SYTË E TOKËS UKRAINASE
Nga Tetiana Vasylivna Hrytsan-Chonka, Ukrainë
Perktheu nga anglishtja: Dr. Mujë Buçpapaj
Tetiana Vasylivna Hrytsan-Chonka lindi në fshatin Vilkhivtsi, në rrethin e Tjaçivit, rajoni i Transkarpatisë, Ukrainë. Ajo është shkrimtare, poete, përkthyese dhe pedagoge ukrainase.
Tetiana është autore e 14 përmbledhjeve poetike dhe e disa eseve në formë romani. Veprat e saj janë përkthyer në më shumë se 20 gjuhë të botës, duke e bërë emrin e saj të njohur përtej kufijve të Ukrainës. Ajo është anëtare e Unionit Kombëtar të Shkrimtarëve të Ukrainës.
Romani-ese i saj “Dyer të Gjalla” (Living Doors) është botuar në gjuhën angleze dhe gjermane. Ndër veprat e saj të rëndësishme renditet edhe “Molla e Artë” (Golden Apple), botim dygjuhësh ukrainisht–azerbajxhanisht, i publikuar në vitin 2021. Në vitin 2024, në Kanada u botua libri i saj “Zogjtë e Copëtuar nga Lufta” (Birds Torn by War), një vëllim që përfshin përkthime të realizuara nga poetë të përfshirë në Librin e Rekordeve Guinness. Vepra e saj më e fundit, “Përmes Syve të Pemës” (Through the Eyes of the Tree), u botua në vitin 2026.
Poezia e Tetiana Hrytsan-Chonkës pasqyron shpesh peizazhet madhështore të Karpateve dhe një imagjinatë të pasur mitopoetike. Në qendër të krijimtarisë së saj qëndrojnë temat e kujtesës, identitetit dhe dialogut ndërkulturor. Tekstet e saj vënë në pah trashëgiminë e përbashkët historike e shpirtërore të komuniteteve ukrainase dhe hebraike.
Për kontributin e saj në letërsi dhe kulturë, ajo është nderuar me një numër të madh çmimesh dhe vlerësimesh ndërkombëtare. Tetiana Hrytsan-Chonka vazhdon të japë mësim, të krijojë dhe të promovojë letërsinë ukrainase në arenën ndërkombëtare.
- SYTË E TOKËS UKRAINASE
Në kujtimet e pikëzuara të dashurisë,
që me agimin shoh dritën dhe yjet.
Sytë e saj të bekuar,
lutjen e saj të shenjtë.
Jam me ju, edhe kur gjilpërat e kohës
përpiqen të numërojnë çastet.
Jam me ju,
gjithmonë pranë jush.
Dashurohuni me ëmbëlsi në mendimet tuaja,
fjala ime do të jetë përherë me ju.
Ai vështrim i kaltër,
hyjnia e dashurisë,
Shpëtimtari i bekuar i tokës dhe i shpirtit.
Sytë e saj të agimeve të hershme,
etjet e saj vajzërore,
lëvizjet e saj të mbushura me dritë,
duart e saj të lumtura.
Kthjelltësitë e saj të bekuara,
teprimet e saj, tonat,
masat e ndjeshmërisë sonë njerëzore,
prej vitesh derdhen në lumenj lotësh.
Shumë gjatë jemi larë në gjak.
Shumë gjatë jemi njëtrupësuar
me fytyrën çnjerëzore të luftës.
Ende nuk jemi lutur
me gjithë qenien tonë.
Ende armiku rëndon
mbi botën tonë.
O sy të bekuar,
që mbani kujtesën e shtatë shekujve,
shpëtoni fëmijët tuaj.
Pastroni ujërat,
shenjtëroni diellin.
- NJË DITË E ÇMUAR E JETËS
Më gjej mes mijëra sythash që çelin.
Më prano.
Më mbështill me trishtimin
e hijes sime të djeshme,
me fjalët e mia
të tejdukshme,
si shkuma e dritës.
Unë jam gjallë.
Më sill puthjen e parë.
Përpije dhuratën
e lotëve tokësorë.
Prano mrekullitë e Zotit.
Unë jam gjallë.
Në dritën e livandës,
zogjtë
kthehen në shtëpi.
Çatitë
mbulohen
me puplat e këngëve.
Ditë…
Jam në qiell,
mes zogjve.
Bart ujë
dhe bekoj gjurmët e mëkateve
të brezave që ikën.
Vij nga Lindja.
Do t’i mësoj fjalët e tua.
