite, moj bijë,
nëna këto urime t’i bekon.
Ja, kalova te të shtatëdhjetat,
buzëqeshja më erdhi përsëri.
Jo, jo, nuk do t’i harroj kurrë këto çaste,
me mallin e shpirtit do të marr me vete këtë kujtim!
Tiranë, 03.06.2026
Marrë nga libri i ri me poezi i autores në proces botimi.
“PARADA E JETËS TIME” E ALIDA STAMOS
Nga autobiografia intime te memoria poetike e ekzistencës
Analizë akademike dhe stilistike
Poema “Parada e jetës time” e Alida Stamos përbën një tekst me ngarkesë të theksuar autobiografike dhe memoriale, në të cilin përvoja individuale shndërrohet në lëndë poetike përmes një procesi të vazhdueshëm rikthimi, përzgjedhjeje dhe rishqyrtimi të së shkuarës. Në qendër të poemës vendoset një subjekt lirik autobiografik, i cili e rindërton ekzistencën jo si një inventar kronologjik ngjarjesh, por si një tërësi përvojash të sedimentuara në kujtesë.
Që në titull, nocioni “paradë” funksionon si një metaforë organizuese dhe njëkohësisht si një çelës hermeneutik i tekstit. Jeta shfaqet si një procesion figurash, njerëzish, hapësirash dhe çastesh që kalojnë përpara vetëdijes së subjektit, duke krijuar një kronologji të brendshme të ekzistencës. “Parada” nuk është, pra, thjesht një renditje kohore; ajo është mënyra përmes së cilës e kaluara rikthehet në vetëdijen e së tashmes dhe merr një kuptim të ri.
Në këtë perspektivë, poema mund të lexohet si një autobiografi lirike, ku “unë”-i poetik vendoset në qendër të një rrëfimi që nis me lindjen dhe fëmijërinë, kalon nëpër adoleshencën dhe rininë, formimin intelektual, dashurinë, martesën, amësinë, përvojën e humbjes dhe arrin deri te pragu i të shtatëdhjetave.
Kjo strukturë krijon një ndërthurje të veçantë midis kohës kronologjike dhe kohës së përjetuar. Nëse koha kronologjike matet me vite, dekada dhe etapa të jetës, koha memoriale matet me intensitetin e përvojës. Për këtë arsye, e shkuara e poemës nuk është një e kaluar e mbyllur: ajo vazhdon të jetojë në të tashmen e subjektit përmes kujtesës. Kujtesa bëhet kështu jo vetëm një mekanizëm i rikujtimit, por një strukturë aktive e vetëdijes dhe e identitetit.
Titulli “Parada e jetës time” përbën pikën e parë të interpretimit. Fjala “paradë” përcakton vetë mënyrën e organizimit të materialit poetik: etapat e ekzistencës nuk paraqiten në mënyrë të çrregullt, por si një varg figurash që shfaqen njëra pas tjetrës përpara syrit retrospektiv të subjektit.
Në këtë kuptim, “parada” është një metaforë e kohës së jetuar. Ajo bashkon lëvizjen, kujtesën dhe vetëdijen. Jeta kalon, por njëkohësisht rikthehet; ajo ecën përpara në kohë, ndërsa kujtesa e kthen prapa në ndërgjegje.
Në vargjet:
“Dhe vitet iknin
një e nga një,
me vitet u rrita
edhe unë.”
koha fiton një karakter të veprueshëm. Folja “ikin” i atribuon viteve një lëvizje konkrete, ndërsa përsëritja e strukturës “me vitet” krijon një lidhje të drejtpërdrejtë midis rrjedhës së kohës dhe transformimit të subjektit. Kemi këtu një paralelizëm sintaksor e semantik, në të cilin lëvizja objektive e kohës korrespondon me procesin subjektiv të rritjes dhe formimit.
Në këtë mënyrë, koha nuk shfaqet si një dimension i jashtëm që thjesht kalon mbi individin; ajo bëhet faktor ontologjik i formimit të tij. Subjekti rritet bashkë me kohën dhe përmes saj.
Pikërisht këtu mund të identifikohet struktura bildungsromanore e transponuar në regjistrin lirik. Poema nuk është Bildungsroman në kuptimin zhanror, sepse nuk kemi një roman dhe as një zhvillim të zgjeruar narrativ; megjithatë, ajo ruan një nga parimet themelore të këtij modeli: ndjekjen e procesit të formimit të individit përmes etapave të njëpasnjëshme të jetës.
