Kur dashuria bëhet akt çlirimi: “Mrekullia e madhe” e Viola Ardones
Një histori për ata që shoqëria i ka lënë jashtë, për lirinë që nuk mund të burgoset dhe për mrekullinë e të qenit i dashur.
“Mrekullia e madhe”, romani i dytë i botuar në shqip i shkrimtares italiane Viola Ardone, nis në hapësirën e mbyllur të një spitali psikiatrik, por që shumë shpejt e kapërcen atë, për të na çuar drejt një prej pyetjeve më të rëndësishme njerëzore: çfarë ndodh me një njeri kur të tjerët ia mohojnë të drejtën për të qenë vetvetja?
Protagonistja e romanit është Elba, një vajzë që ka lindur dhe është rritur në një spital psikiatrik të Napolit, një vend që ajo e quan “gjysmëbotë”. Në këtë univers të pazakontë, ku muret ndajnë njerëzit nga jeta jashtë dhe ku kufiri mes normales dhe çmendurisë përcaktohet nga të tjerët, Elba ndërton mënyrën e saj të të kuptuarit të botës. Ajo vëzhgon, kujton, emërton njerëzit dhe ngjarjet, mban shënime në ditarin e saj dhe përpiqet t’u japë kuptim gjërave që ndodhin rreth saj. Vështrimi i saj, herë fëmijëror, herë i mprehtë dhe ironik, zbulon një realitet që për të rriturit është bërë i zakonshëm, por që në thelb është thellësisht tronditës.
Historia e Elbës është e lidhur pazgjidhshmërisht me atë të nënës së saj, një gruaje që përfundon e mbyllur në spitalin psikiatrik për shkak të një shoqërie që nuk di të pranojë gratë jashtë normave të saj. Përmes fatit të tyre, Ardone rikthen një kapitull të errët të historisë italiane: atë të grave që, për shkak të zgjedhjeve personale, sjelljeve të papranueshme për moralin e kohës apo thjesht dëshirës për të jetuar ndryshe, mund të përfundonin të izoluara në institucione psikiatrike. Spitali bëhet kështu shumë më tepër sesa një vend trajtimi. Ai shndërrohet në metaforën e një shoqërie që, në vend që të dëgjojë dhe të kuptojë, zgjedh të mbyllë e të heshtë.
Në këtë realitet shfaqet Fausto Mrekullia, një psikiatër i ri, i frymëzuar nga idetë e reformës së psikiatrisë italiane dhe nga ligji Basaglia, që kishte hapur rrugën drejt mbylljes së spitaleve psikiatrike. Ai nuk pranon ta shohë Elbën si një dosje mjekësore apo si një tjetër paciente të institucionit. Përkundrazi, sheh tek ajo një njeri me një histori, dëshira dhe një të ardhme që nuk duhet t’i caktohet nga të tjerët. Vendimi për ta nxjerrë nga spitali dhe për ta marrë në shtëpinë e tij ndryshon jo vetëm jetën e vajzës, por edhe të vetë Faustos. Në përpjekjen për t’u bërë një figurë atërore për Elbën, ai përballet me dështimet e veta si baba dhe zbulon se atësia nuk është vetëm një lidhje gjaku, por edhe një përgjegjësi që zgjidhet dhe ndërtohet çdo ditë.
Viola Ardone nuk e rrëfen këtë histori si një kronikë të thatë të një padrejtësie historike dhe as si një melodramë të ndërtuar mbi vuajtjen. Ajo zgjedh një mënyrë të veçantë rrëfimi, ku tragjikja dhe ironia bashkëjetojnë, ku e dhimbshmja merr herë pas here një dritë të papritur humori dhe ku zëri i Elbës i jep historisë një freski dhe një sinqeritet të jashtëzakonshëm. Kjo është një nga arritjet më të bukura të romanit: autorja nuk kërkon të na imponojë keqardhjen për personazhet, por na fton t’i njohim ata, t’i dëgjojmë dhe t’i shohim përtej etiketave që u ka vënë shoqëria.
Në të vërtetë, “Mrekullia e madhe” nuk është vetëm një roman për spitalet psikiatrike dhe një periudhë të caktuar të historisë italiane. Është një libër për mënyrën se si pushteti, paragjykimi dhe frika nga ndryshimi mund të përcaktojnë fatin e individit. Është një histori për gratë të cilave u është mohuar zëri, për fëmijët që rriten mes mungesave dhe për njerëzit që, përpara se të kenë nevojë për një diagnozë apo një gjykim, kanë nevojë të njihen si qenie njerëzore.
Por mbi të gjitha, ky është një roman për dashurinë, jo si ndjenjë e përsosur apo si premtim për një jetë pa dhimbje, por si një mundësi për të dalë nga vetmia. Marrëdhënia mes Elbës dhe Faustos nuk ndërtohet mbi një shpëtimtar dhe një të shpëtuar. Të dy kanë nevojë për njëri-tjetrin, të dy ndryshojnë dhe të dy mësojnë se ndonjëherë njeriu që vjen në jetën tënde pa qenë i planifikuar mund të bëhet pikërisht ai që të ka munguar.
Titulli i romanit mbart një kuptim që shkon përtej një ngjarjeje të jashtëzakonshme. Mrekullia nuk është një zgjidhje magjike e së shkuarës, as zhdukja e plagëve që ajo ka lënë. Mrekullia është mundësia për të filluar përsëri, për t’u parë me sy të tjerë, për të gjetur një vend në botë dhe për të kuptuar se ekzistenca jonë merr kuptim edhe përmes njohjes dhe dashurisë së tjetrit.
Me “Mrekullia e madhe”, Viola Ardone plotëson një trilogji letrare të lidhur me historinë dhe shoqërinë italiane të shekullit XX, pas romaneve “Treni i fëmijëve” (DITURIA, 2024) dhe “Oliva Denaro”. Edhe këtë herë, ajo zgjedh të rrëfejë historinë e atyre që kanë qenë në anën e pambrojtur të shoqërisë, duke u dhënë zë personazheve që historia zyrtare shpesh i ka lënë në heshtje.
Romani vjen në shqip nga Shtëpia Botuese DITURIA, në përkthimin e Agim Doksanit, si pjesë e projektit “Histori që frymëzojnë dhe lënë shenjë”, mbështetur nga programi Europa Krijuese i Bashkimit Evropian. Projekti synon të sjellë për lexuesin shqiptar vepra nga letërsia më e mirë europiane që, përmes historive të veçanta njerëzore, nxisin reflektimin, ushqejnë empatinë dhe lënë gjurmë në mënyrën se si e kuptojmë botën dhe njëri-tjetrin. “Mrekullia e madhe” e Viola Ardones është një prej këtyre historive: një roman që na bën t’i shohim më njerëzisht ata që shoqëria i ka gjykuar apo përjashtuar.
Sepse, pyetja që të lind në fund nuk është: A do të arrijë Elba të gjejë vendin e saj në botë? Pyetja është: Ne, si shoqëri, jemi të aftë t’ua krijojmë këtë vend atyre që mendojnë, ndiejnë dhe jetojnë ndryshe nga ne? Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron mrekullia më e madhe e këtij romani.