Dhe do ta fal
gjithë qenien time
për popullin.
III. HIJET BIEN
Bien hijet,
të thella, të shkumëzuara.
Qielli loton
kaltërsinë e vet.
Në Ishullin e Diellit,
mes një amshimi që nuk dorëzohet,
rritet Fuqia dhe Shpirti.
Njeriu i Madh mbetet i pathyeshëm.
Qielli di gjithçka
dhe prek duart tona.
Përsëri kaltërsia
pasqyrohet në pasqyra.
Dje qamë me jetën.
Dje rrudhëm vetullat.
Pranuam kthimin
pa lot,
pa fjalë,
vetëm me heshtjen e unit.
Shiu lau fijet e djeshme.
Ne duhet të mbjellim
dhe të jetojmë.
Nëna e afroi hënën te buzët.
Preku ylberin
në çastin e muzgut.
Ne jemi pëllumba.
Ne jemi njerëz.
Do të ngrihemi
nga humnerat më të thella.
Dita kalon.
Nëse një ditë
unë nuk do të jem më,
asgjë nuk do të ndryshojë,
veçse një jetë më shumë
do të lutet mbi këtë tokë,
një jetë më shumë
në një kohë tjetër.
Lejlekët këndojnë
himnin e pranverës
ditë pas dite.
Zogjtë fluturojnë
drejt shtëpisë.
Dhe larg,
lulëzojnë manjolitë
dhe pemët e mollës.
Fëmijët kthehen
nga bankat e shkollës.
Të moshuarit
ende ecin në udhëtimin e tyre.
Mos qani.
Nuk ia vlen.
Në gjithçka
dhe përherë,
unë jam siguria.
Mes vesës,
në kufirin e padukshëm
ndërmjet Tokës dhe Zotit.
Jam bir i maleve
dhe vëlla i lumenjve.
METAFORAT E QËNDRESËS DHE POETIKA E SHPRESËS NË VARGJET E TETIANA HRYTSAN-CHONKËS
Nga Dr. Mujë Buçpapaj
Poezia e Tetiana Hrytsan-Chonkës vjen para lexuesit shqiptar si një dëshmi e rrallë e rezistencës shpirtërore dhe e fuqisë shëlbuese të fjalës artistike në kohë traumash historike. Në këtë cikël poetik, autorja ukrainase ndërton një univers simbolik ku memoria individuale dhe ajo kolektive bashkohen në një vizion të gjerë mitopoetik, duke e shndërruar përvojën e luftës në reflektim filozofik dhe etik mbi fatin e njeriut. Në poezinë “Sytë e Tokës Ukrainase”, metafora qendrore e “syve” tejkalon dimensionin individual dhe shndërrohet në emblemë të vetëdijes historike të një kombi, ndërsa vargje si: “Shumë gjatë jemi larë në gjak” dhe “Pastroni ujërat, shenjtëroni diellin” krijojnë një kontrast të fuqishëm ndërmjet tragjedisë dhe shpresës, ndërmjet realitetit të luftës dhe aspiratës për rilindje. Uji, drita, dielli dhe qielli funksionojnë si arketipe universale të pastrimit, shpëtimit dhe vazhdimësisë së jetës, duke e vendosur poezinë e saj në traditën e lirikës së madhe evropiane me frymë humaniste.
Nga pikëpamja stilistike, Hrytsan-Chonka shquhet për një imagjinatë vizionare dhe një ligjërim poetik me ngarkesë të lartë simbolike, ku natyra nuk është thjesht peizazh, por kategori shpirtërore dhe ontologjike. Në “Një Ditë e Çmuar e Jetës”, figura e jashtëzakonshme “Çatitë mbulohen me puplat e këngëve” krijon një sintezë të rrallë ndërmjet reales dhe imagjinares, ndërsa pohimi i përsëritur “Unë jam gjallë” shndërrohet në një akt poetik të mbijetesës dhe të afirmimit të qenies. Po kështu, në poezinë “Hijet Bien”, vargjet “Qielli loton kaltërsinë e vet”, “Nëna e afroi hënën te buzët” dhe “Jam bir i maleve dhe vëlla i lumenjve” dëshmojnë një poetikë ku kozmosi, natyra dhe njeriu ndërthuren në një unitet organik, duke i dhënë tekstit përmasa universale. Vargu i saj i lirë, i ndërtuar mbi asociacione metaforike dhe ritme të brendshme meditative, krijon një harmoni të veçantë ndërmjet ndjeshmërisë lirike dhe reflektimit ekzistencial. Ky cikël poetik përfaqëson jo vetëm një zë të rëndësishëm të letërsisë bashkëkohore ukrainase, por edhe një model të poezisë që ndërton ura mirëkuptimi mes kulturave, gjuhëve dhe fateve njerëzore.