Fëmija, vajza, studentja, gruaja, bashkëshortja, nëna dhe, së fundi, gruaja e pjekur që rikthehet retrospektivisht mbi jetën e saj, përbëjnë etapa të ndryshme të të njëjtit subjekt në procesin e transformimit. Kjo e bën poemën një lloj “Bildung”-u lirik, ku formimi nuk rrëfehet përmes një intrigue narrative, por kondensohet në imazhe, kujtime, marrëdhënie dhe momente ekzistenciale.
Në këtë aspekt, poema nuk rrëfen vetëm historinë e një jete, por edhe historinë e formimit të një vetëdijeje.
Segmenti i parë i poemës ndërtohet mbi një semantikë të dritës, lëvizjes dhe gëzimit. Fjalë të tilla si “e qeshur”, “çapkëne”, “gëzuar”, “hare” dhe “vezullim” krijojnë një fushë leksikore që e përcakton fëmijërinë si një periudhë të spontanitetit dhe vitalitetit.
Një nga imazhet më karakteristike është:
“me këmbët e vogla, si pulëbardhë, vrapoja”
Krahasimi me pulëbardhën e kapërcen funksionin e një ornamenti retorik dhe merr një vlerë simbolike. Pulëbardha lidhet me fluturimin, detin, hapësirën dhe lirinë; për rrjedhojë, fëmija projektohet në një figurë të lëvizjes së lirë dhe të pakufizuar. Krahasimi ndërton njëkohësisht një urë midis subjektit dhe hapësirës natyrore, duke e bërë fëmijërinë një përvojë të hapur ndaj botës.
Në të njëjtën kohë, “gjoli”, “rrugicat”, “qyteti” dhe hapësirat e tjera të kujtesës ndërtojnë atë që mund të quhet topografi memoriale. Hapësira e fëmijërisë nuk është vetëm një vend gjeografik; ajo është një hapësirë identitare, sepse aty formohen perceptimet e para për botën.
Prandaj, rikthimi në fëmijëri nuk është thjesht rikthim kronologjik. Fëmijëria shfaqet si një gjendje ekzistenciale e humbur, por jo e zhdukur. Ajo vazhdon të ekzistojë brenda subjektit të rritur përmes kujtesës.
Një kthesë e rëndësishme në strukturën e poemës shënohet nga vargjet:
“Nuk di pse u bëra
serioze në çast,
me libra dhe Kode
në duar gjithmonë.”
Këtu ligjërimi kalon nga spontaniteti fëmijëror drejt një faze të re të formimit intelektual, profesional dhe shoqëror. Kontrasti midis fëmijës “çapkëne” dhe vajzës “serioze” shënon një moment të rëndësishëm në konstruktimin e subjektivitetit.
“Librat” dhe “Kodet” funksionojnë si metonimi të dijes, edukimit dhe profesionit. Ato shënojnë kalimin nga bota spontane e fëmijërisë në një univers të strukturuar nga arsimi, disiplina, përgjegjësia dhe vetëdija shoqërore.
Në këtë fazë, “parada” e jetës merr një dimension të ri: ajo nuk është më vetëm një procesion kujtimesh, por bëhet edhe histori e formimit të personalitetit.
Një nga kthesat më të rëndësishme në arkitekturën emocionale të poemës ndodh me shfaqjen e figurës së “Ti”-së:
“Sa shumë u dashurova unë me Ty!
Çdo ditë bashkë ishim të dy.”
Me shfaqjen e “Ti”-së, struktura e subjektit ndryshon. “Unë” nuk është më një subjekt i vetëmjaftueshëm; ai fillon të përkufizohet përmes marrëdhënies me Tjetrin. “Ti” përfaqëson bashkëshortin, partnerin dhe bashkëudhëtarin, por në të njëjtën kohë bëhet edhe adresuesi i drejtpërdrejtë i kujtesës poetike.
Përdorimi i shkronjës së madhe te përemri “Ty” ka një funksion të dallueshëm stilistik dhe semantik. Ai e ngre figurën e të dashurit nga niveli i një personazhi individual në atë të një Tjetri të idealizuar, duke i dhënë marrëdhënies një dimension pothuajse absolut.