*Dr. Mujë Buçpapaj është një poet me jehonë ndërkombëtare, veprat e të cilit janë botuar dhe përkthyer në mbi 30 gjuhë të huaja. Ai është studiues i letërsisë, pedagog universiteti dhe botues i gazetës letrare e kulturore, javores kombëtare Nacional, të cilën e drejton prej afro dy dekadash. Për kontributin e tij në letërsi dhe kulturë, ai është nderuar me një sërë çmimesh letrare kombëtare dhe ndërkombëtare, si edhe është ftuar në shumë vende të botës për të mbajtur ligjërata, referime dhe kumtesa mbi letërsinë bashkëkohore dhe zhvillimet e kulturës shqiptare në kontekstin ndërkombëtar.
Nacional botohet në Tiranë, Shqipëri, dhe shpërndahet në format të shtypur edhe në Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi, ndërsa në versionin online publikohet çdo ditë. Gazeta i kushton një vëmendje të veçantë promovimit të shkrimtarëve, poetëve, studiuesve dhe artistëve të huaj në gjuhën shqipe, duke shërbyer si një urë e rëndësishme komunikimi ndërmjet kulturës shqiptare dhe letërsive të tjera të botës.
METAPHORS OF RESISTANCE AND THE POETICS OF HOPE IN THE VERSES OF TETIANA HRYTSAN-CHONKA
By Dr. Mujë Buçpapaj
The poetry of Tetiana Hrytsan-Chonka reaches the Albanian reader as a rare testimony to spiritual resilience and to the redemptive power of artistic language in times of historical trauma. Throughout this poetic cycle, the Ukrainian author constructs a symbolic universe in which individual and collective memory converge within a broad mythopoetic vision, transforming the experience of war into a profound philosophical and ethical meditation on the human condition.
In the poem The Eyes of the Ukrainian Land, the central metaphor of the “eyes” transcends the personal sphere and emerges as an emblem of a nation’s historical consciousness. Verses such as “For far too long we have bathed in blood” and “Cleanse the waters, sanctify the sun” establish a powerful contrast between tragedy and hope, between the reality of war and the aspiration for renewal. Water, light, the sun, and the sky function as universal archetypes of purification, salvation, and the continuity of life, situating her poetry within the great European lyric tradition inspired by humanist values.
From a stylistic perspective, Hrytsan-Chonka is distinguished by a visionary imagination and a poetic discourse charged with symbolic intensity, in which nature is not merely a landscape but a spiritual and ontological category. In A Precious Day of Life, the striking image, “The rooftops are covered with the feathers of songs,” creates a rare synthesis of reality and imagination, while the recurring affirmation, “I am alive,” becomes a poetic act of survival and an affirmation of being itself.
Likewise, in the poem The Shadows Fall, lines such as “The sky weeps its own blueness,” “Mother brought the moon to her lips,” and “I am a son of the mountains and a brother of the rivers” reveal a poetics in which cosmos, nature, and humanity intertwine in an organic unity, endowing the text with universal dimensions. Her free verse, shaped through metaphorical associations and meditative inner rhythms, creates a distinctive harmony between lyrical sensitivity and existential reflection.
This poetic cycle represents not only an important voice in contemporary Ukrainian literature but also a model of poetry that builds bridges of understanding among cultures, languages, and human destinies.
About the Author, Dr. Mujë Buçpapaj
Dr. Mujë Buçpapaj is a poet of international acclaim whose works have been published and translated into more than thirty languages. He is a literary scholar, university lecturer, and publisher of Nacional, Albania’s national weekly newspaper devoted to literature and culture, which he has directed for nearly two decades.
In recognition of his contributions to literature and culture, he has received numerous national and international literary awards and has been invited to many countries around the world to deliver lectures, scholarly presentations, and keynote addresses on contemporary literature and the development of Albanian culture within an international context.
Published in Tirana, Albania, Nacional is distributed in print throughout Kosovo, North Macedonia, and Montenegro, while its online edition appears daily. The newspaper places particular emphasis on promoting foreign writers, poets, scholars, and artists in the Albanian language, serving as an important bridge of communication between Albanian culture and the literatures of the wider world.
This version preserves the scholarly depth of the original while elevating the diction and stylistic register to an academic-literary level suitable for international journals, literary reviews, and cultural publications.