Kësisoj, dashuria nuk paraqitet si episod i izoluar biografik, por si një strukturë themeluese e identitetit.
Veçanërisht domethënëse është figura:
“kujtoj stolin tonë
të artë si flori”
Stoli shndërrohet nga një objekt konkret në një objekt memorial. Ai ruan kujtimin e një hapësire intime dhe të një kohe të lumtur. “Ari” nuk funksionon vetëm si përshkrim estetik; ai simbolizon vlerën e jashtëzakonshme që kujtesa i atribuon së kaluarës.
Me shfaqjen e fëmijëve, subjekti lirik pëson një tjetër transformim themelor. “Unë” nuk mjafton më për të përcaktuar universin ekzistencial të autores; ai zgjerohet në një “ne” familjare.
Vargjet:
“Mora dhe dhashë
shumë mirësi,
se isha nënë e tre
fëmijëve të mi.”
e paraqesin amësinë si një etikë të reciprocitetit, të dhënies dhe marrjes, të kujdesit dhe të përgjegjësisë.
Në këtë fazë, identiteti individual shndërrohet në identitet relational. Subjekti e përkufizon veten jo vetëm nëpërmjet asaj që është, por nëpërmjet marrëdhënieve që ndërton.
Kjo është një nga arsyet pse poema ka një dimension të fuqishëm intersubjektiv: identiteti nuk ndërtohet në izolim, por në marrëdhënie me bashkëshortin, fëmijët dhe familjen.
Një nga figurat më të veçanta të poemës gjendet në vargjet:
“Tre A-të më rrethuan me dashuri,
isha midis tyre unë, A-ja e katërt.”
Iniciali “A” shndërrohet këtu në një shenjë identitare dhe familjare. Përtej funksionit të tij nominal, ai ndërton një mikrokozmos simbolik, ku emërtimi, lidhja familjare dhe identiteti ndërthuren.
Kjo figurë zgjerohet në:
“ne ishim pesë
cepat e yllit të artë.”
Këtu kemi një metaforë gjeometrike me dimension kozmik. Familja projektohet në figurën e yllit, ndërsa pesë anëtarët marrin funksionin e pikave që e ndërtojnë atë. “Ylli i artë” sintetizon njëkohësisht unitetin, dritën, orientimin dhe vlerën e familjes.
Në këtë moment, poema kapërcen regjistrin e rrëfimit autobiografik dhe hyn në një sistem simbolik më të artikuluar, ku familja nuk është vetëm realitet social, por bëhet figurë e rendit, vazhdimësisë dhe kuptimit të ekzistencës.
Në pjesët e mëvonshme të poemës, fëmijët nuk mbeten vetëm pjesëtarë të një strukture familjare; ata shndërrohen në shenja të vazhdimësisë së jetës.
“Tre yje”, “tre A”, “pëllumba”, “princesha” dhe “engjëlli” formojnë një sistem figurativ të ndërtuar mbi semantikën e dritës, pafajësisë, paqes dhe transcendencës.
Në vargjet:
“Mes nesh erdhi
princesha jonë,
nga sipër e ndjek
një engjëll i bardhë.”
ndërthuren simbolika familjare dhe ajo spirituale. “Engjëlli” nuk mbetet një element dekorativ, por funksionon si figurë e mbrojtjes, kujdesit dhe pranisë transcendente.
Në këtë mënyrë, universi familjar fiton një shtresë metafizike, pa humbur lidhjen me konkretësinë e përvojës së përditshme.
Një nga kthesat më të fuqishme të poemës është kalimi nga regjistri i gëzimit në atë të dhimbjes:
“Sa dallgë të forta
solli vala e jetës!”
Metafora e dallgës dhe e valës merr këtu një funksion strukturor. Jeta, e cila më parë ishte perceptuar si lëvizje e gëzueshme, shfaqet tashmë si një forcë e paparashikueshme, e aftë të sjellë goditje, humbje dhe dhimbje.
Në vargjet:
“Ky mort i madh na rëndoi jetën,
por prapë në këmbë qëndruam të gjithë bashkë.”
krijohet një antitezë ekzistenciale midis “mortit” dhe “qëndresës”. Dhimbja e kërcënon strukturën e jetës, por familja shndërrohet në hapësirë rezistence dhe mbështetjeje.
Këtu ndodh një transformim i rëndësishëm i poetikës: poetika e lumturisë shndërrohet në poetikë të qëndresës. Përvoja e dhimbshme nuk e shkatërron subjektin; përkundrazi, ajo e thellon vetëdijen e tij mbi vlerën e lidhjeve njerëzore.
Në përfundim, autorja arrin te mosha e të shtatëdhjetave:
“Ja, kalova
te të shtatëdhjetat,
buzëqeshja më erdhi përsëri.”
Këtu shfaqet një nga parimet më të rëndësishme të kompozicionit: motivi i rikthimit.
Buzëqeshja, e cila karakterizonte fëmijërinë, rikthehet në moshën e pjekur. Përmes këtij rikthimi krijohet një kompozicion rrethor, në të cilin fundi i poemës lidhet simbolikisht me fillimin.
Kjo strukturë rrethore ka një rëndësi të veçantë hermeneutike. Jeta nuk përfundon në tekst me një ndjenjë të humbjes së pakthyeshme, por me rikuperimin e një gjendjeje shpirtërore.
Subjekti që ka kaluar nëpër dashuri, amësi, humbje dhe dhimbje arrin të rigjejë brenda vetes një pjesë të fëmijës që ka qenë dikur.
Prandaj, kthimi i buzëqeshjes mund të lexohet si një rikthim simbolik te vetvetja.
Vargjet përmbyllëse:
“me mallin e shpirtit do të marr me vete këtë kujtim!”
e shndërrojnë kujtimin në një pasuri ekzistenciale.
Në këtë pikë, kujtesa nuk është më thjesht rikthim në të kaluarën; ajo bëhet mënyrë për ta ruajtur të kaluarën brenda së tashmes. Poema merr kështu një funksion pothuajse arkivor: ajo ruan jo vetëm ngjarjet, por emocionin e tyre.
Kjo është një nga karakteristikat themelore të poezisë memoriale: ajo nuk synon të regjistrojë të kaluarën me saktësinë e një dokumenti, por të ruajë kuptimin emocional të së kaluarës.
Nga pikëpamja stilistike, poema mbështetet mbi një ligjërim kryesisht të drejtpërdrejtë, rrëfimor dhe emocional. Sintaksa është relativisht e thjeshtë, fjalori i afrohet ligjërimit të përditshëm, ndërsa figuracioni ndërhyn në pika të caktuara për të intensifikuar ngarkesën emocionale.
Kjo thjeshtësi nuk duhet interpretuar automatikisht si mungesë kompleksiteti poetik. Përkundrazi, ajo mund të konsiderohet si një zgjedhje estetike e poetikës së sinqeritetit, ku transparenca e ligjërimit i shërben drejtpërdrejt komunikimit të përvojës.
Autorja nuk e ndërton emocionin përmes hermetizmit apo abstraksionit të tepruar, por përmes afërsisë së zërit poetik me përvojën e jetuar.
Kjo e bën tekstin të komunikueshëm dhe krijon një marrëdhënie të drejtpërdrejtë afektive midis subjektit poetik dhe lexuesit.
Përsëritjet, si:
“U rritën, u rritën fëmijët tanë”
dhe:
“Gëzoja, gëzoja”
kanë një funksion të dyfishtë: ritmik dhe emocional.
Përsëritja nuk është vetëm një mjet përforcimi. Ajo imiton mënyrën se si funksionon kujtesa: rikthehet te e njëjta pamje, te i njëjti emocion, te i njëjti çast, sikur subjekti kërkon ta zgjasë në kohë atë që tashmë ka kaluar.
Në këtë kuptim, përsëritja mund të shihet si një figurë e vetë kujtesës. Ajo krijon një lloj pulsimi emocional të tekstit dhe i jep ligjërimit një ritëm që lidhet me intensitetin e përjetimit.
Apostrofa, pyetja retorike, krahasimi, metafora dhe simbolika familjare plotësojnë repertorin figurativ të poemës, duke i shërbyer jo një abstraksioni të largët, por konkretizimit të intimitetit dhe të përvojës njerëzore.
Në një lexim më të gjerë, “Parada e jetës time” mund të konceptohet si një album verbal familjar.
Në vend të fotografive, autorja vendos vargje; në vend të datave dokumentare, vendos emocione; në vend të një biografie objektive, ndërton një biografi të ndjenjës.
Kjo e afron poemën me traditën e poezisë autobiografike, memoriale dhe intime, ku subjekti nuk e ndërton identitetin përmes izolimit, por përmes marrëdhënieve të tij me njerëzit, vendet dhe brezat.
“Unë”-i i Alida Stamos nuk është një subjekt solipsist. Ai ekziston në marrëdhënie me “Ty”-në, me fëmijët, familjen, qytetin, hapësirat e fëmijërisë dhe kujtesën.
Këtu merr kuptim koncepti i intersubjektivitetit: identiteti personal nuk është një strukturë e mbyllur, por formohet dhe riformohet përmes marrëdhënieve me Tjetrin.
Në planin më të thellë interpretativ, poema mund të lexohet si një reflektim mbi marrëdhënien midis kohës dhe identitetit.
Koha është njëkohësisht ajo që merr dhe ajo që formon. Ajo merr fëmijërinë, rininë, njerëzit dhe çastet, por përmes kujtesës një pjesë e tyre rikthehet në vetëdije.
Kështu, poema ndërton një paradoks themelor: ajo që koha e largon nga jeta reale, kujtesa e rikthen në hapësirën e poezisë.
Në këtë pikë, akti poetik bëhet një formë e rezistencës ndaj harresës. Fjala poetike nuk e ndal kohën, por e ruan gjurmën e saj.
“Parada e jetës time” është një poemë e kujtesës, e dashurisë, e familjes, e humbjes dhe e vazhdimësisë. Ajo ndërton kronikën lirike të jetës së një gruaje, por përtej biografisë individuale arrin te një dimension universal: nevoja njerëzore për t’i dhënë kuptim kalimit të kohës dhe për ta shpëtuar përvojën nga harresa përmes kujtesës, dashurisë dhe fjalës poetike.
Nga fëmijëria e “pulëbardhës” te “stoli i artë”, nga “tre A-të” te “ylli i artë”, nga “dallgët e forta” të jetës te “engjëlli i bardhë” dhe deri te buzëqeshja e rigjetur pas të shtatëdhjetave, poema ndërton një ikonografi personale të ekzistencës.
Në këtë itinerar, jeta shfaqet si paradë, familja si strehë ontologjike, kujtesa si arkiv i identitetit, ndërsa poezia si akt i ruajtjes së kohës.
Vlera e poemës qëndron pikërisht në këtë proces të shndërrimit të përvojës private në një formë komunikimi poetik që mund të kapërcejë kufijtë e biografisë individuale. Ajo nuk kërkon ta monumentalizojë jetën përmes ngjarjeve të jashtëzakonshme; përkundrazi, e gjen kuptimin poetik në ato përvoja elementare që ndërtojnë ekzistencën njerëzore: fëmijërinë, dashurinë, familjen, amësinë, humbjen, kujtesën dhe kohën.
Në këtë kuptim, “Parada” nuk është vetëm një procesion i së kaluarës. Ajo është një akt i vetëleximit të subjektit, një përpjekje për ta parë jetën nga distanca e pjekurisë dhe për të kuptuar lidhjet e padukshme që bashkojnë etapat e saj.
Dhe pikërisht këtu shfaqet kuptimi më i thellë i strukturës bildungsromanore të poemës: subjekti nuk përfundon thjesht aty ku mbërrin në kohë; ai arrin te një vetëdije më e thellë mbi atë që është bërë përmes asaj që ka jetuar.
Në fund, buzëqeshja nuk është vetëm shenjë gëzimi. Ajo bëhet simbol i pajtimit të subjektit me kohën, me kujtesën dhe me vetveten. Pasi ka kaluar nëpër fëmijëri, dashuri, amësi, humbje dhe dhimbje, subjekti lirik rikthehet te një bërthamë e hershme e identitetit të vet.
“Parada” përfundon si rrëfim, por nuk përfundon si përvojë. Jeta vazhdon të ekzistojë në fjalë.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga formulimet më të bukura të poetikës së Alida Stamos: të shkruarit si akt i ruajtjes së gjurmës së qenies në kohë; si përpjekje që ajo që ka kaluar të mos zhduket, por të mbetet e gjallë në kujtesën poetike.
Në këtë kuptim, poezia bëhet një formë e dytë e jetës: jeta e rikujtuar, e interpretuar dhe, përmes fjalës, e shpëtuar nga harresa.
Dr. Mujë Buçpapaj
